معماری

آزمایش اسید اوریک

مروری بر آزمایش اسید اوریک

اسید اوریک، یکی از اجزای نیتروژن‌های غیر پروتئینی (NPN) و محصول نهایی متابولیسم پورین‌ها است. اسید اوریک تحت اثر آنزیم گزانتین اکسیداز از متابولیت‌هایی واسط چون هیپوگزانتین و گزانتین تشکیل می‌شود.

اسید اوریک نیز مانند ویتامین C جزء مواد آنتی اکسیدان محسوب شده و می‌توان گفت که حدود نیمی از ظرفیت آنتی اکسیدانی پلاسمای انسان را شامل می‌شود. اسید اوریک می‌تواند از هر دو منبع اندوژنوس و اگزوژنوس در بدن تولید شود. منبع اگزوژنوس تولید اسید اوریک در بدن، اورات‌های حاصل از پورین‌های موجود در رژیم غذایی به ویژه غذاهای حیوانی مانند گوشت قرمز و همچنین حبوبات می‌باشد. اسید اوریک در غذاهای غنی از هسته‌های سلولی (کبد، قلب و کلیه‌ها) بیشتر یافت می‌گردد، بنابراین در افرادی با رژیم غذایی عمدتاً گیاهی سطح اسید اوریک سرم پایین است. اسید اوریک عمدتاً در کبد تولید می‌شود. سرعت تولید کبدی و سرعت دفع کلیوی آن تعیین کننده‌ی غلظت خونی اسید اوریک می‌باشند. دفع اسید اوریک بدن از طریق ادرار (۷۰%) و مدفوع (۳۰%) صورت می‌گیرد.

در کلیه‌ها اسید اوریک از طریق گلومرول‌ها فیلتره شده که در توبول‌های پروگزیمال (نزدیک) به صورت کامل بازجذب می‌شود. اسید اوریک از طریق توبول‌های دیستال (دور) در ادرار ترشح می‌گردد.

در نتیجه هیپر اوریسمی (افزایش سطح اسید اوریک خون)، اسید اوریک به شکل کریستال‌های مونو سدیم اورات در مفاصل و بافت‌های اطراف آن رسوب نموده که موجب ایجاد درد و التهاب می‌گردد. اسید اوریک در بافت نرم هم رسوب می‌کند که به آن توفی (Tophi) می‌گویند. در اینجا اندازه‌گیری اسید اوریک به افتراق آرتریت نقرسی از آرتریت غیر نقرسی کمک می‌نماید. همچنین مقادیر بالای اسید اوریک به عنوان یک ریسک فاکتور غیر مستقیم برای بیماری‌های کرونر قلبی محسوب می‌شود. اشباع سرم تقریباً در غلظت ۷mg/dl اورات رخ می‌دهد. دلایل ایجاد هیپراوریسمی به طور کلی ناشی از افزایش تولید و یا کاهش دفع اسید اوریک می‌باشد.

به طور کلی، بیشترین اهمیت اندازه‌گیری اسید اوریک برای ارزیابی کارکرد کلیه و همچنین بیماری‌هایی مانند نقرس و لوسمی است که در آنها افزایش تولید و تخریب سلولی وجود دارد. در بیماران بستری نقص کارکرد کلیه یکی از علل شایع افزایش اسید اوریک و نقرس از کمترین موارد بروز اسید اوریک بالاست. شیوع نقرس به میزان ۶/۱۳ مورد در هر ۱۰۰۰ مرد و ۴/۶ مورد در هر ۱۰۰۰ زن برآورد می‌گردد. شواهد موجود نشان می‌دهند که میزان شیوع این بیماری رو به افزایش است. پیک شیوع این بیماری در میانسالی و در مردان می‌باشد. این آزمایش همچنین در تخمین پیش‌آگهی اکلامپسی کاربرد دارد، زیرا سطح اسید اوریک خون، منعکس کننده شدت آسیب کبدی در مسمومیت حاملگی است.

افزایش میزان اسید اوریک ادرار را هیپراوریکوزوری می‌گویند. در صورتی که غلظت اسید اوریک ادرار به حد فوق اشباع برسد، کریستالیزه شده و تشکیل سنگ‌های کلیوی را می‌دهد که می‌تواند باعث انسداد مجاری ادراری شود. در مایعات بدن اسید اوریک را به صورت نمک اورات سدیم و خود اسید اوریک مشاهده می‌نماییم.

دفع ادراری اسید اوریک به سطح پلاسمایی اسید اوریک، فیلتراسیون گلومرولی و ترشح توبولی اسید اوریک در ادرار بستگی دارد. از آنجا که اکثر سنگ‌های دستگاه جمع کننده ادرار از اسید اوریک تشکیل شده‌اند، با قلیایی کردن ادرار می‌توان تشکیل سنگ‌های ناشی از اسید اوریک را کاهش داد.

 

نمونه‌گیری

نمونه مورد نیاز شامل سرم، پلاسمای هپارینه و یا EDTAدار و ادرار می‌باشد. ضد انعقادهای حاوی فلوراید و یا سیترات نباید مورد استفاده قرار گیرند، همچنین نمونه‌های مورد نیاز برای آزمایش اسید اوریک باید عاری از همولیز بوده و لیپمیک نباشند. برخی منابع توصیه می‌کنند که برای آزمایش اسید اوریک بایستی شخص به مدت حداقل ۸ ساعت ناشتا باشد. برای اندازه‌گیری اسید اوریک ادرار معمولاً نمونه ادرار ۲۴ ساعته مورد نیاز است. پایداری اسید اوریک سرم و یا پلاسما در دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد به مدت ۳ روز، در دمای ۴ تا ۸ درجه سانتی‌گراد به مدت ۷ روز و در دمای ۲۰- درجه سانتی‌گراد به مدت ۶ ماه است. پایداری اسید اوریک ادرار در دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد به مدت ۴ روز می‌باشد.

 

روش‌های اندازه‌گیری اسید اوریک

برای اندازه‌گیری سطح اسید اوریک به طور معمول از دو روش اوریکاز (آنزیماتیک) و فسفوتنگستیک اسید (کالریمتریک) استفاده می‌شود. سطح اسید اوریک را می‌توان با روش‌های رنگ سنجی اندازه‌گیری نمود.

 

اصول اندازه‌گیری اسید اوریک

روش فسفوتنگستیک اسید (PTA)

روش فسفوتنگستیک اسید به فیلترای عاری از پروتئین سرم و یا پلاسما نیاز دارد. واکنش انجام شده در طی اندازه‌گیری اسید اوریک به روش فسفوتنگستیک اسید در زیر آمده است.

پروتئین‌های سرم باید به منظور جلوگیری از تداخل در اندازه‌گیری اسید اوریک به روش فسفوتنگستیک اسید، قبل از اندازه‌گیری نمونه، حذف شوند. گلوکز، اسید آسکوربیک، گلوتاتیون، هموگلوبین و داروهایی از قبیل استامینوفن و کافئین ممکن است موجب تداخل شوند.

 

– روش اوریکاز

روش اوریکاز برای اندازه‌گیری اسید اوریک اختصاصی‌تر بوده و در اغلب آزمایشگاه‌ها از این روش استفاده می‌گردد. واکنش انجام شده در طی اندازه‌گیری اسید اوریک به روش اوریکاز در زیر آمده است.

کاهش جذب نوری در طول موج ۲۹۳ نانومتر متناسب با میزان از دست رفتن اسید اوریک در طی این واکنش می‌باشد، در نتیجه دسترسی به کیفیت بالا و تدارکات کم هزینه آنزیم باکتریایی، روش‌های اوریکاز عملی و رایج شده‌اند. در این روش، رسوب اولیه پروتئین ضروری نیست. در اکثریت روش‌های اوریکاز تنها مقادیر بالای پروتئین‌ها و لیپیدها ممکن است ایجاد تداخل نمایند. تداخل منفی ممکن است در حضور گزانتین و هموگلوبین رخ دهد.

برای اندازه‌گیری اسید اوریک ادرار باید نمونه ادرار را به نسبت ۱ به ۱۰ با آب مقطر رقیق نمود، برای مثال باید μL 100از ادرار را به ml 1 از آب مقطر افزود و سپس عدد به دست آمده را در ۱۱ ضرب نمود.

 

عوامل تداخل کننده در اندازه‌گیری اسید اوریک

– استرس ممکن است موجب افزایش سطح اسید اوریک گردد.

– داروهای حاجب اشعه X از طریق افزایش دفع اسید اوریک، موجب افزایش سطح اسید اوریک در نمونه ادرار و کاهش سطح آن در سرم می‌گردند.

– تزریق مواد حاوی مقدار زیادی پروتئین مانند تغذیه کلی از راه غیر گوارشی می‌تواند سبب افزایش اسید اوریک گردد.

– هموگلوبین بیشتر از۲۰۰ mg/dl

– بیلی‌روبین بالاتر از mg/dl 5.6

– داروهای افزاینده سطح اسید اوریک سرم عبارتند از: الکل، اسید آسکوربیک، آسپیرین (دوز پایین)، کافئین، سیسپلاتین، دیازوکسید، دیورتیک‌ها، اپی‌نفرین، اتامبوتول، لوودوپا، متیل دوپا، اسید نیکوتینیک، فنوتیازین‌ها و تئوفیلین.

– داروهایی که موجب کاهش سطح اسید اوریک سرم می‌گردند شامل آلوپورینول، آسپیرین (دوز بالا)، آزاتیوپرین، کلوفیبرات، کورتیکواستروئیدها، استروژن‌ها، انفوزیون‌های گلوکز، گایفنزین، مانیتول، پروبنسید، فبوکسوستات و وارفارین می‌باشند. پروبنسید با مهار بازجذب اسید اوریک در توبول‌های پروکسیمال موجب کاهش سطح اسید اوریک سرم می‌گردد. آلوپورینول و فبوکسوستات نیز از طریق مهار گزانتین اکسیداز و مهار تولید اسید اوریک موجب کاهش سطح اسید اوریک سرم می‌شوند.

– داروهایی که ممکن است موجب افزایش سطح اسید اوریک ادرار شوند شامل اسید آسکوربیک، کلسیتونین، سیترات، دیکومارول، استروژن‌ها، استروئیدها، رنگ‌های حاوی ید، گلیسرول، پروبنسید، سالیسیلات‌ها، فنل سولفون فتالئین و تتراسیکلین‌های تاریخ گذشته می‌باشند.

 

افزایش اسید اوریک سرم

ریسک فاکتورهای ایجاد هیپراوریسمی شامل افزایش وزن بدن، افزایش سطح کراتینین و یا اوره سرم، مصرف الکل و جنس مذکر می‌باشند. بسیاری از علل هیپراوریسمی نامشخص هستند که به همین دلیل به آنها ایدیوپاتیک می‌گویند. هیپراوریسمی در نقرس، مصرف رژیم غذایی غنی از پروتئین، بیماری‌های ژنتیکی ارثی متابولیسم پورین‌ها (مانند سندروم لش‌نیهان)، سرطان‌های متاستاتیک، مولتیپل میلوما، لوکمی‌ها، شیمی درمانی، همولیز، رابدومیولیز (مانند ورزش سنگین، سکته قلبی، له شدگی و صرع)، بیماری‌های مزمن کلیوی، اسیدوزیس (کتوتیک و یا لاکتیک)، کاهش پتاسیم سرم، دهیدراتاسیون، درمان با دیورتیک‌ها (از طریق ایجاد دهیدراتاسیون) و هیپوتیروئیدیسم مشاهده می‌شود. تزریق مواد حاوی مقدار زیاد پروتئین مانند تغذیه کلی از راه غیر گوارشی می‌تواند باعث افزایش اسید اوریک شود. افزایش مصرف پورین‌ها؛ مثلاً بعضی از غذاها مانند جگر، لوزالمعده، کلیه و ماهی کولی اسید نوکلئیک بالایی دارند.

اهمیت اندازه‌گیری اسید اوریک معمولاً در تشخیص نقرس صورت می‌گیرد که می‌تواند به صورت اولیه و یا ثانویه ایجاد شود. در نقرس اولیه، نقص در سنتز و یا دفع اورات در نتیجه اختلال در مسیرهای سنتز و دفع اسید اوریک رخ می‌دهد، در حالی که در نقرس ثانویه افزایش سطح اسید اوریک، ناشی از برخی بیماری‌های دیگر است. از جمله اختلالات دیگر که منجر به افزایش سطح اسید اوریک سرم می‌گردند (نقرس ثانویه)، به افزایش بازگردش اسید اوریک (پلی‌سیتمی، لوکمی، آنمی همولیتیک مزمن)، پره اکلامپسی، پسوریازیس، هیپرتری‌گلیسریدمی، نارسایی مزمن کلیوی (کاهش میزان فیلتراسیون گلومرولی، کاهش توده توبول‌ها، مهار رقابتی ترشح توبولی اورات (توسط لاکتات در دیابت و استو استات در گرسنگی) و اختلال در ترشح توبولی اورات توسط دوزهای پایین سالیسیلات‌ها می‌توان اشاره نمود.

در طی همولیز، اسید نوکلئیک و ATP موجود در گلبول‌های قرمز به جریان خون ریخته می‌شوند که سپس در کبد به اسید اوریک تبدیل شده و سطوح اسید اوریک را افزایش می‌دهند. مصرف الکل سرعت تجزیه‌ی ATP را در کبد بالا برده و باعث افزایش تولید اسید اوریک می‌شود. کتواسیدها (کتواسیدوز دیابتی یا الکلی) ممکن است برای دفع توبولار با اسید اوریک رقابت کرده و با کاهش دفع اسید اوریک از طریق ادرار، موجب افزایش سطح اسید اوریک سرم شوند.

 

کاهش اسید اوریک سرم و یا پلاسما

کاهش اسید اوریک سرم (هیپواوریسمی) به طور کلی در اختلال در بازجذب توبولی (سندرم فانکونیریال سالیسیلات‌ها در دوز بالا) و بیماری‌های کبدی (کاهش تولید در سیروز، بیماری ویلسون) مشاهده می‌شود. هیپواوریسمی در مسمومیت با سرب و آتروفی زرد کبدی نیز مشاهده می‌شود. اختلال شدید عملکرد کبد باعث عدم ساخت اسید اوریک و در نتیجه کاهش سطح سرمی آن می‌شود. اسیدوز مزمن به دلیل مصرف بیش از حد الکل باعث کاهش ترشح اسید اوریک از توبول‌های کلیوی به داخل ادرار می‌گردد. یکی از مواردی که اغلب همراه و مرتبط با کاهش اسید اوریک سرم می‌باشد، بیماری MS است. نشان داده شده است که در بیماران مبتلا به MS، در فاز تشخیص ابتدایی سطح اسید اوریک سرم کمتر از محدوده نرمال بوده که در حالت بهبود بیماری به میزان طبیعی رسیده و در عود مجدد بیماری مجدداً کاهش می‌یابد. همچنین نشان داده شده است که مصرف اسید اوریک در حیوانات در بهبود MS و جلوگیری از عود بیماری مؤثر است. مصرف مکمل‌های خوراکی اسید اوریک همرا با نوکلئوزید اینوزین می‌تواند بدون داشتن عوارض جانبی، اثر خوبی در بهبود بیماری MS داشته باشند.

 

مقادیر نرمال

مقادیر طبیعی اسید اوریک برای افراد بالغ و مسن و در هر دو جنس در جدول زیر آمده است:

 

 

گروه جنسیت مقادیر نرمال
نوزادان ۲-۲٫۶ mg/dl
         افراد بالغ مرد

زن

۴٫۴-۶٫۷ mg/dl

۳٫۲-۶٫۶ mg/dl

         افراد مسن مرد

زن

۲٫۴-۸ mg/dl

۳٫۷-۵٫۳ mg/dl

سطح اسید اوریک سرم بر حسب سن و جنس تغییر می‌کند؛ به طور کلی، سطح سرمی اسید اوریک در مردان بالاتر از زنان می‌باشد. با افزایش سن، میزان اورات‌ها در مردان ثابت مانده و یا کاهش می‌یابد؛ در حالی که در زنان، پس از یائسگی افزایش می‌یابد. در سه ماهه سوم حاملگی و سال اول زندگی، سطح سرمی اسید اوریک بالاتر می‌باشد. مقادیر بیشتر از mg/dl 12 از اسید اوریک سرم را مقادیر بحرانی اسید اوریک می‌گویند.

مقادیر طبیعی اسید اوریک ادرار ۲۴ ساعتهmg/dl 250-750 می‌باشد.

 

منابع:

۱- رستمی م.، جرفی م. و علی‎محمدی م. آزمایش‌های کاربردی در مامایی. انتشارات معتبر. اهواز. ۱۳۹۰٫ چاپ اول.

۲- علی‎محمدی م و رستمی م. بیوشیمی عملی با تکیه بر نکات بالینی. انتشارات راز نهان. تهران. ۱۳۹۰٫ چاپ اول.

۳-Tietz Textbook of Clinical Chemistry and Molecular Diadnosis. 2006; 4th Edition.

۴-Henrys Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods. 2007; 21st Edition.

۵-Bernard JH. Clinical diagnosis and management by laboratory Methods. 19th Edition. New York. W.B.Saunders Company. 1996; PP: 142-147, 164-165, 241-243.

۶-Lawrence A. Kaplan and Amadeo J. Clinical chemistry. 5th Edition.1989.

۷-Toncev G, Milicic B, Toncev S and Samardzic G. Serum uric acid levels in multiple sclerosis patients correlate with activity of disease and blood-brain barrier dysfunction. Eur J Neurol. 2002; 9(3):221-226.

۸-Spitsin S and Koprowski H. Role of uric acid in multiple sclerosis. Curr Top Microbiol Immunol. 2008; 318:325-342.

 

محمد علی‏محمدی: کارشناس ارشد بیوشیمی بالینی، دانشگاه علوم پزشکی اراک

ماهنامه اخبار آزمایشگاهی