ادراک پریشی چهره ای (Prosopagnosia) چیست و ما درباره آن چه می دانیم؟

«من دوستی دارم که مهارت خیلی خوبی در به خاطر سپردن چهره ها دارد. او می تواند چهره ها را تنها بعد از یک بار دیدن به یاد آورد. او حتی می تواند چهره افراد را بعد از گذشت چند سال بلافاصله تشخیص دهد. من در این توانایی دوستم واقعاً شگفت زده هستم و آرزو می کنم ای کاش مهارت او را داشتم. اگر من در یک مهمانی، کل شب را چهره به چهره با مهمانان جدید گفتگو کنم، فردای همان روز قیافه هیچ کدامشان را به یاد نخواهم آورد. درواقع من باید یک فرد را چند بار ببینم تا بتوانم چهره او را به خاطر سپرده و در دیدارهای بعدی او را به یاد آورم. آیا این ضعف من در بازشناسی چهره ها یک اختلال جدیست؟».

توانایی تشخیص چهره ها، یک مهارت ذاتی است. بسیاری از ما نام افراد را بعد از یک بار ملاقات فراموش می کنیم، اما در به یادآوردن چهره ها و البته تشخیص دوستان نزدیک در یک نگاه، خیلی خوب هستیم. نوزاد انسان، تنها پس از گذشت نه دقیقه از تولد، با حرکات چشم نشان می دهد که ترجیح به نگاه کردن به چهره انسان، نسبت به سایر تصاویر و اشکال را دارد.

محققان نشان داده اند مناطق خاصی از مغز مانند قسمت قدامی دوکی شکل و ناحیه پس سری، تا حد زیادی به تشخیص چهره ها اختصاص دارد. با این حال، توانایی شناسایی چهره، از فردی به فرد دیگر متغیر بوده و معمولاً اقلیت کوچکی از جامعه در تشخیص چهره های انسانی مشکل دارند. اگر این ناتوانی به حدی جدی باشد که زندگی و روابط فرد مختل شود، در تعریف آن از اصطلاح ادراک پریشی چهره ای استفاده می شود.

ادراک پریشی چهره ای (Prosopagnosia) از دو واژه یونانی به نام prosopon (در انگلیسی به معنای چهره face) و agnosia (در انگلیسی به معنای ادراک پریش not knowing) تشکیل شده است و در اصطلاح ناتوانایی در تشخیص چهره ها تعریف می شود. افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای به هیچ وجه قادر به تشخیص چهره های انسانی نیستند. آن ها حتی اگر چندین بار شما یا دوستان، خانواده، همسایه ها، همکاران و اطرافیانشان را ببینند، چهره آن ها را هرگز ­به یاد نخواهند سپرد. این افراد حتی چهره خودشان را در آینه نمی توانند تشخیص دهند؛ اما الزاماً در به یادسپاری و یادآوری سایر تصاویر، صداها، ویژگی ها و هویت خود یا افراد دیگر مشکلی ندارند. گاهی به این اختلال «کوری چهره» نیز می گویند، اما استفاده از اصطلاح کوری چهره در مورد این افراد ممکن است کمی گیج کننده و مبهم به نظر آید؛ زیرا آن ها کور نیستند. نابینایی در این اختلال یک استعاره است. در حقیقت مشکل آن ها در ادارک چهره وکار مغز است.

برای درک بهتر ادراک پریشی چهره ای به این مثال توجه کنید: تصور نمایید در سر همه ما یک دوربین وجود دارد. هر بار که برای اولین بار فردی را ملاقات می کنیم، این دوربین یک عکس از چهره آن فرد گرفته و مغز آن را ذخیره می کند. به مرور که در طول زندگی افراد بیشتری را می بینیم تعداد این عکس ها نیز بیشتر شده و مغز ما آن ها را برای استفاده در آینده دور، دسته بندی و آرشیو می کند. افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای این دوربین (چشم ها) را دارند، اما مغزشان نمی تواند عکس ها را ذخیره کند.

علت ادراک پریشی چهره ای چیست؟

در ابتدای قرن بیستم تصور می شد علت ادراک پریشی چهره ای فقط می تواند سکته یا ضربه مغزی باشد، اما اکنون مشخص شده که حدود 2 درصد از جمعیت عادی از نوع دیگر این اختلال، به نام «ادراک پریشی چهره ای مادرزادی» که پایه ژنتیکی دارد، رنج می برند.

به طورکلی، ادراک پریشی چهره ای به مشکلات حافظه، از دست دادن بینایی یا ناتوانی های یادگیری مربوط نیست، اما گاهی اوقات ممکن است با سایر اختلالات رشدی، از قبیل اختلال طیف اوتیسم، سندرم ترنر و ویلیامز همراه شود. پژوهش ها در زمینه همراهی ادراک پریشی چهره ای با سایر اختلال ها هنوز ادامه دارد.

انواع ادراک پریشی چهره ای

با توجه به توضیحات بالا تاکنون دو نوع ادراک پریشی چهره ای شناخته شده است:

1.ادراک پریشی چهره ای اکتسابی

ادراک پریشی چهره ای اکتسابی، ممکن است در هر سنی در اثر سکته مغزی، تصادف، سقوط یا ضربه های مهلک به پشت سر اتفاق افتاد، اما به طورکلی در بزرگسالان بیشتر مشاهده شده و بسیار شدیدتر از ادراک پریشی چهره ای مادرزادی است. مبتلایان به این اختلال معمولاً یک دوره زندگی طبیعی را تجربه کرده اند، برای همین بعد از بروز اختلال به سرعت متوجه خواهند شد که آن ها توانایی تشخیص چهره افراد، حتی کسانی را که می شناختند را از دست داده اند. اما اگر ادراک پریشی چهره ای اکتسابی در نوزادی یا اوایل دوران کودکی، قبل از رشد توانایی بازشناسی چهره ها در مغز اتفاق افتد، ممکن است کودک حتی تا بزرگسالی نیز متوجه نشود که قادر به تشخیص چهره ها همانند افراد عادی نیست.

2.ادراک پریشی چهره ای مادرزادی (رشدی)

افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای مادرزادی، با وجود داشتن بهره هوشی و مهارت ادراکی طبیعی و بدون تجربه آسیب جدی به مغزشان، نمی توانند به راحتی چهره های انسانی را تشخیص دهند. آن ها معمولاً از زمان تولد و در تمام دوران زندگیشان این دشواری را دارند و ممکن است خودشان نیز از داشتن این اختلال آگاه نباشند. در این نوع از ادراک پریشی چهره ای، افراد با شدت و درجات مختلف در تشخیص چهره ها مشکل دارند، برخی از آن ها با چندین بار دیدن افراد، ممکن است قادر به تشخیص چهره شان باشند. بنابراین ادراک پریشی چهره ای مادر زادی نسبت به نوع اکتسابی آن معمولاً شدت کمتری دارد.

هرچند هنوز ژن ویژه ای که به طور اختصاصی در به وجود آمدن این شرایط نقش داشته باشد شناسایی نشده است، اما شواهد پژوهشی اخیر نشان داده اند که ممکن است این اختلال یک پایه ژنتیکی داشته باشد؛ زیرا در بررسی سوابق خانوادگی بسیاری از افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای مادرزادی حداقل یکی از خویشاوندان درجه اول مانند پدر و مادر، خواهر یا برادر یا بستگان نزدیک، تجارب شکست در شناسایی چهره ها حتی چهره های آشنایان، اعضای خانواده، همکاران یا دوستان را گزارش کرده اند.

شیوع ادراک پریشی چهره ای چقدر است؟

درحالی که شیوع ادراک پریشی چهره ای اکتسابی بسیار نادر است، محققان تخمین می زنند که یک نفر از هر 50 نفر مردم عادی، ممکن است ادراک پریشی چهره ای مادرزادی (رشدی) را داشته باشند.

ادراک پریشی چهره ای چطور تشخیص داده می شود؟

اگر در تشخیص چهره ها مشکل دارید و اغلب یک چهره آشنا را ناآشنا می پندارید، باید به یک متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. متخصص مغز و اعصاب بعد از گرفتن یک شرح حال کامل پزشکی از شما، طیف وسیعی از آزمایشات، مانند سی تی اسکن، ام آر آی یا تصویر برداری مغز را انجام می دهد تا سلامت زیستی مغزتان را بررسی کند. او سپس یک سری آزمایش های اختصاصی مربوط به بازشناسی چهره را انجام می دهد مانند:

توانایی حفظ و بعد تشخیص چهره هایی که شما قبلاً آن ها را ندیده اید.
تشخیص چهره های معروف
تشخیص شباهت و تفاوت چهره های ارائه شده در کنار یکدیگر
تشخیص سن، جنسیت و حالت های عاطفی مجموعه ای از چهره هایی که به شما نشان داده می شود.

اگر شما در انجام این آزمایش ها مشکل داشته باشید، متخصص بر اساس شدت و نوع عملکردتان و بررسی سایر اطلاعات بالینی که گردآوری کرده تشخیص نهایی را صادر خواهد کرد.

آیا فرزند من ادراک پریشی چهره ای دارد؟

اگر والدین نشانه های زیر را در کودکشان مشاهده کنند، باید او را برای ارزیابی دقیق تر نزد پزشک ببرند:

در بیشتر مواقع نمی تواند افراد آشنا را در هنگام مواجهه رودر رو بلافاصله تشخیص دهد.
معمولاً در مکان های عمومی به والدین به شدت چسبیده و هر کس به او نزدیک شود، می پرسد چه کسی است؟
معمولاً هنگامی که منتظر شماست (به عنوان مثال، بعد از پایان ساعت مدرسه) اگر غریبه ها به او نزدیک شوند تصور می کند، شما هستید.
در بازشناسی چهره دوستان جدیدش مشکل دارد.
اغلب در مدرسه از لحاظ اجتماعی ضعیف است و از نزدیک شدن به سایر کودکان و کارکنان مدرسه امتناع می کند.
اغلب در دنبال کردن و فهم ماجرای یک فیلم یا برنامه تلویزیونی مناسب با سطح سنش مشکل دارد، زیرا نمی تواند چهره شخصیت ها را به خاطر بسپارد.

آیا ادراک پریشی چهره ای با اختلال طیف اوتیسم ارتباط دارد؟

تعدادی از پژوهش ها تأیید کرده اند که بسیاری از افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم مشکلات تشخیص چهره را تجربه می کنند. این تجربه مشابه در سایر اختلال های تکاملی مانند سندرم ویلیامز و سندرم ترنر نیز گزارش شده است. بنابراین برخی از محققان معتقدند که ممکن است اختلال در تشخیص چهره ها به نبود علاقه اجتماعی به نگاه کردن به چهره ها مربوط باشد؛ زیرا بارزترین خصوصیت مبتلایان به اختلال طیف اوتیسم، عدم تمایل به نگاه چشمی به دیگران است.

برخی دیگر از محققان معتقدند، راهبرد پردازش مهارت های تجسمی- فضایی در این افراد همانند افراد اوتیسم، سندرم ترنر و سندرم ویلیامز مختل است.

با این حال، برای تشخیص ارتباط قطعی این اختلال ها با هم به انجام پژوهش های بیشتری نیاز است؛ زیرا در برخی از افراد با اختلال طیف اوتیسم، ادراک پریشی چهره ای گزارش نشده است و مهم تر اینکه، بسیاری از افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای مازاد، معیارهای تشخیصی اختلال طیف اوتیسم را ندارند و این نتایج تأیید می کند که این دو اختلال از هم مستقل هستند.

ادراک پریشی چهره ای چه تأثیری بر زندگی فرد دارد؟

یک فرد با اختلال ادراک پریشی چهره ای معمولاً در برقراری و حفظ روابط اجتماعی مشکل دارد و ممکن است از اضطراب اجتماعی شدید و ترس نسبت به افراد رنج ببرد. او همچنین ممکن است در روابط خانوادگی و انجام شغل خود مشکلات زیادی داشته باشد. بروز افسردگی در این افراد غیرمعمول نیست. برخی از افراد با ادراک پریشی چهره ای، قادر به تشخیص چهره ها، سن یا جنسیت افراد یا نگاه چشمی متقابل نیستند. برخی دیگر از آن ها حتی ممکن است نتوانند چهره خود را در آینه یا عکس تشخیص دهند.

دنبال کردن ماجرای یک فیلم یا برنامه تلویزیونی در این افراد، تقریباً غیرممکن است، به این دلیل که آن ها نمی تواند چهره شخصیت های داخل فیلم را از یکدیگر تشخیص دهند.

آیا ادراک پریشی چهره ای قابل درمان است؟

در حال حاضر، هیچ نوع رویکرد رسمی برای درمان ادراک پریشی چهره ای، به ویژه نوع اکتسابی آن ابداع نشده است. با این حال، به تازگی کوشش هایی برای اصلاح مشکلات تشخیص چهره از طریق برنامه های آموزشی ویژه، بازآموزی (یعنی کمک به فرد برای بازگرداندن توانایی های از دست رفته قبلی) و مداخله موقت دارویی انجام شده است. در حالی که برخی از این تلاش ها موفقیت آمیز بوده اند، کارآمدی آن ها هنوز در حال بررسی و پژوهش است.

درحال حاضر، ساده ترین روشی که افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای به کمک آن می توانند افراد آشنا را شناسایی کنند، توجه به نشانه های اختصاصی آن ها مانند رنگ مو، مدل مو، قد، وزن، خال، خالکوبی، جای زخم، شیوه راه رفتن، … است. اما این روش در تمام شرایط و موقعیت ها و به خصوص در شناسایی افراد غریبه همیشه کار ساز نیست. بنابراین پژوهش های زیادی تأیید کرده اند که افراد با اختلال ادراک پریشی چهره ای باید یادبگیرند بینش محدودی نسبت به مهارت های تشخیص چهره ها پیدا کنند.

یکی از عواملی که معمولاً سبب درمان ناپذیری این افراد می شود، «اجتناب» است. به عنوان مثال، فرد مبتلا ممکن است بگوید: «چون من در شناسایی چهره ها ضعیف هستم، از حضور در موقعیت هایی مانند جلسات بزرگ، انجمن ها و گروه هایی که در آن ها مهارت های تشخیص چهره مهم است، اجتناب می کنم» یا «رفتن به سینما و تماشای فیلم برای من یک تجربه خسته کننده است، زیرا من نمی توانم چهره شخصیت های یک فیلم را به ذهنم بسپارم و در نتیجه متوجه ماجرای فیلم نمی شوم؛ بنابراین ترجیح می دهم به سینما نروم».

در بسیاری از مواقع، ضعف های ما مانند انگیزه کم یا اعتماد به نفس پایین منجر می شود به جای تلاش برای روبرو شدن و حل مشکلاتمان ترجیح دهیم از آن ها اجتناب کنیم.

در یک پژوهش، محققان یک زن 48 ساله ای که همیشه در شناسایی چهره ها مشکل داشت را مورد آزمایش قرار دادند. این زن می توانست تنها 5 چهره از 20 چهره معروفی را که به او نشان داده بودند، شناسایی کند، در حالی که اکثر مردم قادرند 16 تصویر از این فهرست را شناسایی کنند. با این حال، او در شناسایی حیوانات یا اشیاء غیرزنده هیچ مشکلی نداشت و از نظر بینایی و توانایی شناختی سالم بود.

همچنین، محققان مطمئن شدند که این زن در شناسایی ویژگی های خاص صورت، مانند گوش، بینی یا دهان بزرگ مشکل ندارد. درواقع، نقص او تنها در شناسایی کل یک چهره منحصر به فرد و روابط فضایی بین ویژگی های مختلف صورت بود.

برنامه آموزشی این زن این گونه بود که او باید هر روز یک تعداد تصاویر چهره انسانی که از طریق کامپیوتر شبیه سازی شده بودند را مشاهده و سپس آن ها را بر اساس فاصله ابرو از چشم و و فاصله دهان از بینی دسته بندی کند. او پس از هر کوشش، بازخورد آری برای انتخاب های درست و نه برای انتخاب های نادرست، دریافت می کرد. تنها پس از یک روز، او در انجام این تکلیف هم از نظر سرعت و هم از نظر دقت بهبود قابل توجهی نشان داد. پس از یک هفته آموزش روزانه منظم از کل 4000 تصویر مشاهده شده، عملکرد این زن کمی بهتر شد؛ اما هنوز به سطح طبیعی نرسیده بود. مهمتر از همه، این زن گزارش داد که توانایی او برای تشخیص چهره در زندگی روزمره به طور چشمگیری بهبود یافته است.

با این حال، یک ماه بعد از متوقف شدن دوره آموزشی، این زن اعلام کرد که توانایی تازه کسب شده او در تشخیص چهره ها دوباره از بین رفته است. به این ترتیب مرحله دوم آموزش آغاز شد. او با انجام تمرینات منظم در آزمایشگاه و خانه به سرعت مهارت از دست رفته را به دست آورد و حتی بهبود وی از مرحله اول هم بهتر شد. در واقع، او توانست عملکرد خود را به سطح نرمال برساند و حتی با تمرین مدوام قادر بود تصاویر چهره وارونه را نیز به درستی تشخیص دهد. اما هر بار که این زن از انجام تمریناتش اجتناب می کرد توانایی وی در تشخیص چهره ها کاهش پیدا کرده و این مشکلات زمانی که او دوباره تمرینات را از سر می گرفت از بین می رفت.

هرچند سن این زن برای انجام این آزمایش بالا بود و محققان امید کمی به بهبودی وی داشتند (همان­طور که متخصصان هم در گذشته نسبت به درمان این اختلال چنین دیدی داشتند)، با این حال، امروزه اعتقاد بر این است که مغز یک فرد میانسال یا پیر، هنوز نیز توانایی دوباره مخابره کردن و سازماندهی مجدد اطلاعات را دارد. بنابراین، هرچند بهبود پردازش اطلاعات در مغز افراد بزرگسال نیاز به تلاش بیشتر دارد، اما این امری غیرممکن نیست.

منبع
ابر سلامت

https://prosopagnosiaresearch.org/index/information

https://www.psychologytoday.com/basics/prosopagnosia

http://www.nhs.uk/Conditions/prosopagnosia/Pages/Introduction.aspx

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده