سندرم خستگی مزمن (روش تشخیص و درمان)

سندرم خستگی مزمن ((CFS:Chronic Fatigue Disorder اختلالی پیچیده است که منجر به خستگی شدید و بیش از حدی می‌گردد که در پزشکی توضیح خاصی برای آن وجود ندارد. این اختلال حتی با فعالیت‌های فیزیکی و یا تنش­‌های روحی شدیدتر شده و با استراحت نیز بهبود نمی­‌یابد.

سندرم فوق حذف با عنوان­‌های دیگر از جمله (Mylagic Encephalomyelitis) ME (التهاب ماهیچه­‌ای) و اخیراً) SEID : (systemic exertion intolerance disease (بیماری التهاب سخت سیستماتیک) نیز شناخته می‌­شود. تمامی عنوان‌­های یاد شده در بالا تمامی نشانه‌­های اصلی خستگی مزمن را به همراه دارند و تفاوت آنها تنها در نوع تعریف اختلال می‌باشد.

اینکه چه عاملی سبب بروز این اختلال می­گردد از موضوعاتی است که همچنان بر پزشکان و متخصصان پوشیده است اما فرضیه­‌هایی بر این باور هستند که از عفونت­‌های ویروسی گرفته تا فشارهای روانی همگی می‌­توانند به عنوان عامل اصلی این اختلال شناخته شوند.

در تشخیص این اختلال آزمایش­ واحدی وجود ندارد و برای رسیدن به نتیجه مطلوب و مطمئن شدن از این که نشانه‌­های مشاهده شده حاصل از اختلالات دیگری نیست، آزمایش­­‌های متفاوتی صورت می‌­پذیرفته و درمان این اختلال روی تسکین نشانه ((Symptom Relief متمرکز است.

اگر بخواهیم نشانه­‌های خستگی مزمن را نام ببریم ، به ‌۸ مورد زیر می‌­توان اشاره کرد :

۱- خستگی

۲- کاهش تمرکز و حافظه

۳- گلودرد

۴- بزرگ­شدن غدد لنفاوی گردن یا زیربغل

۵- دردهای ماهیچه­‌ای بی‌دلیل

۶- دردهایی که از یک مفصل به مفصل دیگری بدون متورم شدن و قرمزی منتقل می­‌شوند

۷- سردرد­های شدید ( سردردهایی با شکل و شدت گوناگون)

۸- خواب‌­ها خسته کننده

۹- خستگی­‌های شدیدی که بعد از یک فعالیت فیزیکی یا فشار روحی حتی به مدت 24 ساعت به طول می­‌انجامند.

زمان مراجعه به پزشک
خستگی می‌­تواند از نشانه­‌های بیماری­‌های مختلفی مانند عفونت‌­ها یا اختلالات روانی باشد. در حالت کلی اگر این نشانه‌ها در بدن تداوم داشت و یا خستگی بیش از حد بود، مراجعه به پزشک الزامی است. همانطور که پیش­تر نیز اشاره شد، دانشمندان به دلیل اصلی این سندرم پی‌نبرده­‌اند و عوامل ژنتیکی و مادرزادی را در آن دخیل می­‌دانند.

برخی از عواملی که تا به امروز روی آن­ها تحقیق شده به شرح زیر است:

۱- عفونت­‌های ویروسی: دیده شده که برخی افراد پس از ابتلا به یک عفونت ویروسی، دچار اختلال خستگی مزمن گشته­‌اند و این خود برای دانشمندان جای پرسشی را باقی گذاشته است. ویروس اپشتین بار، ویروس تبخال­۶ و ویروس لوسمی موش که همگی از موارد مشکوک ابتلا به این اختلال می‌باشند و هنوز نتیجه‌­گیری قطعی پیرامون آن­ها نشده است.

۲- مشکلات سیستم ایمنی بدن: به نظر می­رسد که سیستم ایمنی بدن افرادی که گرفتار این اختلال می‌گردند

بتدریج دچار تحلیل گشته و رو به ضعیف شدن می­‌رود. همین عارضه نیز جای ابهام دارد که آیا دلیل کافی برای تشخیص خستگی مزمن است یا خیر .

۳- برهم خوردن توازن هورمونی: افرادی که از این اختلال رنج می‌­برند، گاهی اوقات با میزان غیرعادی ترشح هورمون‌های هیپوتالاموس، هیپوفیز یا آدرنالین در خون روبرو می­‌گردند. اما این اختلالات هورمونی نیز همانند دیگر عوارض یاد شده همچنان ناشناخته باقی‌مانده اند.

عوامل افزایش دهنده خطر ابتلا به خستگی مزمن:

۱-سن : اختلال خستگی مزمن در هر سنی ممکن است رخ دهد ، اما در دهه‌­های ۴۰ و ۵۰ از زندگی این احتمال بیشتر از هر زمان دیگری است.

۲-جنسیت : مطابق با آمار دریافتی، این اختلال در خانم­‌ها بیشتر از آقایان رخ می­‌دهد. هرچند به این داده­‌ها نمی­‌توان بسنده کرد زیرا ممکن است میزان مراجعه خانم‌­ها به پزشکان با این اختلال بیش از آقایان باشد.

۳-اضطراب : عدم مدیریت صحیح استرس و اضطراب، به گسترش اختلال خستگی مزمن کمک می­‌کند.

از دیگر عوارضی که ممکن است در این اختلال رخ دهد می­‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

افسردگی
انزوا
وجود محدودیت­‌ها در سبک زندگی
غیبت بیش از حد در محل کار

اگر هرگونه از این نشانه­‌های بالا را در خود مشاهده می‌­کنید باید به پزشک مربوطه مراجعه کنید. پیشنهاد می­‌گردد با توجه به اینکه ممکن است اطلاعات و راهنمایی ارائه شده توسط پزشک را در آن جلسه فراموش کرده و یا نتوانید جمع بندی کنید، با خود شخصی از خانواده یا دوست صمیمی آگاه از این موضوع را به همراه ببرید.

پیش از مراجعه به پزشک
پیش از مراجعه به پزشک تهیه فهرست زیر ضروری است:

نشانه‌­ها: علاوه بر خستگی که بیشترین اثر را روی بدن شما دارد، اگر دیگر نشانه­‌ها مانند سردرد و اختلال حافظه درشما دیده شده، باید به پزشک گزارش داده شود.
اطلاعات مهم شخصی: آخرین تحولات یا اضطراب­‌های اساسی رخ داده در زندگی نقشی اساسی در سلامت جسمانی بازی می‌­کند.
اطلاعات سلامتی شخصی: تهیه لیست از هرگونه درمان­ و مداواهای اخیر و داروها، ویتامین و مکمل­‌های مورد استفاده
پرسش‌­هایی که از پزشک باید انجام شود:

۱. دلایل اصلی ابتلا به این اختلال چیست ؟

۲. چه آزمایش­‌هایی را پیشنهاد می­کنید ؟

۳. اگر آزمایش­‌های پیشنهادی موثر نبود، کدام آزمایش‌­های دیگر را پیشنهاد می­‌کنید ؟

۴. بر چه اساسی سندرم خستگی مزمن را تشخیص می­دهید ؟

۵. آیا درمان مشخص یا تغییر سبک خاصی در زندگی وجود دارد که به بهبود نشانه­‌ها کمک کند ؟

۶. آیا کتاب یا مقاله­ یا سایتی جهت افزایش آگاهی در این در ارتباط وجود دارد ؟

۷. میزان فعالیت بدنی در مدت زمانی که به دنبال تشخیص این اختلال هستیم، چه مقدار باشد ؟

۸. آیا نیاز مراجعه به مشاوره روانی دارم ؟

در پرسیدن هرگونه پرسشی تردید به خود راه ندهید.

پرسش­‌هایی که انتظار می­رود پزشک از شما بپرسد :

۱. نشانه­‌های مشاهده شده را توضیح دهید و از چه زمانی آنها پدیدار گشتند ؟

۲. آیا عاملی موجب بهبود یا بدتر شدن این نشانه­‌ها گشته است ؟

۳. آیا مشکلی در تمرکز و اختلال حافظه دارید ؟

۴. آیا مشکلی در خوابیدن دارید ؟

۵. هر چند مدت احساس افسردگی یا اضطراب دارید ؟

۶. این عوارض و نشانه‌­ها تا چه حد شما را در عملکردتان محدود می­‌کنند؟ برای نمونه تا به حال در مدرسه یا محل کارتان به این دلیل غیبت داشته‌ید؟

۷. چه روش‌­های درمانی را تا به حال برای این نشانه­‌ها به کار بسته‌­اید ؟ آیا موثر واقع شده‌­اند ؟

به دلیل اینکه این نشانه‌­ها با عوارض برخی از بیماری­های دیگر تطابق دارد، از این رو هیچ آزمایش مشخص و اختصاصی برای تشخیص این اختلال وجود ندارد و تا رسیدن به نتیجه نهایی باید صبر پیشه کرد و به این دلیل برای رسیدن به نتیجه مورد نظر، پزشک باید از عدم وجود برخی بیماری­‌ها اطمینان حاصل کند که آن­ها عبارتند از:
اختلال خواب: یکی از دلایلی که منجر به خستگی مزمن می­‌گردد اختلال در خواب است. آزمایش ارزیابی خواب یا Sleep Study (آزمایش‌‌هایی هستند که هنگام خواب میزان فعالیت بدن را ضبط می‌کنند) قادر به تعیین عوامل ایجاد کنندۀ این اختلالات نظیر آپنه، سندرم پای بی­‌قرار یا بی‌خوابی می­‌باشد.

مشکلات پزشکی: خستگی یک نشانۀ معمول در بسیاری از بیماری­‌ها از جمله کم خونی، دیابت، کم کاری تیرویید می­‌باشد. آزمایش­­‌ها می­‌توانند مدارکی دال بر وجود این بیماری­ها در خون ارائه دهند.

مشکلات روحی روانی: از نشانه‌­های مشکلات روحی و روانی می‌توان به خستگی اشاره کرد. همینطور مشکلاتی از جمله افسردگی، بی­قراری و اضطراب، اختلال دوقطبی و اسکیزوفرنی و . . .که در این موارد مراجعه به متخصص روانپزشک پیشنهاد می‌­گردد.

تشخیص
دایره نشانه‌­های سندرم خستگی مزمن، بیش از شش ماه خستگی مداوم و بی‌دلیل با حداقل چهار مورد از موارد زیر می­‌باشد:

۱. عدم تمرکز و از دست دادن حافظه

۲. گلودرد

۳. بزرگ­ شدن غدد لنفاوی گردن یا زیربغل

۴. دردهای ماهیچه­‌ای بی دلیل

۵. دردهایی که از یک مفصل به مفصل دیگری بدون متورم شدن و قرمزی منتقل می­‌شوند.

۶. سردرد­های شدید (سردردهایی با شکل و شدت گوناگون)

۷. خواب­‌های خسته کننده

۸. خستگی­‌های شدیدی که بعد از یک فعالیت فیزیکی یا فشار روحی حتی به مدت ۲۴ ساعت به طول می‌­انجامند.

درمقابل برای تشخیص بیماری التهاب سخت سیستماتیک (SEID) که در ابتدای مقاله اشاره شد، سه نشانه زیر همزمان باید وجود داشته باشد:

۱.خستگی بی دلیل و مستمر

‌۲. خستگی‌­های شدیدی که بعد از یک فعالیت فیزیکی یا فشار روحی حتی به مدت ۲۴ ساعت به طول می­‌انجامند.

۳. خواب­‌های خسته کننده

و علاوه بر موارد بالا حداقل یکی از نشانه­‌های زیر را داشته باشد:

۱. اختلال شناختی

۲. حالت‌های گیجی و منگی

از آنجایی که خستگی در یک نشانه خلاصه نمی­‌شود و راه­‌های درمانی بسیاری همراه دارد، در موارد بالا بهتر است که دوره‌­های درمانی خستگی مزمن چند عاملی گذرانده شوند و به دلیل اینکه خستگی مزمن نحوه تاثیر گذاری­‌های متفاوتی بر اشخاص دارد که رویۀ درمان نیز متناسب با همین نشانه‌ها در نظر گرفته می­‌شود که می­‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ضد افسردگی­‌ها: بسیاری از افرادی که دچار اختلال خستگی مزمن هستند، دچار افسردگی نیز هستند. درمان افسردگی خود کمک بزرگی در مواجهه با مشکلات سندرم خستگی مزمن است. دوز­های پایین برخی از آرامبخش­‌ها در بهبود کیفیت خواب و تسکین درد تاثیر بسزایی دارند.

داروهای خواب‌­آور: اگر برخی از اقدامات خانگی از قبیل منع مصرف کافئین به بهبود کیفیت خواب شبانه کمکی نکرد، پزشک معالج احتمال تجویز برخی از داروهای خواب­‌آور را در دستور کار قرار می­‌دهد.

درمان سندرم خستگی مزمن

همانطور که اشاره گردید، درمان مشخصی که مستقیم بر این سندرم تاثیر بگذارد وجود ندارد. اما مطابق با بررسی­‌های اخیر صورت گرفته، برخی از اقدامات چند جانبه می­‌تواند تاثیرگذار و مفید باشد:

ثبات: میزان فعالیت­‌های خود را در یک میزان مشخص نگهدارید. اگر در روزهای خوبتان فعالیت زیاد انجام دهید، به مراتب روزهای بدتر بیشتری در انتظارتان خواهد بود.

ورزش درجه­‌بندی شده: مطابق با تحقیقات اخیری که صورت گرفته است، پس از قدم اول که ثبات فعالیت‌ها می‌­باشد، انجام ورزش با میزان مشخص فعالیت می‌­تواند در بهبود روند این اختلال موثر باشد. مشورت با درمانگر­ها و متخصصان طب ورزشی نیز در تعیین انتخاب نوع ورزش متناسب با بدن، اقدامی ضروری است. افرادی که پیشینه ورزشی نداشته و تقریبا غیرفعال هستند، اغلب اوقات در ابتدا با میزان بالای فعالیت­‌های کششی و (نرمش حتی چند دقیقه در روز) به ورزش می­‌پردازند و پس از چند هفته، کندی به سراغشان آمده و پس از چند هفته گریبانگیرشان می­‌گردد. از این رو به مشورت با متخصصان ورزشی توصیه می­‌شود.

مشاوره روانی: مراجعه به یک مشاور متخصص در حوزۀ روانشناسی جهت کمک به پیدا کردن راهی برای غلبه بر محدودیت‌هایی که این اختلال بر بدن و شخص تحمیل کرده و القای احساس تسلط بر زندگی در جهت بهبود و ارتقای نقص­‌های موجود.

هیچ یک از افرادی که دچار اختلال خستگی مزمن یا Postexertional Malaise (خستگی حاد و شدید جسمی و روحی که پس از یک فعالیت فیزیکی یا تنش روحی بدن تحمیل شده است.) به یک گونه به درمان­‌ها پاسخ نمی‌دهند. گروهی که از شانس بالاتری از درمان برخوردار هستند و دچار آسیب­‌های کمتری می­‌گردند، کمتر بر نشانه­‌ها و عوارض این اختلال تمرکز کرده و مطابق با برنامه­‌ها و مشاوره­‌های متخصصان پیش می­‌روند و از فعالیت‌ها و اتفاقاتی که موجب خستگی یا تنبلی و کاهلی می­‌گردد پرهیز می‌­کنند.

از جمله عواملی که در اختیار خود فرد بوده و به واسطه آن به بهبود بیماری کمک شایانی می‌­کند موارد زیر است:

اضطراب را کاهش دهید: روندی در پیش بگیرید که منجر به کاهش فشارهای احساسی و روحی و روانی گردد. چند دقیقه­‌ای در روز را به خود اختیار دهید و مراقبه نموده و سعی در تمدد اعصاب داشته باشید.

عادات خواب را بهبود ببخشید: در ساعت­‌های مشخص به خواب رفته و از خواب برخیزید، چرت‌­های روزانه را محدود کرده و از مواد معروف کافئین دار، الکل و نیکوتین پرهیز کنید.

ثبات در زندگی روزانه را حفظ کنید: میزان فعالیت­‌های خود را در یک میزان مشخص نگهدارید. اگر در روزهای خوبتان فعالیت زیاد انجام دهید، به مراتب روزهای بدتر بیشتری در انتظارتان خواهد بود.

طب مکمل

بسیاری از روش‌­های درمانی جایگزین برای بهبود نشانه و عوارض اختلال خستگی مزمن پیشنهاد شده‌‌اند و پاسخ به این پرسش که کدام یک از این روش­‌ها موثر است و آیا اصلا این روش‌­ها در بهبود این اختلال نقش دارد، امری دشوار است. این موضوع به خاطر ناکارآمدی این طب نیست، بلکه دلیل اصلی آن به شخص و احساس روزانۀ وی بستگی دارد که روزانه در حال تغییر است.
اما برای تسکین درد در این اختلال از درمان­‌های زیر می‌توان بهره جست :

طب سوزنی
ماساژ تراپی
یوگا یا تای چی

بروز عوارض سندرم خستگی مزمن با توجه به شرایط بدنی و روحی هرشخص متفاوت است. برای بسیاری از افراد نشانه‌­ها در ابتدا بسیار آزار دهنده و در جایگاه یک بیماری مزاحم است و کم­کم شروع به کاهش می‌کند. حمایت عاطفی اطرافیان کمک شایانی در بهبود و گذر از این اختلال می‌­کند.

ملحق شدن به گروه­‌های درمانی که به صورت دسته جمعی به اشتراک گذاردن تجربیات پرداخته و در مورد این اختلال صحبت می‌­کنند، از جمله اقداماتی است که هم در بهبود شرایط جسمی و روحی تاثیرگذار است و هم باعث کاهش نگرانی‌ها می‌گردد. شاید تجربیات شما نیز موجب کمک به گروه‌های دیگر و یا توصیه‌­های موثر آن­ها به شما ­‌گردد.

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده