شایع‌ ترین ریشه‌ های کم‌ بینایی

نابینایی در هر سنی ممکن است اتفاق بیفتد؛ از بدو تولد تا کهنسالی، اما اغلب جمعیت نابینایان دنیا بزرگسال هستند و دچار نوعی از نابینایی می‌شوند که قابل‌پیشگیری است. از حوادث و… که بگذریم، این 4 علت، شایع‌ترین علل کم‌بینایی و نابینایی در جهان هستند.

بیماری آب‌ سیاه یا گلوکوم
آب‌سیاه یکی از علل مهم نابینایی در جهان است. نابینایی از اطراف چشم شروع می‌شود؛ یعنی تا آخرین لحظه که بینایی وجود دارد، فرد اطراف را نمی‌بیند ولی تصاویر روبرو را به خوبی درک می‌کند.

معمولا فرد دچار بیماری گلوکوم که روند نابینایی را طی می‌کند، متوجه نابینایی خود نیست و فقط وقتی متوجه می‌شود که دید به طور کامل از بین می‌رود. علت بیماری آب‌سیاه اشکال در زاویه خروجی چشم است. بین قرنیه و عنبیه مایع وجود دارد. این مایع حاوی ویتامین و مواد مغذی و… است که از مکانی وارد و از محلی دیگر خارج می‌شود. در محل خروج، شبکه‌ای وجود دارد که در اثر عوامل ژنتیکی و… تنگ می‌شود. اختلال در این شبکه باعث می‌شود خروج مایع دشوارتر شود و فشار مایع داخل چشم بالاتر برود. وقتی فشار بالا می‌رود، اجزای چشم مانند عصب بینایی، شبکیه و… به آرامی تحلیل می‌روند. به‌خصوص اعصاب بینایی که تارهای نازکی هستند و بعد از تخریب بازسازی نمی‌شوند. نهایت فشاری که کره چشم تحمل می‌کند، 10 تا 20 میلی‌متر جیوه است. چشم تحمل فشار بیشتر از 20 میلی‌متر جیوه را ندارد و در فشار بالای 20 میلی‌متر جیوه، دید انسان از اطراف کم می‌شود و به‌تدریج کم‌بینا و در نهایت نابینا خواهد شد.

آب‌ مروارید
این بیماری باعث نابینایی نمی‌شود و نابینایی ناشی از آن ارتباط نزدیکی با فقر دارد چون مردمی که در نواحی فقیرنشین زندگی می‌کنند، به‌دلیل نداشتن توان مالی برای پرداخت هزینه جراحی نمی‌توانند به پزشک مراجعه کنند. در برخی مناطق هم اصلا دسترسی به متخصص چشم و تجهیزات پزشکی تخصصی وجود ندارد. جراحی آب‌مروارید ‌به‌ندرت ممکن است موفقیت‌آمیز نباشد و فرد نتواند بعد از آن بینایی خود را به‌دست آورد. انسان از ورای عدسی شفاف تصاویر را می‌بیند. عدسی شفاف با افزایش سن کدر و مات می‌شود. مات شدن عدسی نمایی مانند مروارید دارد به همین دلیل این بیماری «آب‌مروارید» نام گرفته است. این عارضه باعث می‌شود نور از عدسی عبور نکند و انسان در دیدن دچار مشکل شود.

بیماری دیابت و اثر آن روی شبکیه
تعداد مبتلایان به بیماری دیابت رو به افزایش است. دیابت شاید به ظاهر و در اوایل ابتلا چندان ناتوان‌کننده‌ نباشد ولی درصورتی که کنترل نشود، عوارض زیادی خواهد داشت که یکی از آنها، تاثیر روی شبکیه چشم است. دیابت عروق ریز بدن را درگیر می‌کند و شبکیه نیز حاوی عروق بسیار ریزی است. قندخون بالا، بیشتر عروق ریز را هدف می‌گیرد و دیواره آنها را تخریب می‌کند. تخریب دیواره رگ باعث شکننده شدن، انسداد رگ انتهایی و از بین رفتن آن می‌شود بنابراین محلی که از همان رگ از بین رفته تغذیه می‌کرد با کمبود مواد غذایی و اکسیژن مواجه می‌شود و از بین می‌رود. عروق شبکیه، وظیفه تغذیه پرده چشم را برعهده دارند. در معاینه این افراد، می‌بینیم عروق به شکل نامنظم، حاوی لخته، مسدود شده، خونریزی کرده، برجسته و حالت بادکرده و… درآمده‌اند. با استفاده از آنژیوگرافی شبکیه می‌توان محل دقیق عروق آسیب‌دیده را شناسایی کرد، سپس با لیزر جلوی ادامه خونریزی رگ گرفته می‌شود. رگ تخریب‌شده را نمی‌توان دوباره احیا کرد. لیزر فقط برای پیشگیری از خونریزی است و گرچه خاصیت درمانی دارد و مانع پیشرفت خونریزی و وسعت تخریب می‌شود، ولی بخشی از شبکیه را تخریب می‌کند. البته چند سالی است که آمپولی به بازار آمده که داخل کره چشم تزریق و باعث احیای بعضی از رگ‌های تخریب‌شده می‌شود، اما همچنان بخش عظیمی از این بیماران دچار کم‌بینایی می‌شوند.

تخریب ماکولا یا نقطه زرد
جمعیت سالمندان به علت ارتقای سطح بهداشت عمومی رو به افزایش است ولی افزایش سن با بیماری‌های متعددی همراه است؛ یکی از آنها تخریب ماکولای چشم است که در اثر کهولت سن رخ می‌دهد. البته عوامل مختلفی در پیری نقطه زرد موثرند؛ مهم‌ترین آنها اشعه ماورای بنفش خورشید است. هر چه میزان تابش بیشتر باشد، احتمال آسیب بیشتر خواهد بود. عوامل دیگری مانند مصرف فست‌فود، کاهش ویتامین‌ها، تغذیه نامناسب و… را هم در ابتلا به این بیماری موثر می‌دانند ولی هنوز قوی‌ترین علت تخریب ماکولا افزایش سن است. درمان در این مواقع تجویز ویتامین‌هایی است که از شبکیه عبور می‌کنند و تزریق داخل شبکیه است. کم‌بینایی در این افراد برخلاف آب‌سیاه که بینایی ابتدا از اطراف کم می‌شود، مرکزی است؛ یعنی بیمار نمی‌تواند صورت فرد مقابل را ببیند ولی می‌تواند گروهای او را ببیند. تخریب ماکولا نابینایی کامل ایجاد نمی‌کند البته دید به یک‌دهم کاهش می‌یابد، در واقع نه دهم آن از بین می‌رود ولی فرد می‌تواند تا حدودی کارهای خود را انجام بدهد.

یک عصای سفید و 7 نکته
یکی از موارد مهمی که نابینایان را از افراد معمولی جامعه متمایز می‌کند، داشتن عصای سفید است. مردم وقتی فردی را با عصای سفید می‌بینند، باید به این نکات توجه کنند:

1. اگر نابینا قصد عبور از خیابان را دارد، هرگز سعی نکنید با سرعت گرفتن زودتر عبور کنید. اتومبیل را متوقف کنید و اجازه دهید نابینا عبور کند.

2. هنگام عبور از کنار نابینا مراقب باشید تا به او برخورد نکنید. اگر نابینا می‌خواهد از جوی آب یا از خیابان عبور کند، ابتدا از او سوال کنید به کمک نیاز دارد یا نه. در صورتی که پاسخ مثبت بود، کمکش کنید.

3. وقتی می‌خواهید به نابینایی نشانی مکانی را بدهید، حتما نشانی را با توجه به عصا مشخص کنید. مثلا بگویید به سمت عصا برود یا به سمت دستی که عصا ندارد، بپیچد.

4. سعی کنید به دیوارهای کنار خیابان و در ارتفاع پایین شیئی را برای فروش یا زیبایی و… نصب نکنید. نابینایان ممکن است به این اشیاء برخورد کنند.
5. نابینایان گدا نیستند، از پول دادن به آنها اجتناب کنید. این کار به روان آنها آسیب خواهد زد. همانگونه که افراد بینا دست به تکدی‌گری می‌زنند، افراد نابینا هم ممکن است دست به این کار بزنند.

6. مراقب کلماتی که از دهانتان خارج می‌شود، باشید. گاهی برای متوجه کردن فردی بی‌توجه، به او می‌گویید: «مگر کوری؟» این حرف باعث رنجش نابینایان می‌شود.
7.گاهی با فرد نابینای بزرگسال، طوری صحبت می‌شود که گویی یک کودک یا فرد کم‌هوش است. دقت کنید آنها نه کودکند و نه کم‌هوش.

دکتر محمدرضا فرتوک‌زاده
فوق‌تخصص قرنیه
عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده