چگونه برای سالمندان پرستار انتخاب کنیم؟

جمعیت سالمندان ایران و جهان روبه افزایش است. محققان در سال 2014 میلادی جمعیت سالمند ایران را 6 میلیون و 502 هزار تخمین زدند. پیش‌بینی می‌شود تا سال 2050 میلادی این رقم به 28 میلیون نفر برسد. در واقع، 26 درصد کل جمعیت کشور ما را سالمندان تشکیل خواهند داد. این گروه به دلایل زیادی مانند ناتوانی، بیماری، تنهایی و… گروه آسیب‌پذیری محسوب می‌شوند و نیازهای خاص خودشان را دارند.
نیازهایی که باید توسط افراد متخصص مانند روان‌شناسان، فیزیوتراپ‌ها، مددکاران، متخصصان تغذیه، پرستاران و… برطرف شود که حتما مهارت‌های چگونگی کار با سالمند را طی دوره‌هایی گذرانده باشند. در این مطلب به شیوه نگهداری و مراقبت از سالمندان توسط پرستاران خواهیم پرداخت که شاید بتوان گفت مهم‌ترین نقش در ارتقای سلامت سالمندان برعهده این قشر است.

در جامعه ما افراد غیرمتخصص زیادی هستند که صرفا برای برطرف کردن نیازهای مالی خود این نقش مهم و کلیدی را برعهده می‌گیرند اما از نظر استانداردهای علمی در پرستاری، افرادی که دوره‌های نگهداری از سالمند را به‌صورت آکادمیک نگذرانده‌اند حق این کار را ندارند، چه رسد به افرادی که در این زمینه آموزشی هم ندیده‌اند که طبعا مشکلاتی برای سالمندان و خانواده‌های آنها ایجاد خواهند کرد. سوال مهم برای بسیاری از خانواده‌ها این است پرستار خوب چه خصوصیاتی باید داشته باشد؟

ویژگی پرستار سالمند

شرایط زندگی سالمند را به‌طور جامع بررسی کند: سالمندان از نظر روانی و جسمی تفاوت زیادی با جوان‌ترها دارند. علائمی که آنها در بیماری‌های جسمانی و روانی نشان می‌دهند معمولا متفاوت است و تشخیص آنها نیاز به تیزبینی پرستار و دانش در این زمینه دارد. فرض کنید سالمند مشکل ادراری دارد.
در این شرایط هدف نباید صرفا درمان مشکل ادراری باشد، بلکه لازم است نوع دستشویی (فرنگی یا قدیمی) و فاصله اتاق یا محل خواب سالمند از دستشویی هم ارزیابی شود. سالمندی که دچار آرتروز زانوست نمی‌تواند از دستشویی قدیمی استفاده کند و سالمندی که مشکل بینایی یا حرکتی دارد نمی‌تواند فاصله زیادی را تا دستشویی طی کند.
بنابراین لازم است پرستاری که وظیفه مراقبت از سالمند را برعهده می‌گیرد بتواند او را به‌طور کاملا جامع مورد ارزیابی قرار دهد. حتی قبل از این کار باید مشاوره کاملی با خانواده سالمند داشته باشد. پرستار سالمند براساس یافته‌ها و مشاهدات خود و با توجه به امکانات، توانمندی سالمند و توان مالی او برنامه مراقبتی مناسبی برای سالمند در نظر می‌گیرد.
از طرفی، پرسشنامه‌هایی وجود دارد که مختص سالمندی است. استفاده از این پرسشنامه‌ها به مهارت نیاز دارد ولی فوق‌العاده بر شیوه مراقبت از سالمند تاثیرگذارند.

اصول اخلاقی را رعایت کند: معیار بعدی این است که پرستار اصول اخلاقی را مطابق استانداردهای جهانی رعایت کند و خود را در این راه موظف بداند.
مستقل عمل نکند: پرستار سالمند نباید به‌صورت مستقل عمل کند. درست است که او به‌عنوان نزدیک‌ترین مراقب به سالمند در نظر گرفته می‌شود ولی حتما باید تیمی حضور داشته باشد تا به‌موقع بتواند از آنها کمک بگیرد.

عزت‌نفس سالمند را خدشه‌دار نکند: پرستار سالمند باید به عزت‌نفس سالمند توجه کند تا خدشه‌ای به شان سالمند وارد نشود. گاهی دیده می‌شود پرستاران یا اطرافیان، مانند کودک با سالمند برخورد می‌کنند. سالمندان افرادی هستند که سال‌ها جایگاه ویژه‌ای در خانواده و جامعه داشته‌اند و حال، نباید به دلیل اختلالات جسمی و ذهنی که پیدا کرده‌اند به آنها امر و نهی شود یا با آنها مانند کودک برخورد شود. حتی در انجام کارها باید آنها را در روند امور قرار داد و از آنها اجازه گرفت.
صبور باشد: پرستار باید صبور باشد. سالمندان به دلایل مختلفی مانند خانه‌نشین شدن، از دست دادن عزیزان، بیماری و… ممکن است پرخاشگر شوند. پرستاران باید این امر را طبیعی در نظر بگیرند و دلگیر نشوند و همواره سعی کنند آرامش‌شان را حفظ کنند.

خانواده را از کارهای خود آگاه کند: گاهی این تصور برای خانواده‌ها وجود دارد که وقتی پرستار استخدام می‌کنند، او باید به همه کارهای سالمند رسیدگی کند. این کار کاملا اشتباه است و استقلال سالمند حتما باید حفظ شود. هر گونه مداخله و مراقبت بیش از حد باعث کاهش عزت‌نفس و اعتماد به‌نفس سالمند خواهد شد و حتی ممکن است سالمند به دلیل از دست دادن اختیاراتش پرخاشگر شود و ارتباط بین سالمند و پرستار تخریب شود.
امنیت را برقرار کند: پرستار سالمند باید امنیت سالمند را در نظر بگیرد. یعنی همه عوامل تهدیدی اطراف سالمند را شناسایی کند و در جهت برطرف کردن آنها بکوشد. پرستار باید در صورت لزوم تغییراتی نیز در خانه ایجاد کند.

به بودجه سالمند توجه کند: مورد بعدی انتخاب راهکارهای درمانی با توجه به بودجه خانواده است که پرستار سالمند باید آنها را در نظر بگیرد. سازمان‌های بیمه‌گر، هزینه‌های مراقبت از سالمند را تقبل نمی‌کنند. سالمندان نیز به دلیل بازنشستگی و بیکاری درآمد کمی دارند. این عزیزان در تهیه دارو و هزینه‌های درمانی هم مشکل دارند. حتی گاهی دیده می‌شود از خرید دارو امتناع می‌کنند یا کاردرمانی‌های تجویزشده را انجام نمی‌دهند. پرستاران باید به همه این جوانب توجه و آن را با تیم ‌درمانی مطرح کنند.
آموزش خانواده را هم مدنظر قرار دهد: پرستار علاوه بر آموزش به سالمند باید به اطرافیان او هم آموزش‌هایی ارائه دهد. متاسفانه بعضی از خانواده‌ها نمی‌توانند ارتباط خوبی با سالمند برقرار کنند و با آموزش می‌توان تا حد زیادی روابط را بهبود بخشید.

از سالمند دربرابر سوء‌رفتارها حمایت کند: پرستار می‌تواند در مقابل ناملایمات خانواده از سالمند حمایت کند. متاسفانه در بعضی از خانواده‌ها سالمندآزاری به شیوه‌های مختلف مانند توهین کلامی یا جسمی، غفلت در نگهداری و مراقبت و… انجام می‌گیرد. وظیفه پرستار این است در صورت مشاهده این رفتارها به تیم ‌درمانی اطلاع دهد و از آنها کمک بخواهد.

خانواده سالمند را بررسی کند: پرستار باید علاوه بر سالمند خانواده او را هم در نظر بگیرد. یعنی بررسی کند که آیا خانواده در نبود او توان نگهداری از سالمند و مراقبت از او را دارند یا اصلا خانواده‌ها از نظر روان سلامت هستند؟

انواع پرستاری سالمند
پرستارانی که دوره‌های نگهداری از سالمند را آموزش دیده‌اند، بر اساس نیازهای سالمند، گروه‌بندی می‌شوند و هر یک مسوول انجام وظایفی خاص هستند. ابتدا باید بررسی شود که سالمند در کجا زندگی می‌کند؟
در مرکز نگهداری، خانه، بیمارستان یا…؟ اگر گروه هدف، سالمندانی باشند که در بیمارستان بستری هستند یا مبتلا به بیماری صعب‌العلاج‌اند، شیوه نگهداری متفاوت و تخصصی‌تری دارند. این گروه بیشتر در معرض آسیب هستند. هدف این است که پرستار بتواند کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشد، یا او را به وضعیت قبل از بیماری برگرداند.
گروه دیگری از پرستاران هم وظیفه مراقبت از سالمندان فعال را برعهده می‌گیرند. گروه دیگر متخصص روان‌درمانی سالمندی هستند که همان‌طور که از نامش مشخص است در حیطه روان‌شناسی سالمندان فعالیت می‌کنند.

چگونه برای سالمندان پرستار مناسب پیدا کنیم؟
در کشور ما پرستاران بیشتر در مراکز بالینی و پژوهشی مشغول‌اند و هنوز برنامه مراقبت از سالمند در منزل اجرا نشده است. بسیاری از خانواده‌ها این سوال را دارند که چگونه می‌توانند پرستار مناسبی برای سالمند انتخاب کنند؟ طبق اعلام سازمان پرستاری بزرگسالان، اولین ملاک انتخاب برای پرستار این است که ابتدا مشخص کنیم توان سالمند در چه حدی است سپس با توجه به آن نوع پرستار و تخصص او در رابطه با مراقبت‌های پرستاری از سالمند مشخص شود.
مثلا اگر بیماری پانسمان نیاز دارد باید پرستاری انتخاب شود که تخصص کافی در این زمینه داشته باشد. اگر نیاز است، پرستار فقط کنار سالمند بماند تا نیازهای روانی او را برطرف کند، باید پرستار با تخصص روان‌درمانی سالمند استخدام شود.
خانواده‌ها حتما قبل از استخدام پرستار باید در مورد مرکز و وابسته بودن آن به مراکز علمی و دانشگاه‌ها و داشتن مدرک معتبر سوال کنند. قبل از اینکه پرستار استخدام شود حتما باید به این نکته هم توجه داشت که آیا سالمند پذیرای پرستار است یا نه؟ زیرا سالمندان گاهی با فرد جدید به راحتی ارتباط برقرار نمی‌کنند و مراقبت‌های پرستاری را با اختلال مواجه می‌کنند.بهتر است به سالمند وقت بدهیم تا بتواند با پرستار ارتباط برقرار کرده و به او اعتماد کند.

هشدار: مورد بعدی که خانواده‌ها باید به آن دقت کنند، این است که گاهی سالمند با بدرفتاری از سوی پرستار خود مواجه می‌شود. این اتفاق معمولا در سالمندانی که هوشیاری خوبی ندارند، دیده می‌شود، اما خانواده‌ها چگونه باید متوجه شوند که سوء‌رفتار انجام گرفته است؟ خانواده باید به هر نوع کبودی، قرمزی و صدمه روی بدن سالمند توجه کنند.

همچنین تغییرات رفتاری سالمند مساله بسیار مهمی است که می‌تواند نشانه نامناسب بودن رفتار بین سالمند و پرستارش باشد.
هر گونه تغییر رفتار از سوی سالمند مانند آشفته شدن سالمند با دیدن پرستار، یا واکنش خصمانه نسبت به او می‌تواند نشانه‌ای از یک سوء‌رفتار باشد. بعضی از خانواده‌ها نیز در خانه دوربین کار می‌گذارند تا پرستار را زیر نظر داشته باشند.

فهیمه طاعتی
کارشناس ارشد پرستار سالمندی
محقق مرکز تحقیقات سلامت سالمندی
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده