چگونه با مخاطرات طبیعی روبرو شویم؟

جنبش «خانواده آماده در مخاطرات» یا جنبش «خادم»، یک تلاش دسته‌جمعی برای آموزش خانواده‌های ایرانی است، برای اینکه در برابر خطراتی که آنها را تهدید می‌کند، آماده شوند. بدنه اصلی جنبش خادم را داوطلبانی تشکیل می‌دهد که بدون هیچ چشمداشتی برای سلامت هرچه بیشتر جامعه تلاش می‌کنند. با وجود این، داوطلبان براساس میزان تلاششان، از مشوق‌هایی هم برخوردار می‌شوند. اعضای جنبش خادم، از طریق همین پایگاه، با آموزش‌های سرپایی آشنا می‌شوند و بعد با مراجعه به شعبه جمعیت هلال‌احمر محل سکونت خود، با تکمیل و تحویل فرم عضویت در جنبش خادم، پس از طی یک دوره آموزشی 3 ساعته به عضویت این جنبش بشردوستانه درمی‌آیند. شما می‌توانید به زودی فرم عضویت در جنبش خادم را از این پایگاه دریافت و پس از تکمیل آن، همراه یک برگ تصویر کارت ملی خود، به شعبه جمعیت هلال‌احمر محل سکونت خود مراجعه کنید.
آموزش‌های سرپایی، آموزش‌هایی است که اعضای جنبش خادم، آنها را هنگام مراجعه به در منازل مردم، به آنها ارائه می‌کنند. این آموزش‌ها دارای این ویژگی‌هاست.
۱- کوتاه است: این آموزش‌ها نباید بیشتر از ۵ دقیقه طول بکشد. بیشتر از این، باعث ایجاد خستگی و احتمالا مزاحمت برای مردم خواهد شد.
۲- ساده است: باید هنگام ارائه این آموزش‌ها، بر سادگی آنها تاکید کنید و همیشه این جمله طلایی را به کسی که به در منزل مراجعه کرده، بگویید: «اگر به این آموزش‌های ساده عمل کنید، می‌تواند سلامت خانواده شما را هنگام وقوع حوادث و بلایا حفظ کند. واقعا به همین سادگی است.»

سیل
سیل، یکی از شایع‌ترین حوادث طبیعی در ایران و بسیاری از کشورهای جهان است. آثار و عواقب ناشی از سیل ممکن است فقط ناحیه‌ای (‌مثلا محله یا شهری‌) را دربربگیرد اما این امکان نیز وجود دارد که تمامی حوزه یک رودخانه (‌از جمله چند استان) را همزمان با هم درگیر کند.
با این حال تمام سیل‌ها شبیه هم نیستند. در برخی موارد‌، سیل حاصل فرایندی تدریجی است و ممکن است در یک بازه زمانی چندروزه روی بدهد اما سیل‌های برق‌آسا یا ناگهانی بدون هیچ علائم قابل‌مشاهده‌ای از بارش باران ممکن است (‌مثلا در عرض چند دقیقه) روی بدهند.
این نوع سیل ناگهانی معمولا خطرناک است و به صورت ستونی خروشان از آب همراه صخره‌های سنگی‌، گل و لای و سایر خار و خاشاک‌های موجود در مسیر‌، خود را نشان می‌دهد.
سیل به علت ‌ترک‌خوردگی یا شکاف در دیواره یک آب‌بند یا لنگرگاه نیز ایجاد می‌شود‌. این نوع سیل هم می‌تواند بسیار مخرب باشد. شکستن سد نیز موجب جاری شدن سیل می‌شود که آثار و عواقبی مانند سیل برق‌آسا خواهد داشت.
همواره باید خطر وقوع سیل را در هر جایی در نظر داشت، اما این خطر در نواحی پست و در کناره آب‌گذرها و در نزدیکی سدها به مراتب بیشتر است. حتی یک آب‌گذر کوچک‌، دره‌ها‌، جوی‌های آب‌، بسترهای خشک و نواحی پست که در شرایط جوی خشک بی‌خطر به نظر می‌رسند‌، ممکن است محلی برای وقوع سیل باشند. هیچ استانی در ایران از خطر سیل مصون نیست.

فرض کنید شما از استانی به استانی دیگر کوچ کرده‌اید. از آنجایی‌که در محل سکونت قبلی، زلزله خطری جدی بوده، همواره قدری مواد خوراکی‌، آب و سایر ملزومات اضافی در خانه نگهداری و بیمه زمین‌لرزه هم تهیه کرده بودید زیرا همیشه خطر وقوع آن وجود داشته است‌.
با توجه به گفته همسایگان، در محل سکونت فعلی، به این نتیجه می‌رسید که دیگر نیازی به چنین آمادگی‌ای وجود ندارد زیرا براساس گفته این افراد، خطر جدی در این استان فقدان آب به علت خشکسالی است.
موضوع تهیه بیمه‌نامه سیل را از ادارات محل زندگی جویا می‌شوید تا از خطر خسارات ناشی از آن در امان باشید. به نظر می‌رسد که با توجه به تپه‌های خشک‌، دره‌های عمیق و دشت‌های بایر در این استان نیازی به بیمه‌نامه مربوط به سیل نداشته باشید.

آیا در چنین وضعی خطر سیل وجود دارد؟ یا آنکه این خطر فقط متوجه نواحی دیگر است؟ آیا نیازی است که برنامه مقابله با حوادث را تدوین کرد و کیف نجات را تدارک دید؟ آیا نیازی است که بیمه‌نامه سیل تهیه شود؟ با توجه به سیل‌خیز بودن تمام استان‌های ایران، پاسخ ‌این 3 سوال مثبت است.

اقدامات ‌حفاظتی و مراقبتی قبل از وقوع سیل:
• از ساخت و ساز در حریم سیل خودداری شود.

• در صورت احتمال وقوع سیل، باید محل استقرار آبگرمکن‌ها‌، پانل برق و موتورخانه از سطح زمین، ارتفاع داده شود.

• برای جلوگیری از برگشت آب سیل داخل فاضلاب محل سکونت، لازم است در محل زانویی توالت، «دریچه اطمینان» نصب شود.

• برای ممانعت از ورود سیل درون خانه‌، بهتر است ‌اطراف آن دیوارکشی شود.

• دیوار پایه‌های ساختمان محل سکونت را باید با مصالح مناسب پوشاند تا مانع از نفوذ آب شود.

حین وقوع سیل:
• برای کسب اطلاعات ‌در مورد سیل‌، لازم است به ‌اخبار رادیو یا تلویزیون گوش داد.

• هر لحظه ممکن است سیل برق‌آسا روی بدهد. در چنین وضعی باید ‌فورا به نواحی مرتفع پناه برد و منتظر دستور مسوولان شد.

• همواره باید ‌به وضع ‌جویبارها‌، آب‌گذرها و دره‌ها توجه شود زیرا ‌سیل برق‌آسا در این محل‌ها ‌به‌طور ناگهانی و بدون علائم هشدار قبلی جاری می‌شود.

• قبل از ترک خانه‌، باید از امنیت آن مطمئن شد‌. در صورت امکان‌، وسایل موجود در حیاط خانه را باید درون ‌خانه برد‌. بهتر است اسباب و اثاثیه مهم به طبقه بالای خانه منتقل شوند.

• دریچه اصلی آب و ورودی گاز بسته شوند. وسایل ‌برقی از جریان برق کشیده شوند. در صورت ‌خیس بودن یا در آب قرار گرفتن نباید به پریزهای برق دست زد.

• در آبی که جریان دارد نباید ‌حرکت کرد. ۱۵ سانتی‌متر آب در حال حرکت می‌تواند ‌تعادل انسان را به هم زند. در صورت اجبار به حرکت ‌در آب، ‌باید از جایی حرکت کرد که آب ساکن است‌. برای اطمینان از حرکت در آب و پی بردن به استحکام مسیر بهتر است از چوب‌دستی استفاده شود.
‌حدود ۱۵ سانتی‌متر آب، با کف اغلب خودروهای سواری تماس پیدا می‌کند و ممکن است موجب از دست رفتن کنترل و واژگون‌شدن آنها شود.
‌حدود ۳۰ سانتی‌متر آب موجب شناورشدن اغلب خودروها خواهد شد.
‌حدود ۶۰ سانتی‌متر آب می‌تواند انواع خودروها را با خود ببرد.

بعد از وقوع سیل: می‌توان ‌از طریق رادیو و سایر رسانه‌های جمعی، ‌اطلاعاتی ‌راجع به مکان‌های دسترسی به آب سالم و بهداشتی به دست آورد.
• از نوشیدن آب سیل خودداری شود‌. آب ‌شرب ممکن است با نفت‌، گازوییل و فاضلاب آمیخته و آلوده شود. علاوه بر این، آب ممکن است به جریان برق اتصال پیدا کند و خطرساز شود. بنابراین نباید با آن تماس پیدا کرد.

• باید از آب‌های ‌در حال حرکت دوری شود.

• باید مراقب مناطقی بود ‌که آب سیل در آنجا‌ ‌جمع شده زیرا ‌احتمال دارد جاده، به علت وزن ‌حتی یک خودرو دچار ‌نشست شود.

• نباید سیم‌‌های سقوط‌کرده برق را لمس کرد. موضوع باید ‌فورا به اداره برق اطلاع داده شود.

• فقط زمانی ‌باید به خانه برگشت ‌که مقامات مسوول اعلام بی‌خطری کرده باشند.

• اگر ساختمانی در محاصره سیلاب قرار گرفته باشد، نباید ‌به آنجا برگشت.

• هنگام برگشت به خانه، احتیاط کامل رعایت شود. ممکن است در هر جایی از ساختمان (‌مخصوصا فونداسیون آن‌) خللی ایجاد شده باشد.

• در اولین فرصت، باید امکانات آسیب‌دید‌ه ساختمان تعمیر شوند. ‌سیستم آسیب‌دید‌ه فاضلاب برای سلامت بسیار خطرناک است.

• هر چه با آب تماس پیدا کرده ‌باید تمیز و ضدعفونی کرد. گل و لای ناشی از سیلاب می‌تواند حاوی فاضلاب و مواد شیمیایی خطرناک باشد.

اقدامات بعد از وقوع سیل:

• خود را به نزدیک‌ترین محل امدادرسانی هلال‌احمر یا سایر مراکز امدادرسانی برسانید. غذا، البسه و سایر کمک‌های اولیه در آنجا موجود است. برای اطمینان از سالم بودن آب آشامیدنی، حتما به گزارش اخبار محلی توجه کنید و آب آشامیدنی را قبل از مصرف بجوشانید.
• از سیلاب دور شوید زیرا این آب ممکن است با روغن، گازوییل یا فاضلاب آلوده شده باشد یا احتمال دارد در اثر تماس با خطوط نیروی برق زیرزمینی، جریان برق پیدا کرده باشد.

• از آب در جریان فاصله بگیرید.

• به مناطقی که سیلاب عقب‌‌نشینی کرده، توجه کنید زیرا استحکام خیابان‌ها و جاده‌ها ممکن است به‌دلیل جریان سیل ضعیف شده باشد. در این صورت ممکن است خودرو در اثر وزن فرو برود.

• از خطوط فشار قوی دوری کنید.

• زمانی به خانه بازگردید که مسوولان وضعیت را امن اعلام کنند.

• از ساختمان‌هایی که آب اطرافش را احاطه کرده، دور شوید.

• هنگام ورود به منزل کاملا احتیاط کنید. ممکن است پی‌های ساختمان آسیب‌دیده باشد ولی در ابتدا خرابی دیده نشود و ظاهر خانه سالم به ‌نظر بیاید.
• سعی کنید در طول روز به منزل برگردید تا استفاده از وسایل روشنایی لازم نباشد.

• اگر مجبور هستید شبانه به خانه برگردید، خیلی محتاط باشید. از فانوس، مشعل و کبریت برای روشن کردن ساختمان استفاده نکنید. چراغ قوه را نیز قبل از ورود به ساختمان روشن کنید.

• از غذاهای کنسروشده استفاده کنید.

• لوازم برقی را قبل از استفاده کنترل و خشک کنید.

• آب‌های جمع‌شده برای گودال‌ها شرایط مناسبی برای رشد حشرات، به‌خصوص پشه‌ها ایجاد خواهد کرد بنابراین از توری در محل اقامت خود استفاده کنید و پوشاک آستین بلند و چکمه‌های ساق‌بلند بپوشید.

• سیل باعث خارج شدن مارها از لانه‌های خود می‌شود، بنابراین بعد از سیل مراقب مارگزیدگی باشید.

• پس از سیل احتمال شیوع بیماری‌های عفونی مانند عفونت‌های دستگاه گوارش از جمله هپاتیت، وبا، حصبه و… وجود دارد، باید مراقبت‌های لازم بهداشت فردی و عمومی در نظر گرفته شود.

• اگر مخزن توالت، کاسه‌ توالت، تصفیه‌خانه و تاسیساتی مانند آن آسیب دیده، در صورت امکان، آن را تعمیر کنید. سیستم‌های زهکشی در صورت آسیب دیدن، سلامت و بهداشت افراد را به خطر می‌اندازد.

• هر وسیله خیس و مرطوبی را تمیز و ضدعفونی کنید زیرا گل و لای باقیمانده از سیلاب، حاوی مواد شیمیایی و فاضلابی است.

زمین‌ لرزه (زلزله)

یکی از ترسناک‌ترین و مخرب‌ترین پدیده‌های طبیعت‌، زمین‌لرزه و عواقب وحشتناک آن است. زمین‌لرزه به مفهوم جابجایی ناگهانی زمین به علت آزادشدن ناگهانی فشاری است که مدت‌های مدید تراکم پیدا کرده است. قشر کره زمین از صفحات زمینی تکتونیک عظیمی تشکیل شده است. این صفحات به آرامی روی هم، کنار هم و زیر همدیگر حرکت می‌کنند. این حرکت گاهی اوقات تدریجی است.
در برخی مواقع این صفحات به همدیگر قفل می‌شوند و قادر به تخلیه انرژی متراکم نیستند. وقتی‌که این انرژی متراکم به‌ اندازه کافی زیاد شود، صفحات از همدیگر جدا می‌شوند.
اگر این روند در ناحیه‌ای پرجمعیت روی بدهد، منجر به بروز تلفات و صدمات جانی و خسارات فراوان مالی خواهد شد. تقریبا می‌توان گفت تمام نقاط ایران در معرض خطر وقوع زمین‌لرزه قرار دارند‌.

اقدامات حفاظتی و مراقبتی قبل از وقوع زمین‌لرزه:
• رفع عیوب سیم‌کشی ساختمان‌، نشت خطوط گاز و ‌ترکیدگی لوله‌های آب و فاضلاب. برای این کار می‌توان از متخصص کمک گرفت. افراد بدون صلاحیت نباید دست به ترمیم ‌لوله‌های انتقال گاز یا سیم برق بزنند.

• آبگرمکن‌، یخچال‌، اجاق گاز، کمد لباس و… را ‌باید به کف و دیوار منزل محکم کرد. در صورت امکان و صلاحدید کارشناسان دریچه‌ای خودکار برای شیر اصلی گاز نصب شود که با لرزش‌های قوی‌، جریان گاز را قطع کند.

• بهتر است اشیای بزرگ یا سنگین در قفسه‌های پایین قرار داده شوند‌. قفسه‌ها، آینه‌ها و تابلوهای دیواری منزل را باید ‌به خوبی محکم و اشیای بلند و بسیار سنگین را باید ‌کاملا در جای خود تثبیت کرد.

• ظروف حاوی مواد خوراکی‌، شیشه‌، ظروف چینی و سایر اشیای شکستنی را بهتر است ‌در قفسه‌های پایین یا کابینت‌های محکم قرار داد.
• بهتر است لوسترها را در جای خود محکم کرد.

• هنگام ساخت‌وساز، باید اطمینان پیدا کرد ‌که ستون‌ها به درستی روی فونداسیون قرار گرفته‌اند.

• برای جلوگیری از نشت گاز و آب بهتر است از لوله‌های قابل‌انعطاف استفاده شود. این لوله‌ها در برابر شکستگی مقاومت بیشتری دارند.

• بهتر است در هر اتاقی‌، محل‌های امن مشخص شوند‌ (‌مثلا زیر میز یا کنار دیوار اتاق) که در جریان اجرای هر مانور تمرینی ‌باید به این نقاط رفت.

• بهتر است هر چند وقت یکبار با اعضای خانواده‌، مانور زمین‌لرزه تمرین شود.

در زمان وقوع زمین‌لرزه: باید فورا به نزدیک‌ترین محل امن پناه برد و زیاد جابجا نشد‌. تا اتمام لرزش‌ها و رفع ‌خطر، نباید از جای خود تکان خورد. اگر کسی در زمان وقوع زمین‌لرزه در فضای بسته باشد‌، لازم است این توصیه‌ها را رعایت کند.

• باید زیر اشیایی مانند میز غذاخوری یا تحریر یا نیمکت برود یا به یکی از دیوارهای داخلی منزل تکیه دهد و همان جا بماند. در غیر این صورت، بازوهای خود را روی سر و صورت قرار دهد و در گوشه‌ای از منزل پناه بگیرد.

• از اشیای شیشه‌ای‌، پنجره‌ها‌، درهای خروجی و دیوارهای خارجی و هر وسیله‌ای که احتمال سقوط دارد‌ (مانند لوستر یا تزئینات منزل‌) دوری کند.

• اگر هنگام وقوع زمین‌لرزه در رختخواب است‌، بهتر است همان جا بماند و بالش را روی سر خود قرار دهد اما اگر رختخواب زیر اشیایی مانند لوستر قرار دارد، ‌فورا جابجا شود و به محلی امن پناه ببرد.

• از چارچوب در فقط در صورتی که دم دست و مستحکم است به‌عنوان پناهگاه استفاده شود.

• تا اتمام لرزش‌ها داخل خانه بماند. اغلب صدمات ناشی از زمین‌لرزه زمانی روی می‌دهند که مردم به علت ورود و خروج در معرض خطر سقوط اشیاء قرار می‌گیرند.

• ممکن است جریان برق در اثر زمین‌لرزه ‌قطع ‌شود ولی آژیر حریق و سیستم اطفای آن احتمالا روشن ‌خواهند شد. به هیچ وجه از آسانسور استفاده نشود.
اگر کسی ‌در فضای باز باشد‌، لازم است این توصیه‌ها را رعایت کند:
هر جایی که هست‌، توقف و از ‌ورود به ساختمان‌ها و نزدیک شدن به ‌تیرک‌های برق و تلفن خودداری کند.
اگر داخل خودروی در حال حرکت باشد‌، باید ‌این توصیه‌ها را رعایت کند: هرچه سریع‌تر در مکانی امن توقف کند و کماکان داخل خودرو بماند. از توقف در مجاورت ساختمان‌ها‌، درختان، پل‌ها و تیرک‌های برق و تلفن خودداری کند. زمانی که زمین‌لرزه پایان یافت‌، با احتیاط به راه خود ادامه دهد، اما مواظب پل‌ها و جاده‌های آسیب‌دید‌ه باشد.
اگر کسی زیر آوار مانده است‌: نباید کبریت روشن کند و جابجا شود.
با دستمال یا پارچه‌ای دهان خود را بپوشاند. با هر وسیله‌ای که دم دست دارد به لوله یا دیوار ضربه بزند تا نیروهای امدادی قادر به یافتن وی باشند. در صورت امکان از یک سوت استفاده کند؛ فقط وقتی که ضرورت ایجاب کند چراکه این کار ‌موجب ورود گرد و غبار به ریه‌ها می‌شود.
بعد از وقوع زمین‌لرزه: باید آماده پس‌لرزه‌ها بود. ‌این پس‌لرزه‌ها معمولا از زمین‌لرزه اصلی ضعیف‌تر هستند، اما آنقدر قوی هستند که به ساختمان‌های بدون استحکام آسیب وارد کنند.
• قفسه‌ها و کابینت‌ها را باید ‌با احتیاط باز کرد زیرا اشیای موجود در آنها ممکن است سقوط کنند.

• از ‌نزدیک‌شدن به نواحی آسیب‌دید‌ه دوری شود، مگر اینکه ‌پلیس‌، ماموران آتش‌نشانی یا سازمان‌های امدادی به کمک نیاز داشته باشند.

آلودگی هوا و ریزگردها
ریزگرد پدیده‌ای است که از ترکیب ذرات ریز گرد و غبار با آلاینده‌های شهری به وجود می‌آید و این ترکیب برای سلامت افراد بسیار مضر است. آثار ریزگردها بر سلامت را به دو نوع می‌توان تقسیم کرد؛ آثار سریع و کوتاه‌مدت، آثار درازمدت. درباره آثار سریع و کوتاه‌مدت باید گفت این آثار، به‌صورت اختلال در ضربان قلب (آریتمی) و حملات قلبی (برای افرادی که بیماری زمینه‌ای قلب دارند) می‌توانند بروز ‌کنند، اما آثار درازمدت به گونه‌ای است که ذرات ریز چند میکرونی گرد و غبار وارد دستگاه تنفسی و خون می‌شوند، در دیواره عروق رسوب می‌کنند و با ایجاد التهاب، شرایط را برای بروز آترواسکلروز (تصلب شرایین) و تنگی عروق فراهم خواهند کرد.

برای پیشگیری از آثار مضر ریزگردهابه این توصیه‌ها به دقت توجه کنید:
• تا پیش از بهبود شرایط آلودگی هوا حتی‌الامکان در منزل بمانید و از سفرهای غیرضروری خودداری کنید (به‌ویژه سالمندان، بیماران قلبی، ریوی، خانم‌های باردار، کودکان و جانبازان شیمیایی)

• در فضاهای آلوده از تنفس‌های عمیق خودداری کنید.

• برای پیشگیری از بروز عوارض نامطلوب آلودگی‌ هوا، نباید در معرض هوای آلوده قرار بگیرید.

• از ورزش کردن در این هوا جدا خودداری کنید چون فعالیت ورزشی باعث افزایش ضربان قلب و فعالیت دستگاه تنفسی و متعاقب آن افزایش ورود هوای آلوده به ریه‌ها می‌شود.

• مرتب بینی خود را تا زمانی که آلودگی هوا وجود دارد، به کمک سرم‌های شستشو، بشویید.

• از ماسک‌های مخصوص استفاده کنید. ماسک‌های معمولی قادر به جلوگیری از این آلودگی‌ها نیستند. ماسک‌های کاغذی به‌دلیل اینکه آلاینده‌ها را از خود عبور می‌دهند، به هیچ وجه توصیه نمی‌شوند.
استفاده از ماسک‌های معمولی طبی برای پیشگیری از آلودگی هوا عوارض بسیار خطرناکی دارد زیرا افراد به‌صرف استفاده از این ماسک‌ها که هیچ تاثیری هم در کاهش آلودگی هوا و عوارض آن ندارد، سعی می‌کنند نفس‌های عمیق‌تری بکشند و همین مساله، منجر به ورود آلاینده‌های بیشتر به ریه‌ها و دستگاه تنفسی می‌شود، حال آنکه این ماسک‌ها فقط شاید بتوانند جلوی گرد و غبار معمولی را بگیرند.
ماسک‌های استاندارد برای استفاده در زمان آلودگی هوا انواع مختلفی دارند که ماسک ۳M از آن جمله است. همچنین ماسک‌های FPP (شماره 1 تا ۳) نیز از گروهی است که در داروخانه‌ها و مراکز مجاز عرضه می‌شوند.
باید از ماسکی که دهان و بینی را به‌طور کامل پوشش دهد، استفاده شود. ماسک‌ها باید هر 2 ساعت یکبار تعویض شوند. اگر این ماسک‌ها با توجه به ‌وجود میکروب‌ها در سطح آنها مرتب تعویض نشوند، خودشان منبعی از آلودگی می‌شوند.

• مصرف روزانه آب به مقدار کافی، شیر کم‌چرب، میوه‌ها (به‌ویژه مرکبات) و سبزیجات تازه و همچنین استفاده از برخی غذاها مانند ماهی آزاد و سالمون توصیه می‌شود.
• در صورت هر گونه ناراحتی (به‌ویژه اگر زمینه بیماری‌های قلبی و تنفسی قبلی دارید) به مراکز درمانی مراجعه کنید.

دکتر مهراب شریفی‌سده
سرپرست دفتر امور آموزش تخصصی و ضمن خدمت معاونت آموزش، پژوهش و فناوری جمعیت هلال‌احمر
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده