توكسوپلاسموز

در عصر حاضر ، ارتقاي سطح فرهنگ بهداشتي جوامع ، افزايش طول عمر بشر و تغييرات اقتصادي و اجتماعي سيماي اپيدميولوژيك بيماري ها را تغيير داده است . با اين وجود هنوز هم بيماريهاي مسري به عنوان مهمترين مسأله بهداشتي در تمام كشورها محسوب مي شوند .
مطالعات و حضور پادتن عليه توكسوپلاسما در خون حداقل يك سوم جمعيت بالغ در بيشتر كشورهاي جهان ، نشان دهنده تماس و آلودگي قبلي آنها ، انتشار وسيع و قدرت آلوده كنندگي اين تك ياخته براي انسان است .
بيماري توكسوپلاسموز
توكسوپلاسموز نوعي بيماري است كه بر اثر عفونت با نوعي انگل داخل سلولي به نام (( توكسوپلاسما گوندئي )) به وجود مي آيد . توكسوپلاسموز به دو صورت عفونت حاد و مزمن مي باشد . كه عفونت حاد بعد از تولد كب مي شود و ممكن است بدون علامت باشد و بيشتر اوقات منجر به پايداري مزمن در بافتهاي ميزبان مي شود .
آلودگي به اين انگل در انسان ، ساير پستانداران و پرندگان ، انتشار جهاني دارد .
بيماري مشترك انسان و حيوان است و بيماري در پستانداران و پرندگان مشاهده مي شود .

اهميت بهداشتي
مطالعات حضور پادتن عليه توكسوپلاسما را در خون حداقل جمعيت افراد بالغ اكثر كشورهاي جهان نشان مي دهد كه اين موضوع نشان دهنده تماس و‌الودگي قبلي آنها ، انتشار وسيع و قدرت آلوده كنندگي اين تك ياخته براي انسان است . در عين حال ، بيماري ناشي از آن ، همراه با علائم باليني ، در مقايسه با ميزان آلودگي ناچيز است . با اين كه توكسوپلاسموز اكتسابي بزرگسالان به ندرت با علائم باليني همراه است ، ولي نبايد فراموش كرد كه در عفونتهاي حاد و بدون علامت اوليه در زنان باردار ، انگل ممكن است از جفت عبور كرده به جنين منتقل شود و موجب ضايعات شديد در سيستم عصبي مركزي نوزادان شود . به علاوه گاهي انگل موجب مرگ جنين شده و به سقط جنين منجر مي شود . بنابراين توكسوپلاسموز مادرزادي از نظر پزشكي اهميت خاصي دارد .

مخزن بيماري :
ميزبان شناخته شده گربه و گربه سانان مي باشند . كه عفونت را از خوردن گوشت پستانداران ( بخصوص جوندگان ) يا پرندگان و بندرت از مدفوع آلوده گربه گربه مبتلا مي شوند . انگل فقط در روده گرب و گربه سانان مرحله بلوغ جنسي را مي گذراند و ائوسيت از مدفوع براي مدت 10 تا 20 روز دفع مي شود . ميزبانان واسطه شامل گوسفند ، بز ، جوندگان ، گاو ، مرغ و پرنده كه مرحله آلوده كننده در بافت ماهيچه و مغز دارند . كيست در بافت براي مدت طولاني زنده مي ماند .

اتيولوژي
توكسوپلاسموگونديي انگلي تك سلولي است كه پرندگان و پستانداران ر آلوده مي كند و دو مرحله مجزا در چرخه زندگي اين انگل با توجه به اينكه مخزن و منبع عفونت براي انسان ، گربه و گربه سانان است ، وجود دارد :
1 – مرحله غير گربه اي :
در اين مرحله كيستهاي بافتي توسط ميزبان واسط ( انسان ، موش ، گوسفند و خوك ) خورده مي شود .
2 – مرحله گربه اي :
اين مرحله ، مرحله اصلي در چرخه زندگي انگلي گربه ( ميزبان قطعي ) و طعمه آن مي باشد ، كه به صورت چرخه اي در روده و با خوردن كيستهاي بافتي آغاز مي شود و بعد از چندين مرحله تبديل به سلول جنسي مي شود و از مدفوع به صورت عوامل عفونت زا دفع مي گردد .

روشهاي انتقال
1 – انتقال از راه دهان و خوردن كيستهاي بافتي ( در گوشتهاي ناقص پخته شده يا خوب منجمد نشده گاو ، گوسفند ، خوك و مرغ ) صورت مي گيرد .
2 – انتقال از راه خون يا اندامها ( از راه انتقال خون . دريافت كنندگان پيوند كليه و … گزارش شده است .
3 – انتقال از راه جفت : حدود يك سوم تمام زناني كه طي دوران حاملگي به توكسوپلاسما آلوده مي شوند ، انگل را به جنين خود انتقال مي دهند و دو سوم بقيه نيز نوزاداني طبيعي و غير آلوده به دنيا مي آورند .
سن حاملگي و زمان عفونت نيز تأثير زيادي روي جنين دارد .
اگر مادر 6 ماه ي بيشتر ، قبل از حاملگي آلوده شود خطري براي نوزاد وجود نخواهد داشت .
اگر عفونت كمتر از 6 ماه قبل از حاملگي به وجود آيد احتمال انتقال عفونت از راه جفت با كوتاه شدن فاصله بين عفونت و حاملگي افزايش مي يابد .
اگر در دوران حاملگي مادر طي 3 ماهه اول آلوده شود ، ميزان بروز انتقال عفونت از راه جفت كمتر است ( حدود 15 درصد )
اگر در سه ماهه سوم حاملگي رخ بدهد ميزان بروز انتقال عفونت از راه جفت بيشتر خواهد بود ( 65 درصد )
4 – تماس مستقيم با گربه

دور كمون :
در يك همه گيري با منبع مشترك كه بر اثر خوردن گوشت نيم پز صور گرفته ست دوره كمون بيماري 10 تا 23 روز و در همه گيريهايي كه در رابطه با گربه باشد اين مدت 5 تا 20 روز مي باشد .

اپيدميولوژي :
اين انگل قادر به آلوده كردن طيف وسيعي از پستاندارن و پرندگان است و شيوع آن بستگي به ومحل و سن جمعيت دارد . به طور كلي در آب و هواي گرم و خشك عفونت شيوع كمي دارد و زنان نسبت ه مردان ( به علت تماس بيشتر با فرآورده هاي گوشتي در هنگام خريد و طبخ آن ) بيشتر در معرض خطر هستند .

علايم بيماري :
در توكسوپلاسموز انگل از طريق دستگاه گوارش وارد بدن مي شود و از طريق دستگاه خود را به جريان خون و لنف مي رساند . اين عفونت در اغلب موارد بدون نشانه است و يا به صورت حاد و تنها غدد لنفاوي تظاهر مي كند .

دو نوع توكسوپلاسموز وجود دارد .
1 – توكسوپلاسموز مادرزادي
2 – توكسوپلاسموز اكتسابي

1 – توكسوپلاسموز مادرزادي :
داراي سه علامت مي باشد ( جنيني كه از مادر آلوده شده است ) .
الف ) تورم شبكه چشم : تورم شبكه چشم كه چشم به كوري منجر مي شود ( كوري مطلق يا كوري نسبي ) كه به تنهايي شايعترين نشانه توكسوپلاسموز مادرزادي مي باشد .
ب ) هيدوسالي و ميكروسفالي : كه به معني آب آوردن مغز و كوچكي مغز مي باشد و هر دو مورد يعني هيدوسفال و ميكروسفال مغز كوچك است ولي در هيدروسفال جمجمه بزرگ است و مغز كوچك و در داخل آن پر از مايع مي باشد
ج ) كلسيفيكاسيون مغزي : آهكي شدن داخل مغز

2 – توكسوپلاسموز اكتسابي :
در بزرگسالان علائمي مانند :
الف – تب و راشهاي ماكولوپاپولر
راش به دانه هاي زير قرمز رنگ روي پوست و ماكول به دانه هاي لكه دار اطلاق مي شود .
ب – لنفادونوپاتي : بزرگ شدن غدد لنفاوي كه ابتدا غدد لنفاوي تحت فكي بعد گردني و بعد زير بغلي و سپس كشاله ران متورم مي شود ( بترتيب )
ج – اسپلنومگالي و هپاتومگالي : بزرگ شدن طحال و كبد
د – تورم شبكيه چشم

پيشگيري و درمان :
بيماري قابل درمان است و توصيه مي شود براي درمان ، بيمار را به مركز بهداشتي – درماني ارجاع دهيد .
1-از گوشت حرارت ديده ( 66 درجه سانتي گراد به بالا ) استفاده كنيد . يخ زدن گوشت قدرت آلوده كنندگي لارو را كاهش مي دهد ولي از بين نمي برد .
2-همه افراد به ويژه زنان باردار بايد از تماس با گربه و مدفوع آن اجتناب كنند ، همچنين اين افراد بايد به هنگام كار كردن در باغچه از دستكش استفاده كنند و بعد از پايان كار و قبل از غذا دستهاي خود را بخوبي بشويند .
3-دستها را قبل از خوردن غذا و بعد از دست زدن به گوشت خام و يا تماس با خاكهايي كه احتمالاً آلوده به مدفوع گربه است بايد كاملاً شست .
4-بايد در هنگام كار كردن با گوشت خام از دست زدن به چشم و دهان خودداري كرد .
5-از خوردن تخم مرغ خام خودداري شود .
6 – تمام ميوه ها و سبزي ها را باي قبل از مصرف به خوبي شست .
7- دامپزشكان ،‌قصابان و زنان باردار احتمالاً در معرض خطر بيشتري هستند ،‌بنابراين بايد اقدامات پيشگيري كننده را جدي بگيرند .
8 – مگس و سوسك مي تواند ناقل انگل توكسوپلاسما باشند ، بنابراين غذا بايد از دسترس آنها دور شود .
9 – آزمايش خونهاي اهدايي از نظر آلودگي به توكسوپلاسموز ضروري است .
10 – در صورت امكان از نهگه داشتن گربه و پرندگان در محيط مسكوني خودداري شود .

گربه سانان ميزبان اصلي اين انگل هستند كه معمولا بعد از خوردن جوندگان آلوده، به آن مبتلا مي شوند. بيماري در گربه نيز معمولا با علائم خفيف و يا بدون علامت ظاهر مي شود. انگل در بدن گربه چرخه داخل روده اي را طي نموده سپس از طريق مدفوع گربه وارد محيط يا خاك مي شود. انگل در اين مرحله بيماريزايي ندارد و بعد از گذشت 2 تا 20 روز بصورت بيماريزا براي ميزبانهاي واسط ( پستانداران از جمله انسان ) درمي آيد و در صورتيكه انسان با خاك آلوده به مدفوع گربه تماس داشته باشد، از راه مخاطات يا دستگاه گوارش، انگل وارد بدن انسان شده و چرخه خارج روده اي خود را شروع مي كند. در مورد گربه هاي خانگي كه با محيط بيرون تماس ندارند اين خطر بسيار كم است و فقط توصيه مي شود كه احتياطا خانم حامله ظرف مدفوع گربه را تميز نكند. گوشت گاو يا گوسفند و تخم مرغ در اثر مصرف علوفه آلوده به مدفوع مي تواند آلوده باشد. در صورتيكه گوشت و تخم مرغ كاملاً پخته شود اين خطر از بين ميرود. در یک بررسي كه در كشورهاي اروپايي انجام شده مصرف گوشت نيم پز مهمترين راه آلودگي به توكسوپلاسموز شناخته شده است.
در صورتيكه فاصله عفونت حاد تا شروع حاملگي 9-6 ماه باشد، خطري براي جنين وجود ندارد. در صورتيكه در حاملگي قبل دچار عفونت شده و احياناً جنين سقط شده، در حاملگي بعدي خطري براي جنين وجود ندارد.( زنان مبتلا به ضعف ایمنی شدید استثناء هستند. ) لذا توصيه مي شود قبل از حاملگي تستهاي سرولوژيك تشخيص اين بيماري انجام شود.

در خانم های بارداردر سه ماه اول، شانس كمتر ( 17% ) ولی شدت آنومالي بالاست و اكثراً موجب سقط مي شود. در سه ماه دوم 25% شانس ابتلاء جنين وجود دارد و مي تواند باعث هيدروسفالي، ميكروسفالي، كلسيفيكاسيون پراكنده مغزي، كوريورتينيت و… شود. در سه ماه سوم شانس ابتلاء جنين بالاتر است ( 65% ) ولي شدت بيماري در نوزاد كمتر و یا ديررس مي باشد. معمولاً نوزاد در زمان تولد بدون علامت است و علائم چشمي سالها بعد ظاهر مي شود.
جهت پيشگيري مادران حامله كه قبلاً دچار بيماري نشده اند، موارد احتياطي زیر توصيه مي شود.
-1عدم استفاده از گوشت خوب پخته نشده , تخم مرغ خام و شير غير پاستوريزه. ( یخ زدن گوشت، انگل را از بين نمي برد ولي حرارت 150 درجة سانتي گراد مي تواند آن را نابود كند، تاحدي كه رنگ گوشت قرمز به تيره تبديل شود )
2 -عدم تماس با خاك در هنگام باغباني و استفاده از دستكش و شستشوي بعدي دست ها و نيز عدم تماس دست آلوده با چشم , مخاط بيني يا دهان.

3- عدم تماس با گربه هایي كه بيرون از منزل زندگي مي كنند.
4-شستشو و ضدعفوني كردن ميوه ها و سبزيجات.
اولين آزمايش براي تشخیص موارد مشكوك ، بررسي آنتي بادي IgG ضد توكسوپلاسما در فرد است كه اگر منفي باشد، بهتر است 3 هفتة بعد يكبار ديگر تكرار شود و اگر باز هم منفي بود، فرد غير مبتلا تلقي مي شود. در صورت مثبت بودن IgG , اندازه گيريِ IgM بصورت كمّي و با فاصلة زماني 3 هفته توصيه مي شود. چرا كه IgM مي تواند تا يك سال در بدن فرد باقي بماند. درصورتيكه تيتر IgM افزايش يا كاهش قابل توجهي را نشان دهد , فرد دچار عفونت حاد است و درصورتيكه هيچ تغييري نداشته باشد , اندازه گيري IgA و IgE و آنتي ژن هاي HS و AC توصيه مي شود.
درصورتيكه مادر حامله در ماه هاي آخر دچار بيماري شود , IgG با تيتر بالا مثبت مي شود ولي IgM هنوز فرصت بالا رفتن پيدا نكرده است. در اين موارد نيز IgA , IgE و HS/AC كمك كننده هستند.
درصورتيكه فرد حامله دچار عفونت حاد توكسوپلاسموز شود بايد تعيين كنيم كه آيا جنين مبتلا شده است يا نه. جدا كردن ميكروارگانيسم بوسيلة كشت سلولي از طريق كوريوسنتز مطمئن ترين راه است اما معمولاً عملي نمي باشد چرا كه امكانات كشت سلولي در همة آزمايشگاه ها وجود ندارد و علاوه بر آن كوريوسنتز یک کار پر خطر برای جنین است.
اندازه گيري IgM در مايع آمنيوتيك از طريق آمنيوسنتز , گرچه حساسيت بالايي ندارد ولي راه عملي و خوبي مي باشد. روش جديد PCR كه اسيد نوكلئيك توكسوپلاسما را در مايع آمنيوتيك بررسي مي كند , داراي حساسيت بالاتري مي باشد. در ضمن انجام سونوگرافي جنين نيز مي تواند تا حدي كمك كننده باشد.
به هر حال بهتر است درمان مادر هرچه سريعتر شروع شود. آسپيرامايسين از جفت رد نشده و تراتوژن نيست و درصورتيكه ابتلا جنين ثابت شود ( بعد از هفتة بيست ) درمان همزمان پري متامين , سولفاديازين و فوليك اسيد توصيه مي شود. اين درمان وخامت علائم بيماري را در نوزاد كاهش مي دهد. علاوه بر آن بايد نوزاد پس از به دنيا آمدن تا يك سال بعد اين درمان را ادامه دهد.
علائم بيماري توكسوپلاسموز مادرزادي ودرمان هایی که  براي نوزاد توصيه مي شود:
در هر 1000 نوزاد 2 نفر دچار اين بيماري مي شود و اين بيماري در نوزاد طيف وسيعي از علائم ( از خيلي خفيف تا خيلي شديد ) را ايجاد مي نمايد. ولي ترياد كلاسيك بيماري عبارت است از :
1 – كوريورتينيت
2 – كلسيفيكاسيون داخل مغزي
3 – هيدروسفالي
درصورت شك باليني به توكسوپلاسموز، ابتدا بايد نوزاد را از اين نظر بررسي کرده و سپس اقدامات درماني را جهت وي آغاز نمود. تشخيص بيماري توكسپلاسموز در نوزاد با بررسي IgM اختصاصي توكسوپاسموز مي باشد. چرا كه IgG از جفت عبور مي كند و درصورت ابتلا قبليِ مادر، در نوزاد نیز مثبت مي شود. حساسيت تست IgM، 80 % است ولي از لحاظ اختصاصي بودن مطمئن است.
انجام روش هاي تشخيصي زير توصيه مي شود : گرفتن شرح حال از مادر، بررسي سونوگرافي جنين، معاينة فيزيكي نوزاد، معاينة چشم نوزاد، انجام آزمايشات CBC، تست هاي كبدي، آزمايش ادرار و كراتينين، بررسي CSF نوزاد، انجام CT اسكن مغز و بررسي اوديومتري نوزاد.

 توكسوپلاسموز

روش نوین برای تکثیر انگل در ازمایشگاه

استفاده از سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان برای تکثیر انگل توکسوپلاسما گوندی جهت بررسی‌های سرولوژیکی و مولکولی

امروزه مطالعات گسترده مولکولی و اثرات مختلف دارویی بر روی این انگل در حال انجام است و برای تشخیص این انگل در انسان و حیوان از روش‌های مختلف سرولوژیکی و مولکولی استفاده می‌شود. هدف از این مطالعه استفاده از سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان برای تکثیر انگل توکسوپلاسما گوندی جهت بررسی‌های سرولوژیکی و مولکولی است.

یک مطالعه تجربی در گروه انگل‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی کرمان در سال 1386 انجام شد. پس از تهیه استرین RHانگل توکسوپلاسما گوندی جدا شده از موش آزمایشگاهی و با تهیه سه رده سلولی سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان، سلول‌های سرطانی ریوی و سلول‌های سرطانی کبدی انسان و استفاده از آنها در محیط‌های کشت سلولی با حجم مشخص، با تلقیح تاکی‌زوئیت انگل به محیط‌های کشت حاوی رده‌های سلولی ذکر شده در چندین فلاسک، شرایط رشد و تکثیر انگل در زمان‌های مشخص مورد بررسی قرار گرفت. از محیط کشت بدون سلول نیز برای مقایسه زمان زنده ماندن انگل به طور همزمان استفاده شد. داده‌های جمع‌آوری شده با استفاده از نرم‌افزارSPSS و آزمون آماری آنالیز واریانس مورد تحلیل قرار گرفت.

یافته‌ها: در محیط‌های کشت ورود انگل در 48 ساعت اول مشاهده شد.در روزهای سوم تا ششم میزان رشد انگل در محیط حاوی سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان در مقایسه با سلول‌های سرطانی ریوی و سلول‌های سرطانی کبدی انسان قابل قبول بود. در انتهای روز ششم حجم به دست آمده انگل در محیط سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان بیشتر بود. خاصیت بیماری‌زایی انگل جدا شده از این محیط بر روی موش آزمایشگاهی حفظ شده بود.

نتیجه‌گیری:

 استفاده از محیط سلول‌های بنیادی ماتریکس بند ناف انسان نسبت به سایر رده‌های سلولی برای جداسازی و تکثیر انگل مناسب و مقرون به صرفه است. این رده سلولی می‌تواند محیطی مناسب به جهت تهیه کیت‌های آزمایشگاهی و پژوهشی و تهیه انگل زنده به میزان مطلوب برای بررسی‌های دارویی از این رده سلولی استفاده نمود.
بيماري توكسوپلاسموز قابل پيشگيري و درمان است . كه با رعايت بهداشت مي توان از بروز بيماري به خصوصدر زنان باردار و عوارض آن روي جنين جلوگيري كرد .

منابع :
اصول طب داخلي هاريسون . ترجمه : دكتر بهزاد محمدي – دكتر حميد مويد ويرايش ، چاپ دوم ، 2002
خلاصه مقالات دومين كنگره ملي بيماريهاي قابل انتقال بين انسان وحيوان
اصول پيشگيري و مراقبت از بيماريها بر اساس دستور عمل كشوري
كنترل بيماريهاي واگير در انسان ، ترجمه : دكتر حسين صباغيان
بيماريهاي انگلي و عفوني ، دكتر اسماعيل صائبي

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده