خانه > آزمایشگاهی > شیستوزوما (Schistosoma)

شیستوزوما (Schistosoma)

 

ش
چهارگونه شیستوزوما در انسان بیمارى ایجاد مى‌کند که عبارتند از:
هماتوبیوم (Hematobium)، مانسونى (Mansoni)، ژاپونیکوم (Japonicum) و انترکالاتوم (Entercalatum).
گونهٔ اول، عامل شیستوزومیاز مثانه و سه گونهٔ دیگر عامل شیستوزومیاز گوارشى است. آلودگى در کشور ما منحصر به شیستوزوما هماتوبیوم است

– شیستوزوما هماتوبیوم:شیستوزوما هماتوبیوم کرمى است که نر و ماده از هم جدا هستند. نرها ۱۰ تا ۱۵ میلى‌متر طول دارند و داراى برجستگى تکمه‌مانند هستند. در این کرم بیضه‌ها از سه تا پنج لوب تشکیل شده است. ماده بزرگتر از نر بوده و درازاى آن به بیست میلى‌متر مى‌رسد و تخمدان در نیمه تحتانى بدن قراردارد. تخم کرم، بیضی، داراى خار انتهائى و اندازه آن بین ۱۱۲ تا ۱۷۰ میکرون است که از راه ادرار دفع و همراه ادرار وارد آب مى‌شود. در مدت کوتاهى به جنینى به‌نام میراسیدیوم تبدیل و آزاد مى‌شود. سپس وارد بدن حلزون میزبان واسط که از جنس بولینوس است مى‌شود. گونهٔ میزبان، در کشور ما بولینوس ترانکاتوس (Bulinus trancatus) مى‌باشد. در بدن این بى‌مهره مراحل اسپیروسیست ۱ و ۲ را طى‌کرده، بصورت سرکرى با دم دوشاخه (فورکوسرکر) از بدن حلزون آزاد و وارد آب مى‌شود. انسان وقتى با آب آلوده به سرکر تماس پیدا کرد، لارو وارد پوست شده، طى سه روز به ریه مى‌رسد و از آنجا وارد کبد شده، در مدت سه ماه به کرم بالغ تبدیل مى‌شود. کرم ماده پس از بارور شدن در کبد به‌سوى رگ‌هاى اطراف مثانه روان مى‌شود و تخم‌گذارى مى‌کند. این کرم – همان‌طور که پیش از این نیز اشاره شد – عامل شیستوزومیاز مثانه است.

– مراحل سه‌گانه بیمارى:۱. مرحله حمله:با ورود سرکر به پوست شروع شده، با مهاجرت به ریه و بعد کبد پایان مى‌یابد. به لارو کرم در زمان مهاجرت، شیستوزومولا گفته مى‌شود. ورود سرکر در پوست بصورت درماتیت پوستى خفیف تظاهر مى‌کند. شیستوزومول سپس به ریه رفته، با خونریزى و التهاب مختصر بافتى همراه مى‌شود. در کبد بدون علایم خاص و بندرت با ارتشاح بافت کبد همراه مى‌باشد. در مجموع این مرحله را دورهٔ نهفتگى (کمون) بیمارى مى‌نامند
.۲. مرحله استقرار کرم و ایجاد عفونت:این مرحله با اولین تخم‌گذارى در کبد و سپس عضو اصلى شروع مى‌شود. از عوارض مهم کرم، کمخونى و سپس ضایعه‌هاى بافتى است که براثر تخم‌گذارى و شروع آسیب‌هاى گرانولوماتوز عارض مى‌شود.
۳. مرحله مزمن:به‌علت حضور کرم و تخم هر دو در اعضاء، باعث آسیب‌هاى پاتولوژیک و ضایعه‌هاى گرانولوماتوز و فیبروز مى‌شود. علایم بالینى بصورت بزرگى کبد و طحال، کمخونى آشکار، درد ناحیه زیر شکم و مثانه و اشکال در دفع ادرار بروز مى‌کند. امکان مهاجرت تخم کرم به سایر اعضاء مانند دستگاه تناسلى و روده‌ها وجود دارد. از عوارض دیگر شیستوزوما ضایعه‌هاى پوستى است که به‌علت ورود سرکر شیستوزوماى حیوانى – بخصوص پرندگان – در پوست بوجود مى‌آید. نوع دیگر به نام درماتیت سرکرى معروف است که عامل ایجاد شیستوزوماى گاومیش است و اورینتوبیلارز یا ترکستانیکوم نام دارد و از شمال کشور و سواحل دریاى خزر گزارش گردیده است.
اپیدمیولوژى شیستوزوما هماتوبیوم در دنیا و ایران:
انسان تنها میزبان شیستوزوما هماتوبیوم است. آلودگى از راه پوست و تماس با آب‌هاى آلوده به سرکر صورت مى‌گیرد. بیمارى در کشورهاى آفریقائى و بعضى از کشورهاى آسیائى مانند ایران، عراق، سوریه، لبنان، عربستان سعودی، جنوب پرتغال، یونان و در بمبئى هندوستان انتشار دارد. میزان آلودگى در بعضى از کشورها، مانند مصر تا ۹۵% گزارش شده است. در ایجاد آلودگى به این کرم عوامل مختلفى دخالت دارند، از قبیل وجود حلزون میزبان واسط، کشاورزى و آبیارى و شرایط اقلیمى و غیره. این عارضه یک بیمارى شغلى است که بیشتر در کشاورزان شیوع دارد. سنین آلودگى بین ۱۰ تا ۲۰ و حداکثر ۳ تا ۱۵ سالگى است. انتقال به‌طور معمول در فصل گرم صورت مى‌گیرد. با توجه به اقدام‌هاى صحیح پیشگیرى و کنترل در ۵۰ سال اخیر در چارچوب طرح سازمان جهانى بهداشت در کشور توسط انستیتو تحقیقات بهداشتى و دانشکده بهداشت دانشگاه تهران و مرکز مبارزه با بیمارى‌هاى واگیر، آلودگى به‌ این کرم رفته‌رفته کاهش پیدا کرد به‌طورى که در چند سال اخیر هیچ ‌مورد از آلودگى جدید گزارش نگردیده است. مراتب کنتزل قطعى بیمارى به سازمان جهانى بهداشت گزارش شده است تا مورد تأئید قرار گیرد.
– پیشگیرى و کنترل:با توجه به زیست‌شناختى انگل و چرخه آن در طبیعت اولین اقدام براى پیشگیری، مبارزه با میزبان واسط، یعنى حلزون مى‌باشد. از روش شیمیایى و بکاربردن حلزون‌کش‌هایى مثل فرسکان ۵ppm، پنتاکلروفنیل ۱۰ppm و بایر ۱ppm73 علیه میزبان واسط استفاده مى‌شود. بهسازى محیط و ایجاد تسهیل‌هاى بهداشتی، مانند آب سالم و توالت بهداشتى و آموزش بهداشت و درنهایت درمان با داروى مناسب همراه با هم، مى‌تواند در پیشگیرى نتیجهٔ بهترى داشته باشد. نتیجه این اقدام‌ها منجر به کنترل انگل در مناطق آلوده در کشور شده است.
دیکروسلیوم دندریتیکوم (Dicrocoelium dendriticum)این انگل نیز از دسته ترماتودهاى کبدى بوده، از بسیارى جهت‌ها شبیه فاسیولا است. میزبان‌هاى واسط این کرم، حلزون‌هاى خشک‌زى هستند. میزبان قطعى و اصلى این کرم نیز علف‌خواران مى‌باشند. کرم بالغ ۱۵ میلى‌متر درازا و ۵ میلى‌متر پهنا دارد و کناره بدن دندانه‌هائى دارد. شکل آن شبیه سرنیزه با پیکان است. تخم کرم به‌اندازه ۳۰ تا ۴۰ میکرون و دریچه‌دار است.تخم‌هاى حاوى میراسیدیوم در خشکى توسط حلزون‌هاى خشک‌زى از جنس زیرینا، هلیسلا و … خورده مى‌شود و پس از طى مراحل اسپوروسیت یک و دو به اجسامى به نام ژرم‌بال که داراى پوشش ژله‌اى مى‌باشند، تبدیل مى‌شود و از حلزون خارج شده، در محیط بیرون توسط مورچه‌اى به نام فورمیکافوسکا (Formica Fusca) خورده مى‌شود و در بدن مورچه به متاسرکر تبدیل مى‌گردد. میزبان نهائى پس از خوردن مورچهٔ آلوده به متاسرکر آلوده‌شده، سرکر از روده عبور کرده، به کبد مى‌رود. بیمارى‌زائی، تشخیص، درمان، پیشگیرى و کنترل این کرم، شبیه فاسیولا مى‌باشد.