پزشکان از آزمایش خون شما چه می‌ فهمند؟

شمارش کامل سلول‌های خون یا CBC، تستی است که سلول‌های در گردش جریان خون را ارزیابی می‌کند. خون شامل 3 نوع سلول معلق در مایعی به نام پلاسماست؛ سلول‌های سفید خون (WBCs)، سلول‌های قرمز خون (RBCs) و پلاکت‌ها (PLTs). این سلول‌ها به‌طور اولیه و تحت شرایط عادی، در مغز استخوان تولید و بالغ می‌شوند و در صورت نیاز بدن وارد جریان خون خواهند شد.
تست CBC اغلب با دستگاه‌های خودکاری انجام می‌شود که موارد مختلفی را اندازه‌گیری می‌کنند، از جمله شمارش سلول‌هایی که در نمونه خون یک فرد وجود دارند. نتایج تست CBC می‌تواند اطلاعات ارزشمندی را نه‌تنها در مورد تعداد انواع سلول‌ها، بلکه در مورد ویژگی‌های فیزیکی برخی از سلول‌ها نیز فراهم آورد. یک تست استاندارد CBC شامل موارد زیر است:

• ارزیابی سلول‌های سفید خون: شمارش این نوع از سلول‌ها که ممکن است زیرگروه‌های آن را هم مشخص کند یا نه.
• ارزیابی سلول‌های قرمز خون: شمارش این نوع از سلول‌ها، هموگلوبین (Hb)، هماتوکریت (Hct) و شاخص‌های سلول‌های قرمز خون که عبارتند از میانگین حجم گویچه (MCV)، میانگین هموگلوبین گویچه (MCH)، میانگین غلظت هموگلوبین گویچه (MCHC) و دامنه توزیع سلول قرمز (RDW). ارزیابی سلول‌های قرمز خون می‌تواند همراه با شمارش رتیکولوسیت هم باشد که درواقع، مقیاسی است از تعداد مطلق یا درصد گلبول‌های قرمز جوان در خون.
• ارزیابی پلاکت‌ها: شمارش پلاکت‌ها که می‌تواند دربرگیرنده حجم متوسط پلاکت (MPV) یا دامنه توزیع پلاکت (PDW) هم باشد. (این مقیاس به ما می‌گوید پلاکت‌ها تا چه حدی در حدی یکسان هستند.)

ناهنجاری‌های قابل‌توجه و مهم در شمارش یا جمعیت یک نوع یا بیشتر از سلول‌های خونی می‌تواند نشانه‌ای باشد از وجود یک وضعیت خاص یا بیشتر. به‌طور معمول، تست‌های بیشتری انجام می‌شوند تا علت نتایج غیرطبیعی مشخص شود. در اغلب موارد، این موضوع به تایید تصویری با بررسی اسمیر خون محیطی زیر میکروسکوپ نیاز دارد. یک متخصص آزمایشگاه آموزش‌دیده می‌تواند ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی سلول‌های خونی را مانند اندازه، شکل و رنگ و هر ویژگی دیگری را که مطرح‌کننده وضعیت غیرطبیعی است، تشخیص دهد و به اطلاع پزشک برساند. این یافته‌ها سرنخ‌های مهم و کلیدی را در مورد علت نتایج غیرطبیعی تست CBC فراهم می‌آورند. 3 نوع سلول‌ که به‌وسیله تست CBC ارزیابی می‌شوند، عبارتند از: گلبول‌های سفید و قرمز خون و پلاکت‌ها.

سلول‌ها یا گلبول‌های سفید خون یا لوکوسیت‌ها
در مجموع، 5 نوع از این سلول‌ها در گردش خون یافت می‌شوند که بدن با کمک آنها به پایدار نگه داشتن وضعیت سلامت و نبرد با عفونت‌ها یا دیگر صدمات می‌پردازد. این 5 نوع عبارتند از نوتروفیل‌ها، لنفوسیت‌ها، بازوفیل‌ها، مونوسیت‌ها و ائوزینوفیل.
این سلول‌ها با تعداد نسبتا ثابتی در جریان خون وجود دارند. تعداد آنها ممکن است به‌طور موقت بیشتر یا کمتر شود که این موضوع بستگی دارد به آنچه که در بدن می‌گذرد. به‌طور مثال، یک عفونت می‌تواند بدن را وادار کند تعداد بیشتری نوتروفیل برای نبرد با عفونت باکتریایی تولید کند. در حساسیت، ممکن است شاهد افزایش تعداد ائوزینوفیل‌ها باشیم. افزایش در تعداد لنفوسیت‌ها می‌تواند در عفونت‌های ویروسی دیده شود. در بعضی بیماری‌های خاص، مانند لوکمی (سرطان خون)، سلول‌های غیرطبیعی سفید خون (بالغ‌شده یا بالغ‌نشده) به سرعت افزایش پیدا می‌کنند و منجر به افزایش شمارش لوکوسیت‌ها می‌شوند.

سلول‌ها یا گلبو‌ل‌های قرمز خون
سلول‌های قرمز خون که «اریتروسیت‌ها» هم نامیده می‌شوند، در مغز استخوان ساخته و به محض بالغ شدن وارد جریان خون می‌شوند. این سلول‌ها دربرگیرنده هموگلوبین هستند، پروتئینی که اکسیژن را در سراسر بدن حمل می‌کند. نیمه عمر طبیعی یک سلول قرمز خون 120 روز است، بنابراین مغز استخوان باید به‌طور مداوم سلول‌های جدید قرمز بسازد تا جایگزین موارد پیر یا از دست رفته در اثر خونریزی شوند. علاوه بر وضعیت‌هایی که منجر به خونریزی قابل‌توجه می‌شوند، بعضی شرایط نیز تولید سلول‌های جدید قرمز خون یا نیمه عمر آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
تست CBC تعداد سلول‌های قرمز خون و مقدار هموگلوبین موجود را تعیین می‌کند. همچنین نسبتی از خون که از سلول‌های قرمز خون تشکیل شده (با عنوان هماتوکریت) و جمعیتی از سلول‌های قرمز خون که طبیعی به نظر می‌رسند نیز با تست CBC مشخص می‌شود.
سلول‌های قرمز خون اغلب یک‌شکل هستند و حداقل تغییرات را در اندازه و شکل از خود نشان می‌دهند. تغییرات قابل‌توجه در اندازه و شکل در شرایطی مانند کمبود ویتامین B12 و فولات، آهن و طیفی از شرایط دیده می‌شوند. اگر غلظت سلول‌های قرمز خون و/یا مقدار هموگلوبین در خون به زیر حد طبیعی افت کند، فرد مبتلا به کم‌خونی یا آنمی شده و ممکن است علائمی مانند خستگی و ضعف داشته باشد. در بعضی موارد که البته کمتر هم شایع است، ممکن است تعداد زیادی سلول قرمز در خون وجود داشته باشد که تحت عنوان اریتروسیتوز یا پلی‌سیتمی نامیده می‌شوند. در موارد شدید، این وضعیت باعث سختی حرکت یا جریان خون در شریان‌ها یا وریدهای کوچک خواهد شد.

پلاکت‌ها
پلاکت‌ها که تحت نام ترومبوسیت‌ها نیز نامیده می‌شوند، قطعات خاص سلولی هستند که نقش مهمی در لخته شدن طبیعی خون بازی می‌کنند. فردی که پلاکت به تعداد کافی نداشته باشد، ممکن است در معرض خطر بالای خونریزی شدید و کبودی قرار داشته باشد. افزایش تعداد پلاکت‌ها نیز می‌تواند منجر به لخته شدن بیش از حد خون شود یا اگر عملکرد درستی نداشته باشند، خونریزی شدید ایجاد می‌کند. تست CBC تعداد و اندازه پلاکت‌ها را اندازه‌گیری می‌کند.

تست CBC
لازم به ذکر است که پیش از انجام تست CBC نیاز به اقدامات خاصی از سوی بیمار نیست.
تست CBC اغلب به عنوان یک آزمون غربالگری گسترده انجام می‌شود تا وضعیت سلامت عمومی یک فرد مشخص شود. از دیگر علل انجام این تست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• غربالگری طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها و وضعیت‌های مختلف
• کمک به تشخیص شرایط غیرطبیعی مختلف مانند آنمی، عفونت، التهاب، اختلالات خونریزی‌دهنده و لوکمی (سرطان خون)
• پایش وضعیت و اثربخش بودن درمان پس از اینکه تشخیص بیماری مسجل شده باشد.
• پایش درمان‌هایی که آثار آنها روی سلول‌های خونی شناخته شده است، مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی

تفسیر نتایج
یک پزشک معمولا نتایج تست CBC را ارزیابی و تفسیر می‌کند. براساس اهداف انجام تست، تست‌های اضافی یا پیگیری‌های بیشتر هم ممکن است درخواست شوند.

• ارزیابی نتایج شمارش سلول‌های سفید خون
محدوده مرجع (بزرگسالان): 4500 تا 11 هزار در هر میکرولیتر (البته این محدوده ممکن است براساس کیت‌هایی که در آزمایشگاه مورد استفاده قرار می‌گیرد و روش‌های اندازه‌گیری، متفاوت باشد.)

• علل کاهش تعداد گلبول‌های سفید خون (لوکوپنی): اختلال یا آسیب مغز استخوان، بیماری‌های خودایمنی، عفونت‌های شدید (سپسیس)، لنفوما یا دیگر سرطان‌هایی که به مغز استخوان گسترش می‌یابند، کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های سیستم ایمنی (مانند ایدز).
• علل افزایش تعداد گلبول‌های سفید خون (لکوسیتوز): عفونت‌ها (اغلب باکتری یا ویروسی)، التهاب، سرطان خون، اختلالات میلوپرولیفراتیو، حساسیت و آسم، مرگ بافتی (تروما، سوختگی و حمله قلبی) ورزش شدید یا استرس شدید.

• محدوده مرجع زیرگروه‌های سلول‌های سفید خون (در بزرگسالان): نوتروفیل‌ها در برگه‌های آزمایش به صورت Neu یا PMN یا polys نمایش داده می‌شوند.
• اگر تعداد نوتروفیل‌ها از حد مجاز کمتر باشد (نوتروپنی)، ممکن است بیمار با این شرایط مواجه باشد: عفونت‌ شدید و منکوب‌کننده (سپسیس)، اختلالات خودایمنی، کمبودهای تغذیه‌ای واکنش به داروها، شیمی‌درمانی، نواقص ایمنی، آسیب مغز استخوان (مثلا در اثر شیمی‌درمانی و پرتودرمانی) و سرطانی که به مغز استخوان گسترش یافته است.

• تعداد بیش از حد مجاز نوتروفیل‌ها (نوتروفیلی)، در این شرایط دیده می‌شود: عفونت‌های شدید باکتریایی، التهاب، تروما، حمله قلبی و سوختگی، استرس ورزش شدید، سرطان‌های خاص خونی (مانند لوکمی میلویید مزمن) و نشانگان کوشینگ

• اگر تعداد لنفوسیت‌ها کمتر از حد پایینی مرجع استاندارد باشد (لنفوسیتوپنی)، این شرایط ممکن است وجود داشته باشد: اختلالات خودایمنی (لوپوس و آرتریت روماتویید)، عفونت‌ها (ایدز، هپاتیت ویروسی، تب تیفویید، آنفلوانزا)، آسیب مغز استخوان (در اثر شیمی‌درمانی و پرتودرمانی) و مصرف کورتون‌ها. (لنفوسیت‌ها در برگه‌های آزمایش به صورت Lymphنمایش داده می‌شوند.)

• اگر تعداد لنفوسیت‌ها بیشتر از حد بالایی مرجع استاندارد باشد (لنفوسیتوز)، این شرایط ممکن است حاکم باشد: عفونت‌های حاد ویروسی (آبله‌مرغان، سیتومگالوویروس (CMV)، عفونت ویروس اپشتاین ـ بار (EBV)، تبخال و سرخجه)، بعضی عفونت‌های باکتریایی (سیاه‌سرفه و سل)، توکسوپلاسموز، اختلالات مزمن التهابی (بیماری کولیت اولسراتیو)، سرطان خون لنفوسیتیک، لنفوما و استرس حاد
مونوسیت‌ها در برگه‌های آزمایش به صورت Mono نمایش داده می‌شوند.اغلب یک نوبت شمارش پایین تعداد مونوسیت‌ها از نظر پزشکی قابل‌توجه نیست. اگر در آزمایش‌های بعدی نیز این مقدار کمتر از حد پایینی مرجع استاندارد تکرار شود، ممکن است این موارد وجود داشته باشد: آسیب یا نارسایی مغز استخوان، لوکمی سلول مویی، کم‌خونی آپلاستیک.

• اگر تعداد مونوسیت‌ها بیشتر از حد بالایی مرجع استاندارد باشد،‌ این شرایط ممکن است حاکم باشد: عفونت‌های مزمن (سل و عفونت‌های قارچی)، عفونت داخل قلبی (اندوکاردیت باکتریایی)، بیماری‌های عروقی کلاژن (لوپوس، اسکلرودرما، آرتریت روماتویید و التهاب عروق)، سرطان خون مونوسیتیک یا میلومونوسیتیک (حاد یا مزمن)

ائوزینوفیل‌ها در برگه‌های آزمایش به صورت Eos نمایش داده می‌شوند.
تعداد مطلق این زیرگروه در خون اغلب پایین است و یک یا دو بار گزارش پایین بودن آنها اغلب از نظر پزشکی اهمیت خاصی ندارد.
• اگر تعداد مطلق ائوزینوفیل‌ها در خون، بالاتر از حد بالایی مرجع استاندارد باشد، می‌توان موارد زیر را در نظر گرفت: آسم، حساسیت، مانند تب یونجه، واکنش‌های دارویی، عفونت‌های انگلی، اختلالات التهابی (بیماری سلیاک و بیماری التهابی روده)، بعضی سرطان‌ها، لوکمی‌ها یا لنفوماها، بیماری آدیسون
بازوفیل‌ها در برگه‌های آزمایش به صورت Baso نمایش داده می‌شوند.
تعداد مطلق بازوفیل‌ها مانند ائوزینوفیل‌ها، در خون اغلب کم است و از نظر پزشکی اهمیت قابل‌توجهی ندارد.

• اگر تعداد مطلق بازوفیل‌ها در خون، بالاتر از حد بالایی مرجع استاندارد باشد، می‌توان این موارد را در نظر گرفت: واکنش‌های نادر آلرژیک (کهیر، حساسیت غذایی)، التهاب (آرتریت روماتویید و کولیت اولسراتیو)، بعضی از لوکمی‌ها و اورمی

دکتر شادی کلاهدوزان

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده