معماری

آزمایش ظرفيت آهن ترانسفرين TIBC

آهن در سرم به گلبوليني به نام ترانسفرين متصل مي‌شود. معمولاً ترانسفرين از آهن اشباع نبوده؛ به طوري كه در افراد سالم مقدار آهن متصل شده به ترانسفرين در حدود يك سوم حداكثر توانايي ترانسفرين در انتقال آهن است. مقدار اضافه آهني كه اين پروتئين مي‌تواند جذب كند تا كاملاً اشباع شود به نام ظرفيت آهن اشباع نشده (UIBC) (Unsaturated Iron Binding Capacity) ناميده مي‌شود. به عبارتي ديگر، UIBC و يا آپوترانسفرين، قسمتي از ترانسفرين است كه از آهن، اشباع نشده است. آزمايش TIBC به اندازه‌گيري بيشترين مقداري از آهن كه مي‌تواند به پروتئين‌هاي سرم، به ويژه ترانسفرين متصل شده و در داخل خون ذخيره گردد، گفته مي‌شود.

 

بنابراين TIBC در حقيقت اندازه‌گيري غير مستقيم ترانسفرين مي‌باشد. لازم به ذكر است كه فريتين جزء پروتئين‌هاي TIBC محسوب نمي‌شود، زيرا فريتين به فرم ذخيره‌اي آهن متصل است. TIBC در 70% بيماران دچار فقر آهن افزايش مي‌يابد. سطح سرمي پايين آهن به همراه افزايش TIBC، در تشخيص فقر آهن بسيار كمك كننده و مفيد است. در شرايطي كه نياز به آهن افزايش مي‌يابد (مانند فقر آهن و يا اواخر حاملگي)، TIBC افزايش يافته، در حالي كه درصد اشباع ترانسفرين كاهش مي‌يابد.

 

TIBC با ميزان دريافت آهن، تغييرات كوچكي را خواهد داشت و حال آن كه بيشتر منعكس كننده عملكرد كبد (به خاطر توليد ترانسفرين در كبد) و ميزان تغذيه در مقايسه با متابوليسم آهن مي‌باشد. همچنين مقادير ترانسفرين براي مانيتور كردن بيماراني كه يك دوره دريافت تغذيه زياد (Hyperalimentation) دارند به كار مي‌رود. به طور كلي آزمايش TIBC در مواردي كه ميزان آهن سرم بسيار پايين و يا بالا مي‌باشد درخواست مي‌شود.

 

نسبت آهن سرم به TIBC را اشباع ترانسفرين و چنانچه اين ميزان در عدد 100 ضرب شود، درصد اشباع ترانسفرين (TS%) (Transferrin saturation%) مي‌نامند.

 

كاهش درصد اشباع ترانسفرين به كمتر از 16% نشان دهنده فقر آهن است. در بچه‌ها اين نسبت كمتر بوده و تا 7% هم مي‌رسد. در بيماران دچار آنمي‌هاي هموليتيك، سيدروبلاستيك و يا مگالوبلاستيك، بيماران داراي افزايش آهن و يا مسموميت با آهن، اشباع ترانسفرين افزايش مي‌يابد. در بيماران مبتلا به هموكروماتوزيس، ترانسفرين و TIBC، بسيار پايين بوده اما درصد اشباع ترانسفرين بسياربالاست؛‌ به نحوي كه در اين بيماران درصد اشباع ترانسفرين به بيش از 80- 70% (و حتي گاهي تا 100%) نيز مي‌رسد. درصد اشباع ترانسفرين نيز با تأثير از آهن، نوسان روزانه زيادي داشته و اختصاصي نيست. كاهش همزمان آن با فريتين به عنوان فقر آهن قابل تفسير است.

نمونه‌گيري

نمونه مورد نياز شامل سرم و يا پلاسماي هپارينه مي‌باشد. نمونه مورد نياز براي آزمايش آهن بايد فاقد هموليز بوده و به اين منظور لازم است كه سرم و يا پلاسما در طي حداكثر 2 ساعت پس از نمونه‌گيري جدا شود. آزمايش TIBC، حساس بوده و بايد از آلوده شدن نمونه‌ها خودداري شود. كليه ظرف‌هاي آزمايشگاهي مورد نياز نيز از قبيل لوله‌هاي آزمايش، كووت‌ها و … را بايد ابتدا با اسيد كلريدريك 1 نرمال و سپس با آب مقطر كاملاً عاري از آهن شستشو داد و سپس استفاده نمود. نمونه سرم و يا پلاسماي مورد نياز نيز نبايد فريز شده باشد. با توجه به تغييرات روزانه آهن بدن، نمونه ناشتا توصيه مي‌گردد.

روش‌هاي اندازه‌گيري TIBC

اندازه‌گيري TIBC سرم و يا پلاسما معمولاً با روش Magnesium Carbonate Precipitating انجام مي‌شود.

اصول اندازه‌گيري TIBC

تعيين TIBC در حقيقت اندازه‌گيري غير مستقيم غلظت ترانسفرين خون است. به اين منظور يون آهن (به فرم فريك آمونيوم سيترات و يا فريك كلرايد) به سرم و يا پلاسماي مورد آزمايش افزوده شده تا تمام جايگاه‌هاي موجود در ترانسفرين از آهن اشباع شود. سپس آهن اضافي به كمك رزين‌هاي تعويض يوني و يا با شلاته كردن توسط كربنات منيزيوم (MgCO3) از محيط عمل خارج گرديده و پس از سانتريفوژ كردن و دكانته كردن (Decanted) مايع رويي كه حاوي ترانسفرين اشباع شده مي‌باشد، كل آهن متصل شده به ترانسفرين (با كمك روش اندازه‌گيري آهن) اندازه‌گيري مي‌گردد.

افزايش TIBC سرم و يا پلاسما

آنمي فقر آهن، پلي سيتمي ورا، حاملگي (به ويژه اواخر حاملگي)، مصرف ضد بارداري‌هاي خوراكي و استروژن درماني با افزايش سطح ترانسفرين همراه هستند.

كاهش TIBCسرم و يا پلاسما

ترانسفرين، يك «پروتئين واكنشگر فاز حاد منفي» بوده و در واكنش‌هاي التهابي حاد متعددي، سطح آن كاهش مي‌يابد. همچنين در بيماري‌هاي مزمني از قبيل بدخيمي‌ها، بيماري‌هاي عروقي كلاژن، بيماري‌هاي كبدي و اختلالات التهابي مزمن (به دليل كاهش سنتز ترانسفرين)، سطح ترانسفرين كاهش مي‌يابد. در هموكروماتوزيس، بيماري‌هاي كبدي، سندروم نفروتيك و بيماري‌هاي كليوي كه در آنها از دست رفتن پروتئين از طريق ادرار رخ مي‌دهد نيز كاهش سطح TIBC را شاهد هستيم. هيپوپروتئينمي (كاهش سطح پروتئين‌هاي خون) نيز با كاهش سطح ترانسفرين در ارتباط است. براي بررسي سوء تغذيه ممكن است كه به موازات درخواست پره- آلبومين (Prealbumin)، اندازه‌گيري TIBC نيز درخواست شود.

 

تغييرات پارامترهاي آهن، TIBC و فريتين در برخي اختلالات در جدول زير آمده است.

مقادير نرمال Tibc

مقادير نرمال TIBC در افراد سالم μg/dl 440- 230 مي‌باشد.

مقادير نرمال درصد اشباع ترانسفرين براي مردان 50- 20% و براي زنان 50- 15% است.