معماری

استريليزاسيون و ضدعفونی

استريليزاسيون (Sterilization): استفاده از روش‌هاي فيزيكي يا شيميايي جهت انهدام كلية ميكروارگانیسم‌هاي زنده و اسپورها.

گندزدايي (Disinfection): روش فيزيكي يا شيميايي كه بر روي اشياء بيجان مانند وسايل و سطوح محيطي انجام مي‌گیرد تا بيشتر ميكروارگانيسم‌هاي پاتوژن را از بين ببرد. گندزدايي با كيفيت بالا، روشي است كه تمام ميكروارگانيسم‌ها بجز اسپورها را از بين می‌برد.

 

آنتي‌سپسيس (Antisepsis): اين اصطلاح به اشتباه به جاي گندزدايي به كار مي‌رود. اين روش به استفاده از ميكروب‌كش‌های روي پوست يا بافت زنده با هدف مهار نمودن يا كشتن ميكروارگانيسم‌ها، اشاره دارد. تركيبات آنتي‌سپتیک جهت استفاده براي لوازم پزشكي طراحي نشده‌اند و نبايد با گندزداها اشتباه شوند، زيرا گندزداها بسيار تحريك كننده هستند و نبايد بر روي بافت يا پوست مورد استفاده قرار گيرند.

 

ژرمسيد (Germicide): ماده‌اي شيميايي است كه ميكرواگانيسم‌ها را، هم بر روي اشياء بي‌جان و هم بافت‌هاي زنده از بين مي‌برد.

 

رفع آلودگي (Decontamination): خارج سازی ارگانيسم‌هاي بيماري‌زا از اشياء و وسايل، به منظور بي‌خطر ساختن آن‌ها در هنگام استفاده، رفع آلودگی نامیده می‌شود.

بر اساس خطر عفونتي كه ممكن است هنگام استفاده از لوازم پزشكي انتقال یابد، این لوازم بر طبق يك طبقه‌بندي كلاسيك به سه دسته زیر تقسیم می‌شوند:

  • پرخطر (Critical) یا بحرانی
  • داراي خطر متوسط (Semicritical) یا نیمه بحرانی
  • بدون خطر (Noncritical) یا غیر بحرانی

 

لوازم بحرانی: لوازمي كه با جريان خون يا ساير نقاط استريل بدن تماس مستقيم دارند.

 

روش‌هاي ضد عفونی

روش‌هاي ضد عفونی شامل روش‌هاي فيزيكي و شيميايي مي‌باشد.

 

روش‌های فیزیکی:

  1. گرما

حرارت موجب تقليب پروتئين‌ها، تخريب غشاء ميكروارگانيسم‌ها و تخريب اسيدهاي نوكلئيك مي‌شود. اكثر ميكروب‌ها در دماي 100 درجه سلسیوس به مدت 3-2 دقيقه از بين مي‌روند ولي در اين دما، اسپورهاي باكتري‌ها پايدار مي‌مانند. در مبحث حرارت، حرارت مرطوب و خشك مطرح است. اتوكلاو (حرارت مرطوب تحت فشار) و گرماي خشك، هر دو روش ارزان قيمت و مؤثري جهت استريليزاسيون مي‌باشند. از هر دو مورد، جهت استريليزاسيون پارچه‌هاي كتاني، ابزار جراحي فلزي، شيشه‌اي، مايعات و … استفاده مي‌شود. در اتوكلاو از دماي 121 درجه سلسیوس به مدت 15 دقيقه با فشار 15 پوند بر اينچ مربع استفاده مي‌شود. در موارد اورژانسي مي‌توان از روش فلش استريليزاسيون (Flash Sterilization) به صورت دماي132 درجه سلسیوس به مدت 3 دقيقه براي وسايل بدون منفذ و 10 دقيقه براي لوازم منفذدار استفاده كرد. البته لازم به ذكر است كه اين روش حاشية ایمنی (Safety) پاييني را دارا است زيرا مدت زمان مورد استفاده در آن اندك است. در استريليزاسيون وابسته به حرارت خشك، دماي مورد استفاده 170-160 درجه سلسیوس به مدت 2-1 ساعت مي‌باشد. از حرارت خشك، زماني كه امكان دارد حرارت مرطوب به نمونه آسيب برساند، يا در مورد روغن‌ها، پودر‌ها و شيشه‌هايي كه نسبت به حرارت نفوذ ناپذيرند، استفاده مي‌شود، زیرا كه اساس كار فور(Oven)، حرارت خشك است.

حرارت مرطوب بهتر از حرارت خشك است، زيرا نفوذ بهتر و سريع‌تري در تقريباً تمام لوازم داشته و به طور يكنواخت در نمونه منتشر مي‌شود.

کنترل روش استريليزاسيون در اتوكلاوها (بخار مرطوب) با استفاده از نوار بوي دويس (Bowie-Davies tape) انجام مي‌گيرد كه هنگام رسيدن دستگاه به دماي مناسب، نوار تغيير رنگ لازم را نشان مي‌دهد. همچنین از انديكاتورهاي بيولوژيك كه در ذيل توضيح داده مي‌شود مي‌توان براي کنترل بهتر و صحيح‌تر استفاده كرد. از اسپورهاي باسيلوس استئاروترموفيلوس (Bacillus stearothermophilus) براي اتوكلاوهاي بخار و از اسپورهاي باسيلوس سوبتیليس جهت دستگاه‌هاي حرارت خشك استفاده مي‌شود (انجام اين عمل حداقل يكبار در هفته توصيه مي‌شود). البته استفاده از اين انديكاتورها بايد به همراه اندازه‌گيري دقيق زمان، فشار و مقادير خلأ باشد.

 

پاستوريزاسيون

مي‌دانيم اغلب باكتري‌هاي رويشي در تماس‌هاي نسبتاً كوتاه در مجاورت دماي 65-60 درجه سلسیوس كشته مي‌شوند. مهم‌ترين كاربرد دما در اين محدوده از درجه حرارت، پاستوريزاسيون شير و فرآوري واكسن‌هاي باكتريایی است. در پاستوريزاسيون شير، ابتدا دماي 63 درجه سلسیوس به مدت 30 دقيقه استفاده مي‌شود و سپس به سرعت آن را سرد مي‌كنند. اين درجه حرارت توانايي استريل كردن شير را ندارد، اما مي‌تواند تمام باكتري‌هاي توليد كنندة بيماري را كه به طور رايج توسط شير منتقل مي‌شوند، تخريب نماید.

 

  1. تشعشعات

اشعة ماوراء بنفش:

اشعة ماوراء بنفش، موجب تشكيل پيوندهاي كووالانسي در ميان واحدهاي پيريميدين مجاور هم در یک رشته از مولكول DNA مي‌شود. در نتيجة اين پيوند، دايمرهاي پيريميدين از نوع سيكلوبوتان به وجود مي‌آيند (شکل 1). اين دايمرها شكل مولكول DNA را دگرگون كرده و از زوج شدن طبيعي بازها ممانعت به عمل می‌آورند (شکل 2). مؤثرترين طول موج باكتري كشي اشعة ماوراء بنفش در محدودة 240 تا 280 نانومتر (با طول موج اپتیمم 260 نانومتر) مي‌باشد.

اشعة يونيزان

تشعشعات يونيزان براي استريل كردن نخ‌هاي بخیه (كات گوت و نايلون) و فرآورده‌هاي يكبار مصرف جراحي و پزشكي كاربرد دارند. تشعشعات يوني، شكاف‌هايي را در زنجيره‌هاي منفرد يا مضاعف DNA ايجاد مي‌كنند. ضايعاتي كه توسط تشعشعات ايجاد مي‌شوند، از تكثير DNA سلول جلوگيري کرده و بدين ترتيب موجب مرگ سلول مي‌شوند.

 

  1. تنداليزاسيون

در روش تنداليزاسيون (Tindalización) از حرارت مرطوب به صورت متناوب براي از بين بردن كلية اشكال ميكروبي و حتي شكل اسپوري استفاده مي‌شود. نمونه مورد نظر را به مدت نيم ساعت تحت تأثير حرارت 90-80 درجه سلسیوس قرار داده و سپس آن را در حرارت 37 درجه سلسیوس به مدت 24 ساعت قرار مي‌دهند تا شكل‌هاي اسپوري احتمالی تبديل به شكل رويشي شوند و با قرار دادن مجدد در حرارت 90-80 درجه سلسیوس براي نيم ساعت اين اشكال نابود مي‌شوند و براي دومين بار در حرارت 37 درجه سلسیوس قرار داده تا چنانچه اشكال اسپوري وجود دارند، تبديل به شكل رويشي شده كه در حرارت سوم یعنی 90-80 درجه سلسیوس از بين بروند. محیط كشت سرم منعقده لفلر به این شکل تهیه و استريل مي‌گردد. همچنین این روش برای برای سترون مواد پروتئینی، سرم‌ها و واکسن‌ها به کار می‌رود.

 

  1. فیلتراسیون

بعضی از مواد مثل ویتامین‌ها و آنتی‌بیوتیک‌ها دارای ساختمان شیمیایی هستند که در اثر حرارت تغییر می‌یابند، بنابراین از روش فیلتراسیون (Filtration) برای استریلیزاسیون محلول‌ها استفاده می‌شود. در این روش، محلول یا مایع مورد نظر را از روی صافی دارای منافذ بسیار کوچک عبور می‌دهند. چون باکتری‌ها از منافذ صافی بزرگترند، در روی صافی باقی می‌مانند و از مایع استریل جدا می‌گردند.

در باکتریولوژی غشاء فیلترهایی از جنس پلاستیک یا سلولز مورد استفاده قرار می‌گیرند که در آن سوراخ‌های بسیار ریزی در حدود 45/0 میکرومتر تعبیه شده است. وجود سوراخ‌های بسیار ریز مانع عبور باکتری‌ها از فیلتر می‌گردد (شکل 3)، ولی باکتری‌هائی مانند مایکوپلاسما (کوچک‌ترین باکتری) و ویروس‌ها از آن عبور می‌کنند، لذا این عمل تضمین کننده استریلیزاسیون نمی‌باشد. محلول‌هایی از قبیل سرم خون و مواد قندی به این روش استریل می‌شوند. در کشت سلول برای استریل موارد فوق از فیلترهای حدود 22/0 میکرومتر استفاده می‌شود که باکتری‌ها و ویروس‌ها قدرت عبور را ندارند. فیلترها می‌تواند در اشکال و اندازه‌های مختلف تولید شوند که در کشت نمونه‌های حاوی مایکوپلاسما از فیلترهای سر سرنگی استفاده می‌گردد.

  1. سایر عوامل:

از عوامل ديگر عوامل فیزیکی ضد عفونی مي‌توان به امواج صوتی و ماوراي صوتي اشاره کرد که اغلب در صنایع غذائی به صورت ترکیبی با روش‌های دیگر استریلیزاسیون مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

عوامل شيميايي

گندزداهای با قدرت متوسط و ضعيف

شامل الكل‌ها، تركيبات كلرين، تركيبات فنلی، يدوفورها، تركيبات آمونيم چهار ظرفیتی و غیره می‌باشند.

 

الکل

الکل‌ها شامل اتانل، ايزوپروپانل، متانل و غیره هستند و خاصيت باكتري‌كشي دارند، ولي اسپوركش نمي‌باشند (جدول 1). هرچه الكل زنجيرة كوتاه‌تري داشته باشد، اثر باكتري‌كشي بالاتری را داراست. الكل‌هاي خالص خيلي مؤثر نيستند بلكه محلول‌هاي 70-60% آن‌ها در آب، خاصيت باكتري‌كشي بهتري دارند. لازم به ذکر است که از اتانل براي پاك‌ كردن پوست قبل از تزريق استفاده مي‌شود. الكل‌ها حلال چربي بوده و باعث تقليب پروتئين‌ها مي‌شوند. از الكل جهت رفع آلودگي استتوسكوپ (stethoscope) استفاده مي‌شود؛ بدين ترتيب كه استتوسكوپ را به مدت 10 دقيقه داخل محلول الكل قرار مي‌دهند. الكل به علت فرار بودن، برای استريليزاسيون سطوح مناسب نیست و به علت آسيبي كه به عدسي‌هاي شيشه‌اي و كائوچويي وارد مي‌كند، نبايد جهت ضدعفوني اين لوازم استفاده شود.

 

تركيبات فنلی

تركيبات فنلي نيز همانند الكل‌ها بر روي اسپور باكتري‌ها بي‌تأثيرند (جدول 1). اين تركيبات به عنوان دترجنت‌هاي محيطي و آزمايشگاهي استفاده مي‌شوند. مکانیسم اثر تركيبات فنلي تقليب پروتئين‌ها و رسوب دادن آنها، آسيب به غشاء سلولي، نشت تركيبات سلولي و در غلظت‌هاي پايين، غيرفعال كردن غير قابل برگشت آنزيم‌هاي اكسيداز و دهيدروژناز سلول می‌باشد. به علت خاصيت تحريك كنندگي، فنل‌ها نبايد براي ضدعفوني وسايلي كه در تماس مستقيم با بافت‌هاي زنده قرار خواهند گرفت، استفاده شوند. از آنجائی که حدس زده می‌شود استفاده از دترجنت‌هاي فنلي در انكوباتورهاي بخش نوزادان موجب هيپربيلي‌روبينمي (Hyperbilirubinemia) در آنها می‌شود، لذا استفاده از فنل در این بخش توصیه نمی‌گردد.

جدول 1: خواص مواد ضدعفونی کننده شیمیائی

تركيبات آزادكننده‌ی هالوژن

اين تركيبات دو دسته هستند:

الف) يد و تركيبات يددار

يد به صورت مولكولي(I2) خاصيت اسپوركشي، ميكروب‌كشي، قارچ‌كشي و باكتري‌كشي دارد (جدول 1). بهترين اثر را در pH كمتر از 5/6 يا محيط اسيدي دارا است، ولي اگر pH به 5/7 يا بالاتر برسد، مؤثر نیست. يد در محلول‌هاي آبي به شكلI است كه خاصيت باكتري‌كشي چنداني ندارد. بتادين مثالي از اين تركيبات است. مكانيسم اثر يد و تركيبات يددار اين است كه اين تركيبات به صورت عوامل اكسيدان هستند. استفادة بيمارستاني از يد به علت خاصيت خورندگي آن محدود است. محلول بتادين روي ميكروب‌هاي بي‌هوازي مؤثرتر است، لذا تركيب الكل و يد مي‌تواند بهترين ماده براي آماده كردن بيمار قبل از انجام عمل جراحي باشد.

ب) كلر و تركيبات كلرين

كلر به عنوان يك عامل اكسيدان بر روي باكتري‌ها مؤثر مي‌باشد. از تركيبات كلر می‌توان به كلرآمين‌هاي آلي، كلرآمين‌هاي غيرآلي و هيپوكلريت‌ها اشاره کرد. آن‌چه بيش از همه در محيط بيمارستان استفاده مي‌شود، هيپوكلريت‌ها (به خصوص هيپوكلريد سديم) و مادة آلي آزادكنندة كلرين يعني دي‌كلروايزوسيانورات سديم، که تركيبات پايدار و طويل‌الاثري هستند می‌باشد. هنگامی که كلر و هيپوكلريت وارد آب مي‌شوند، توليد ‌اسيدهيپوكلرو مي‌نمایند. اين تركيب، يك عامل اكسيدان بوده و در pH خنثي يا اسيدي بيشترين فعاليت را دارد. براي مراقبت از پوست در زمان گذاشتن كاتتر وريد مركزي يا شرياني، مصرف يك روز در ميان مايع كلرهگزيدين، مانع از ايجاد عفونت موضعي و باكتریمي به دنبال استفاده از كاتتر مي‌شود و اين اثر بسيار بيشتر از مصرف ايزوپروپانول 70% يا محلول بتادين می‌باشد.

 

تركيبات آمونيوم چهار ظرفیتی

تركيبات آمونيوم چهار ظرفیتی از جملة عوامل كاتيوني هستند كه به غشاء سلولي آسيب مي‌رسانند. بنزالكونيوم كلرايد (Benzalkonium chloride) و ستيل پيريدينيوم كلرايد (Cetylpyridiniumchloride) از اين گروه بيشترين تركيباتي هستند كه در بيمارستان‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرند. تركيبات آمونيوم چهار ظرفیتی موجب از دست رفتن نفوذ‌پذيري نسبي غشاء و خروج تركيبات حاوي نيتروژن و فسفر از سلول مي‌شوند و در نهايت ممكن است عامل ضدعفوني كننده وارد سلول شده و پروتئين‌هاي آن را تخریب نماید. بالاترين فعاليت تركيبات آمونيوم چهارظرفيتي در pH قليايي ديده مي‌شود. گونه‌هاي مختلف سودوموناس، پروتئوس و اغلب باكتري‌هاي گرم منفي، ‌به اين تركيبات حساس نيستند، بنابراين از سال 1976 خودداري از استعمال تركيبات آمونيوم چهار ظرفیتی در بيمارستان‌ها توسط مركز كنترل بيماري‌های ايالات متحده توصيه شده است و اين تركيبات هم‌اكنون تنها جهت پاك‌كردن سطوح محيطي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. بر طبق مطالعات، در سال‌های اخیر باکتری‌های مختلف نسبت به این ترکیبات مقاوم شده‌اند و ژن‌های کد کننده این مقاومت در بین باکتری‌ها در حال انتشار می‌باشد.

 

گندزداهای با قدرت بالا

گلوتارآلدئيد

اين ماده با آلكيله كردن گروه‌هاي سولفيدريل، هيدروكسيل، كربوكسيل و آمينوي ميكروارگانيسم‌ها، آن‌ها را از بين مي‌برد. گلوتارآلدئيد، فعاليت باکتری‌کشی، قارچ‌کشی و ویروس‌کشی مناسبی دارد، ولی فعالیت كشندگي آن بر روی باسيل سل آهسته است و نياز به 30 دقيقه زمان دارد. گلوتارآلدئيد به عنوان يك «استريل كنندة سرد» جهت ضدعفوني كردن دستگاه اندوسكوپي به كار مي‌رود و توسط مركز كنترل بيماري‌هاي ايالات متحده، براي استريل كردن دستگاه‌هاي احياء تنفس مصنوعي توصيه شده است.

 

فرمالدئيد

از نظر شيميايي شبيه گلوتارآلدئيد است، ولي قدرت جرم‌كشي آن كمتر است. اين تركيب اگرچه خاصيت باكتري‌كشي، قارچ‌كشي، ويروس‌كشي، اسپوركشي و حتي كشتن مايكوباكتريوم توبركلوزيس را دارد، ولي استفاده از آن به علت خاصيت سرطان‌زايي، در بيمارستان‌ها محدود شده است. محلول مايع حاوي 37% فرمالدئيد (فرمالين) به صورت تجارتي به فروش مي‌رسد. فرمالين در غير فعال كردن ويروس‌ها (در تهیه واكسن) مورد استفاده قرار مي‌گيرد و تأثير ناچيزي بر روي خصوصيات آنتي‌ژني ويروس‌ها دارد. علاوه بر سيستم گاز فرمالدئيد (Gas formaldehyde system)، موارد استعمال عمدة فرمالدئيد در ضدعفوني سيستم دياليزي و فيلترهاي همودياليز مي‌باشد. براي گندزدايي بهينة اين سيستم، بايد وسیله‌ی مورد نظر حداقل 24 ساعت با محلول 4% فرمالدئيد در تماس قرار داده شود.

 

اكسيد اتيلن

این گاز يك عامل آلكيله كننده بوده و به طور وسيعی جهت ضدعفوني لوازم پزشكي كه به حرارت حساسند (لوله‌هاي پلي‌اتيلن دستگاه‌هاي الكترونيكي و پزشكي، فرآورده‌هاي بيولوژيك و داروها، وسايل پلاستيكي، كائوچو، پارچه‌هاي كتاني و …) بکار می‌رود. گاز اکسید اتيلن با اسيدهاي نوكلئيك واكنش مي‌دهد و نيتروژن باز گوانين را در مولكول DNA به طور مستقيم آلكيله مي‌كند. اين گاز، موتاژن و سرطان‌زا می‌باشد. علائم مسموميت با آن شامل سردرد، سرگيجه، تپش قلب، استفراغ، حتي سيانوز، فقدان تعادل حركتي، تشنج و كما است، بنابراين تمامي لوازم پزشكي كه توسط گاز اتيلن اكسايد، استريل مي‌شوند، نياز به هوادهي به مدت 8 تا 24 ساعت دارند. سيستم بخار با دماي پايين همراه با فرمالدئيد گازي، از سی سال پيش در اروپا استفاده مي‌شود و به عنوان جايگزيني براي اكسيداتيلن مي‌باشد. اين روش استريليزاسيون، با تركيبي از فرمالدئيد گازي و بخار اشباع در 65 درجه سلسیوس انجام مي‌شود و براي اندوسكوپ‌هاي انعطاف نا‌پذير، لوازم الكتريكي و بيشتر لوازم پلاستيكي مناسب است. سپس اين لوازم بايد به مدت 2 ساعت، هوادهي شوند.

 

اسيد پراستيك

از اين ماده در بيمارستان‌ها به طور شايعی استفاده مي‌شود و در غلظت‌هاي پايين (كمتر از 1%)، باكتري‌كش، اسپوركش، ويروس‌كش، قارچ‌كش و از بین برنده‌ی مايكوباكتريوم مي‌باشد. اسيد پراستيك در دماهاي پايين نيز مؤثر بوده و فاقد تركيبات مضر است. طريقة عمل آن، باز كردن و شكافتن باندهاي سولفيدريل در پروتئين‌ها و آنزيم‌هاست. این ترکیب در بازار به صورت تركيبي از غلظت‌هاي كم اسيد پراستيك (كمتر از 1%) و پراكسيد هيدروژن (1%) در دسترس مي‌باشد. مدت زمان تماس با اين ماده 25دقيقه است.

 

پراكسيد هيدروژن

اين ماده فعاليت‌ باكتري‌كشي، ويروس‌كشي و قارچ‌كشي دارد، همچنين در غلظت‌هاي بالاتر، اسپوركش است. طريقة عملكرد آن به واسطة توليد راديكال‌هاي آزاد هيدروكسيل است كه ليپيدهاي غشاء سلولي و DNA را تخريب مي‌كنند. در بيمارستان هم به عنوان دزانفكتانت و هم به عنوان آنتي‌سپتيك استفاده مي‌شود. كاربردهای باليني آن پاك‌كردن زخم‌ها و لنزهاي تماسي نرم می‌باشد، البته چون محلول 3% آن در بافت‌ها ايجاد سميت مي‌كند، كمتر به عنوان آنتي‌سپتيك (در تماس مستقيم با بافت‌ها) استفاده مي‌شود، ولي فعاليت قابل قبولي را در گندزدايي سطوح و ابزارهاي پزشكي از نظر ميكروبيولوژي دارد. در بيماران تحت همودياليز، به علت تماس با باقي‌ماندة پراكسيد هيدروژن موجود در دستگاه‌ها، امكان ايجاد هموليز وجود دارد. در دستگاه‌هاي اندوسكوپي نيز امكان ايجاد انتريت (التهاب روده‌) ناشی از هیدروژن پراكسيد وجود دارد. تركيبات در دسترس پراكسيد هيدروژن شامل تركيب 5/7 درصدي يا تركيبات مخلوط با پراستيك اسيدي مي‌باشد كه قبلاً اشاره شد. در مورد محلول 5/7 درصد، حداكثر مدت زمان تماس، 30 دقيقه مي‌باشد.

 

ویژگی‌های گندزداها و ضدعفوني كننده‌هاي شيميايي

  • روي پوست بدن اثر سوء نداشته باشد، حساسيت افراد نسبت به آن كم باشد در نهايت براي انسان و حيوان ضرر نداشته باشد و بدبو نباشد .
  • قابليت نفوذ خوبي داشته باشد و در مقدار كم، قدرت گندزدايي خود را نشان دهد.
  • قابليت حل شدن در آب را داشته باشد و اگر به صورت امولسيون است به همان صورت باقي بماند.
  • قادر باشد عامل بيماري‌زا را در كمترين زمان ممكن از بين ببرد .
  • درتماس با مواد مختلف مانند صابون و پاك كننده‌ها و چرك و آلودگي‌ها اثرش را از دست ندهد.
  • بايستي ثابت و پايدار بوده و تحت شرايط عادي تخریب نگردد (‌درمجاورت هوا و نور فاسد نشود).
  • قيمت آن مناسب باشد.

 

نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی بایستی در نظر گرفته شود:

  • نوع میکروارگانیسم هدف
  • نوع استفاده از ضدعفونی کننده یا آنتی‌سپتیک بایستی با شرایط، زمان و نوع وسیله تناسب داشته باشد.
  • خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده مانند غلظت، دما، pH و غیره.
  • عوامل زیست محیطی
  • سلامتی و ایمنی پرسنل

دکتر رضا میرنژاد دانشیار دانشگاه

ماهنامه اخبار آزمایشگاهی