معماری

تست کوانتی‌فرون، دریچه‌ای جدید جهت تشخیص سریع و قابل اطمینان برای بیماری سل

توبرکلوزیس (Tuberclosis) یا سل یکی از بیماری‌های مسری ناشی از مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است که به طور معمول از طریق استنشاق هوای آلوده به انسان سرایت می‌کند. تست کوانتی‌فرون- TB (QFT; QuantiFERON-TB) یکی از تست‌های تشخیصی in vitro جهت تشخیص غیرمستقیم بیماری سل می‌باشد که به تازگی مورد تأیید سازمان غذا و دارو ایالات متحده (FDA) هم قرار گرفته و به تدریج جایگزین تست پوستی توبرکوزیس (TST) با قدمت ۱۰۰ ساله شده است. در این تست از کوکتل پروتئینی حاوی پپتیدهای ESAT-6، CFP-10 و TB7.7  (P7) برای تحریک لنفوسیت‌های T اختصاصی آنتی‌ژن‌های مربوطه موجود در خون کامل هپارینه استفاده می‌گردد. سنجش اینترفرون گاما (IFN-γ) توسط آزمون الیزا (ELISA) جهت تعیین پاسخ‌های ایمنی اختصاصی به این آنتی‌ژن‌های پپتیدی که با عفونت مایکوباکتریوم توبرکلوزیس همراه است، مورد استفاده قرار می‌گیرد. QFT می‌تواند همراه با ارزیابی ریسک بیماری، رادیوگرافی و سایر ارزیابی‌های پزشکی و تشخیصی مورد نظر قرار گیرد. بسیاری از مزایای تست QFT، آن را کاندید مناسبی برای تشخیص بیماری سل معرفی کرده است که هم‌اکنون در کشورهای زیادی مورد استفاده قرار گرفته است. این تست هم‌اکنون در برخی از آزمایشگاه‌های ایران انجام می‌شود و مطالعات تحقیقاتی مختلفی در ایران و جهان هم صحت و حساسیت بالای این تست را نسبت به تست‌های دیگر از جمله تست پوستی توبرکولین (TST)  مورد تأیید قرار داده است.

در مطلب قبلی این تست معرفی شد و مزایای آن بیان ‌گردید. در این مطالب در مورد نحوه انجام تست و تفسیر آن بحث خواهیم کرد.

 

اصول تست QFT:

در سیستم QFT از لوله‌های خون مخصوصی جهت جمع‌آوری خون تام (Whole blood) استفاده می‌شود. انکوباسیون خون در تیوب‌ها ۱۶ تا ۲۴ ساعت طول می‌کشد که لوله‌ها سانتریفوژ شده و پلاسما جدا می‌گردد و در نهایت میزان IFN-γ تولیدشده در پاسخ به آنتی‌ژن‌های پپتیدی فوق مورد سنجش قرار می‌گیرد. تست QFT در دو مرحله انجام می‌گردد. در مرحله اول خون تام در داخل هر یک از لوله‌های جمع‌آوری خون تام که شامل لوله Nil (کنترل منفی)، لوله آنتی‌ژن TB (لوله تست) و لوله میتوژن (کنترل مثبت) می‌باشد.

لوله میتوژن (Mitogen tube) در تست QFT می‌تواند بعنوان کنترل مثبت مورد استفاده شود و می‌تواند شرایط سیستم ایمنی فرد را تأیید نماید. با لوله میتوژن همچنین می‌تواند نحوه جمع‌آوری خون و دوره انکوباسیون را کنترل کرد. در واقع در لوله میتوژن که ماده‌ای جهت فعال‌کردن همه لنفوسیت‌های خون محیطی، صرف نظر از اختصایت آن هست، تحت هر شرایطی (چه در افراد سالم و چه بیمار) باید میزان IFN-γ افزایش یابد. عدم افزایش IFN-γ در این لوله، نشاندهنده نقص سیستم ایمنی سلولی فرد (مثلاً در افراد مبتلا به HIV) و یا اختلالی در نحوه نمونه‌گیری یا دوره انکوباسیون می‌باشد. لوله Nil فاقد آنتی‌ژن‌های پپتیدی مایکوباکتریوم و میتوژن می‌باشد و در واقع نقش کنترل منفی را ایفا می‌نماید. در لوله آنتی‌ژن TB هم کوکتل پروتئینی حاوی پپتیدهای ESAT-6، CFP-10 و TB7.7  (P7)  میکوباکتریوم توبرکلوزیس کوت شده است و بعنوان لوله تست در نظر گرفته می‌شود.

بعد از خونگیری تمامی لوله‌ها در ۳۷ درجه به مدت ۱۶ تا ۲۴ ساعت انکوبه می‌شود. توجه داشته باشید، برخلاف کشت‌های سلولی و تست‌های فعال‌سازی لنفوسیت‌ها، در این تست نیازی به انکوباتورهای CO2دار نمی‌باشد. سپس لوله‌ها سانتریفوژ شده و پلاسما جدا شده و میزان IFN-γ (بر حسب واحد IU/ml) با استفاده از تست الیزا (Elisa) اندازه‌گیری می‌شود.

در تست مثبت باید پاسخ IFN-γ در لوله آنتی‌ژن TB نسبت به لوله Nil باید افزایش معنی‌داری داشته باشد. همچنین نمونه پلاسما لوله میتوژن بعنوان کنترل مثبت IFN-γ برای هر نمونه لوله مورد سنجش قرار گیرد. وجود پاسخ کم به میتوژن (<0.5 IU-ml) در زمانیکه پاسخ به آنتی‌ژن‌های TB منفی باشد، نشاندهنده نیایج نامشخص می‌باشد. علت این امر لنفوسیت‌های ناکافی و کاهش فعالیت لنفوسیت‌ها بعلت دستکاری نامناسب نمونه بیمار، مخلوط شدن نامناسب مبتوژن یا ناتوانی لنفوسیت‌های بیمار در تولید IFN-γ (بعنوان مثال در بیماران مبتلا به ایدز) می‌باشد. وجود نمونه Nil در تطابق بک‌گراند (Background)، کاهش تأثیر آنتی‌بادی‌های هتروفیل یا حذف تداخل IFN-γ غیراختصاصی موجود در نمونه خون اهمیت دارد. بهمین علت ضروری است میزان IFN-γ موجود در لوله Nil از میزان IFN-γ لوله آنتی‌ژن TB و میتوژن کم می‌شود.

زمان مورد نیاز برای انجام تست:

زمان لازم جهت انجام تست کوانتی‌فرون-TB گلد بین ۲۰ تا ۲۸ ساعت طول می‌کشد که ۱۶ تا ۲۴ ساعت آن مربوط به انکوباسیون وباقی زمان به انجام تست الیزا برای سنجش IFN-γ تعلق می‌گیرد.

اخطار و احتیاط‌های لازم در تست کوانتی‌فرون:

  • یک تست منفی برای QFT امکان عدم وجود عفونت مایکوباکتریوم توبرکلوزیس را تأیید نمی‌کند. نایج منفی کاذب این تست می‌تواند بستگی به مراحل عفونت (مانند نمونه‌گیری قبل از ایجاد پاسخ ایمنی سلولی در برابر سل)، همراهی با بیماری‌هایی مؤثر بر سیستم ایمنی، جمع‌آوری نامناسب نمونه‌ها در لوله‌های جمع‌آوری خون به دنبال vanipuncture، اشتباه در انجام تست یا سایر متغیرهای ایمونولوژیک دارد. نتایج مثبت تست QFT نمی‌تواند نتیجه‌ای قاطع بر تعیین عفونت مایکوباکتریوم توبرکلوزیس باشد. انجام اشتباه تست می‌تواند منجر به نتایج مثبت کاذب گردد.
  • نتایج مثب کاذب باید با ارزیابی‌های پزشکی بعدی و ارزیابی‌های تشخیصی برای بیماری‌ سل (مانند AFB، اسمیر، کشت و عکس X-ray قفسه سینه) تأیید باشد.
  • گرچه آنتی‌ژن‌های ESAT-6، CFP-10 و ۷(P7) در سویه BCG و مایکولاکتریوم‌های غیر-توبرکلوزیس شناخته‌شده وجود ندارد، اما امکان دارد که نایج مثبت QFT بعلت عفونت با مایکوباکتریوم کانزازی (M.kansasii)، مایکوباکتریوم زولگای (M.szulgai) و مایکوباکتریوم مارینوم (M.marinum) ایجاد شود. در صورت شک به این عفونت‌ها، باید تست‌های جایگزین دیگری هم باید انجام گردد.
  • محاسبه نتایج الیزا و تفسیر تست:

داده‌های خام (نتایج تست الیزا IFN-γ در هر سه لوله تست QFT) با نرم‌افزار آنالیز QFT تجزیه و تحلیل می‌شوند. این نرم افزار در سایت www.QuantiFERON.com در دسترس می‌باشد. همچنین این نرم‌افزار می‌تواند نتایج حاصله را مورد ارزیابی کنترل کیفی هم انجام می‌دهد و منحنی استاندارد را هم رسم می‌نماید. از طرف دیگر در قسمت تفسیر نتایج برای هر بیمار نتایج تست را تعیین می‌کند. بعنوان راه حل جایگزین بجای استفاده از نرم‌افزار می‌توان داده‌های خام تست را با استفاده از راه‌حل‌های که در دفترچه راهنمای کیت‌های تشخیصی QFT بیان شده مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

پاسخ دهید