معماری
پیپت یا پی پت

کنترل کیفی و کالیبر پیپت

کالیبراسیون پیپت، بخش اساسی از کارهای آزمایشگاهی است که باید به‌عنوان قسمتی حیاتی در جایی که نیاز به انتقال یا رقیق سازی حجم مشخصی از مایعات است، در نظر گرفته شود. پیپت‌ها، ابزارهایی آزمایشگاهی هستند که در طرح‌ها و اندازه‌های مختلف تولید می‌شوند. تعداد زیادی دفترچه راهنما توسط شرکت‌های سازنده ارائه شده که هر یک دستورالعمل استفاده و نحوه کالیبراسیون وسیله را بیان می‌کنند. پیپت، فضای خلائی را برای کشیدن مایع ایجاد می‌کند و ابزار متداولی است که در آزمایشگاه‌ها و موسسات مراقبت بهداشتی استفاده می‌شود. از آنجا که پیپت برای اندازه‌گیری و انتقال مواد، حیاتی است، کالیبراسیون آن هر چند ماه یک بار ضروری است. بسیاری از پیپت‌های مورد استفاده در آزمایشگاه، پیپت جا‌به‌جایی هوا هستند که از طریق اندازه‌گیری و انتقال محلول کار می‌کنند. مکانیسم استفاده شده، یک پیستون است که توسط انگشت شست کاربر فعال می‌شود. نوک پیپت در محلول مورد نظر قرار گرفته و حجم مشخصی از آن را دربرمی‌گیرد.

صحت و دقت
قبل از بحث در مورد کالیبراسیون، باید به این نکته توجه کرد که دانستن صحت و دقت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دقت یک اندازه‌گیری، تعداد انتخاب‌های قابل تشخیص را بیان می‌کند که از بین آن‌ها یک نتیجه معین انتخاب می‌شود. بــرای مـثــال یــک دسـتـگــاه انــدازه‌گـیــری کـه عـدد ۴۳۴/۲ ولت را نشان می دهد، دقیق‌تر از دستگاهی است که عدد v 43/2 را نشان می دهد. صحت یک کمیت اندازه‌گیری شده منفرد، اختلاف بین مقدار واقعی و مقدار اندازه‌گیری شده، تقسیم بر مقدار واقعی است. این نسبت معمولا به صورت درصد بـیـان مـی‌شـود. چـون مـقـدار واقـعـی بـه ندرت در دسترس است، مقدار واقعی پذیرفته شده یا مقدار مرجع باید مطابق با انستیتوی ملی استانداردها و تکنولوژی باشد.

ارزیابی دقت و صحت
اولـیــن مـعـیــار مـقــایـســه بــرای کـنـتــرل کـیـفـیــت سمپلرها، میزان ادعا شده توسط سازندگان سمپلر بــــرای (Inaccuracy (Bias  و CV% )  Imprecision ) است. چرا که به دنبال ارتقای فناوری ابزار آزمایشگاهی و بهبود کیفیت عملکرد ابزار، مقادیر عدم صحت و عدم دقت ادعائی سازندگان میکرو پیپت‌ها نیز بسیار کاهش یافته است. حداکثر میزان قابل قبول عدم دقت  ۲CV%=  % و حداکثر میزان قابل قبول عدم صحت ۳Bias%  = % پیشنهاد می‌شود.
در بـرخـی از انـواع سمپلرها که حجم ثابتی را برداشت می‌کنند (سمپلرهایFixed Volume ) در صـورت وجـود Bias غـیـرقـابـل قـبـول، مـی‌توان با اسـتفاده از اطلاعات مندرج در راهنمای سمپلر،  حجم  برداشتی را تصحیح کرد.

حفظ صحت و دقت
برای حفظ صحت و دقت، پیپت باید در فواصل دوره‌ای کالیبره شود. این دوره به عوامل متعددی بستگی دارد. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
مهارت و آموزش اپراتورها و مراقبت‌های لازم در زمـانـی کـه پـیـپـت مـورد استفاده قرار می‌گیرد.    نوع مایع مکش شده توسط پیپت نیز مهم است. بخارات ناشی از محلول‌های اسیدی و سایر مواد با خـاصـیـت خـورنـدگـی، مـمـکن است در تماس با پیستون، اتصالات و حلقه پلاستیکی قرار گرفته و صــدمــاتــی را ایـجــاد کـنـنـد. بـنـابـرایـن بـایـد بـخـش نگه‌دارنده، پیستون و حلقه به خوبی با آب مقطر شسته شوند.
صحت و دقت بالا از موارد ضروری در هر پیپت است. مخصوصا در کاربردهایی که نیاز به دقت فـوق‌الـعـاده‌ای دارنـد، کـالـیـبـراسـیـون دستگاه باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
فـاصـلـه زمـانـی مـشـخـصـی بـرای کـالـیبراسیون وجود ندارد اما هر شرکتی موظف است تا روال کـالـیـبـراسـیون و نکات مربوط به دستگاه خود را شرح دهد.
تحت شرایط نرمال، بهتر است که پیپت ها هر شــش مــاه یــک بــار کــالـیـبــره شــونــد تــا عـمـلـکــرد رضـــایـــت‌بــخــشـــی را بــه ارمـغــان آورنــد. بــرخــی کـاربـردهـای ضـروری به کالیبراسیون ماهانه نیاز دارنـد. حتی در بعضی آزمایشگاه‌های تخصصی بررسی روزانه پیپت نیز صورت می‌گیرد.

حجم اسمی
بـزرگ‌تـریـن حـجـم قـابـل انـتـخـاب برای کاربر است که توسط سازنده تعیین می‌شود. برای حفظ صـحـت و دقـت، پـیـپـت بـایـد در فواصل دوره‌ای کالیبره شود.

عوامل موثر بر عملکرد میکروپیپت
۱-اپـراتـور بـایـد بـرای اسـتـفـاده درسـت از پیپت آموزش دیده باشد و گاهی چند عملکرد آن را با استانداردهای تعیین شده مقایسه کند تا از صحت کار خود مطمئن شود.
۲-بـیـشـتـر کـاربـران بـایـد آگـاه بـاشـنـد کـه درجه حرارت و رطوبت نسبی می‌تواند عملکرد پیپت را تحت تاثیر قرار دهد.
۳-در پیپت‌های اولیه، انتقال گرما از دست‌های اپـراتـور سـبـب تـغـیـیرات کوچکی در حجم پیپت می‌شود. گرما از طریق ابزار مورد استفاده، جذب و بـه درون آن منتقـل مـی‌شـود. پیپـت‌هـای جدیدتر فضاهای هوایی دارند در نتیجه کمتر رسانای دما هـسـتـنــد. اسـتـفـاده از آن‌هـا بهتـریـن تکنیـک بـرای افزایش دقت است.
۴- یکی از علل شایع بی‌دقتی و اشتباه، خستگی اپـراتـور اسـت. حـتـی بهترین اپراتورهای آموزش دیده نیز ممکن است در کار خود با کاهش صحت و دقت مواجه شوند.
۵- طراحی بسیاری از پیپت‌ها به گونه‌ای است کـه نـیـروی مـورد نـیـاز وارد شـده تـوسـط انـگشت شـسـت کاربر را کاهش می‌دهند و علاوه بر این جهت کاربردهای طولانی مدت وزن کمتری نیز دارند که خستگی دست و در نتیجه میزان خطا را کاهش می‌دهد.
۶- در هر دستگاه یا ابزار مکانیکی، مولفه‌های متعددی از جمله اصطکاک، سائیدگی، شکستگی و از دسـت دادن مـقـاومـت، در حرکت تاثیرگذار هستند. در پیپت که هدف، ایجاد یک خلاء دقیق با اسـتـفـاده از پـیـسـتـون، انـتـقـالات مـکانیکی و سایر اتـصـالات لاسـتـیـکـی یـا پـلـیمری است نیز تمامی موارد فوق می‌توانند عملکرد ابزار ما را تحت تاثیر قرار دهند. علاوه بر این اثرات خورندگی مایع یا مـحـلــول مــورد اسـتـفـاده نـیـز مـی‌تـوانـد بـه اجـزای خـارجـی صـدمـه وارد کنـد یا سبب مشکلاتی در تنظیم حجم مورد نیاز کاربر شود.

نوک پیپت
نگه دارنده نوک‌ها را با دستمال تمیز کنید. نوک پیپت را به طور صحیح در نگه دارنده قرار دهید به گونه‌ای که ثابت بماند. نوک را ۳ مرتبه در همان محلولی که در آزمایش استفاده شده، بشویید. این عمل توسط نگه داشتن نوک پیپت در مایع، کشیدن و سپس رها کردن پیستون صورت می‌گیرد. جهت به دست آوردن نتایج دقیق‌تر، از شست و شو و اسـتفـاده مجـدد از آن‌هـا خـودداری کنیـد. اگـر در سطح خارجی نوک، قطراتی از مایع وجود دارد، آن را با دستمال بدون پرز پاک کنید و در صورتی که مایع درون آن خشک شده یا قابل تمیزکردن نیست، از یک نوک جدید استفاده کنید.

کالیبراسیون
اطمینان از کالیبراسیون صحیح میکرو پیپت‌ها که ازطریق بررسی دقت و صحت عملکرد میکرو پـیـپــت در بــرداشــت حـجـم مـورد انـتـظـار حـاصـل مــی‌شــود، نـقــش مـهـمــی در بـرنـامـه‌هـای تضمیـن کیفیت ایفا می‌کند. اگرچه این ارزیابی به دو روش توزین و رنگ سنجی قابل انجام است، ولی تحت شـرایـط مـوجـود و بـه علـت عدم دسترسی اغلب آزمایشگاه‌ها به الزامات استفاده از روش توزین، مانند ترازوهایی با رزولوشن مناسب برای کنترل سمپلر و کالیبراسیون منظم ترازو، استفاده از روش رنــگ‌سـنجـی، تـوصیـه مـی‌شـود. رنـگ سنجـی بـه عنوان روشی مقرون به صرفه شناخته می‌شود که اکثر آزمایشگاه‌های معتبر آن را به کار می‌برند.
در این روش با استفاده از یک محلول رنگی با جذب پایدار، مثل رنگ سبز خوراکی در طول موج ۶۳۰-۶۲۰ نانومتر یا پارانیتروفنل در طول موج های ۴۰۱ یا ۴۰۵ نانومتر، صحت عملکرد سمپلر  و نیز قابلیت تکرار آن کنترل می‌شود. از آنجا که اغلب فـتـومـتـرهـا بـهـتـرین عملکرد خود را در  محدوده جـذبـی ۴/۰ نـشـان مـی‌دهـنـد مـحـلـول‌هـای ذخـیره رنـگـی با غلظتی تهیه می‌شوند که پس از مرحله رقیق شدن دارای جذبی در حدود ۴/۰ باشند.

کالیبراسیون پیپت در خانه
بـسـیـاری از مـوسـسـات، پـیـپـت‌هـا را خـودشان کـالـیـبـره مـی‌کـنـنـد. ایـن امـر مـسـتـلـزم تـجهیزاتی با صـحـت بـالا اسـت و بـایـد در شـرایط کنترل شده صـورت گـیـرد. بـرای ایـن هـدف، نـرم افـزارهـایـی طـــراحـــی شـــده‌انـــد کـــه بـــه‌طـــور ایـــده‌آل شــامــل گــزیـنــه‌‌هــای انـتـخــابــی در رابطـه بـا مـانیتـورینـگ، مـحـتـوای پـیـپـت و آمـوزش اپراتور هستند. بیشتر تولید‌کننده‌ها ابزارهایی را برای کالیبراسیون ارائه مـی‌دهـنـد. بـنـابـرایـن مـمـکـن است پیپت به کمک قطعات یدکی، توسط نماینده شرکت یا فردی با تجربه تعمیر شود. دفترچه‌های راهنما نیز کمک شـایـانـی بـه کـاربر می‌کنند. با این حال پیپت‌های الـکـتـرونـیـکی به‌دلیل پیچیدگی خود، جهت رفع برخی اشکالات احتمالی نیاز به نماینده شرکت سازنده دارند.

نرم افزار کالیبراسیون
ایـن نـرم افـزار، عـضـو مـهمی در هر آزمایشگاه کـالـیـبـراسـیـون اسـت. بـسـیـاری از آزمایشگاه‌ها با خرید این نرم افزار و نوشتن برنامه‌های مورد نیاز در اکسل، کالیبراسیون پیپت را به عهده می‌گیرند. خرید نرم افزار مناسب امری پیچیده بوده و استفاده از آن نـیـازمـنـد گـذرانـدن دوره آمـوزشـی مـربـوطه است. قبل از خرید، سیستم عامل کامپیوتر خود را بررسی کنید تا از اجرای نرم افزار بر روی آن مطمئن شوید. علاوه بر این از فروشنده، ضمانت نامه نیز بخواهید.

نکات مورد توجه در استفاده
پیپت و بشر را تمیز و خشک کنید. این عمل هر گونه مایع به جا مانده از آزمایش قبل را برداشته و در نتیجـه یکـی از عـوامـل خطا در اندازه گیری حذف می‌شود.
آب مقطر را در ارلن بریزید و اجازه دهید ۱۵ دقیقه بدون حرکت و ثابت باقی بماند. بعد از این زمان، درجه حرارت آب را اندازه گیری کنید.
جرم بشر را تعیین کنید.
با استفاده از پرکننده پیپت، آب فلاسک را به درون پیت بکشید. سپس آن را در بشر بریزید.
بـشـر را مجـددا وزن کنیـد و اختـلاف آن را بـا اندازه‌گیری قبلی مقایسه کنید. این عمل را ۳ مرتبه تکرار کنید تا از دقت عملکرد پیپت مطمئن شوید. پس از این ۳ بار، دیگر نیازی به تمیز کردن بشر نیست.
صفحه مدرج روی پیپت را در بالاترین حجم ممکن تنظیم و حجم انتخابی را وزن و ثبت کنید. این عمل را ۵ مرتبه تکرار کنید.
مورد فوق را مجددا تکرار کنید با این تفاوت که این بار شاخص مدرج را روی کمترین حجم ممکن قرار دهید.
آزمایش را در فضایی تمیز و منظم انجام دهید. آزمایشگاه به هم ریخته کار را دشوار می‌کند.
در میکروپیپت‌های متغیر (قابل تنظیم برای حجم‌های مختلف)، برای کاهش حجم و تنظیم حجم مورد نظر، دکمه کنترل به آرامی تا رسیدن به حجم انتخابی، چرخانده شود. برای افزایش حجم بهتر است دکمه کنترل را تا کمی بیش از حجم مورد نـظـر پـیـچاند و بعد در خلاف جهت با کم کردن حجم به مقدار مورد نظر رسید
بــــرای ضـــدعــفـــونـــی کـــردن، مــحــلـــول ۶۰% ایــزوپــروپــانــل تــوصـیــه مـی‌شـود. بـرخـی از انـواع پیپت‌ها نیز قابل اتوکلاو هستند.

 

پاسخ دهید