تخصص درد شناسی چیست؟ در کلینیک‌ درد چه می‌گذرد؟

دردهای مزمن ازجمله کمردرد، سردرد، آرتروز و همچنین دردهای ناشی از بیماری‌های لاعلاج و صعب‌العلاج مثل ایدز و سرطان همگی می‌توانند تاثیرات اجتناب‌ناپذیری بر کیفیت زندگی افراد، بهره‌وری آنها و هزینه‌های بهداشت و درمان کشورها داشته باشند. طبق اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان جهانی بهداشت، اغلب افراد مبتلا به دردهای مزمن در کشورهای کم‌درآمد و در حال توسعه زندگی می‌کنند و منابع و امکانات لازم برای تسکین درد در دسترس آنها نیست. اهمیت رسیدگی به این موضوع انگیزه‌ای شد تا در سال 2001 میلادی برای اولین بار فدراسیونی جهانی علیه درد آغاز به کار کند و تاریخ 11 اکتبر مصادف با 19 مهرماه به‌عنوان روز جهانی مبارزه با درد انتخاب شود.
هدف از انتخاب این روز افزایش آگاهی مردم، مسوولان، سیاست‌مداران و سازمان‌های بهداشتی و درمانی نسبت به دردهای حاد و مزمن و نیاز فوری بشر به تسکین درد است. «کنترل درد پس از جراحی» شعاری است که امسال برای روز جهانی «درد» در نظر گرفته شده است. قرار گرفتن در آستانه این تاریخ بهانه‌ای شد تا درمورد علم دردشناسی و پیشرفت‌های آن با دکتر بدیع‌الزمان رادپی، استاد گروه بیهوشی، مراقبت‌های ویژه و دردشناسی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت‌وگویی داشته باشیم.

درد در زندگی انسان از چه اهمیتی برخوردار است؟
درد از ابتدای پیدایش بشر با او همراه بوده و نشانه بروز یک حالت غیرعادی (بیماری، آسیب و…) در بدن است. همیشه از درد به‌عنوان پدیده‌ای ناخوشایند یاد می‌شود، اما درد از یک جنبه مطلوب و «موهبت» تلقی می‌شود زیرا وجود آن هشداری مبنی بر وجود یا پیدایش پدیده‌ای غیرعادی و آسیب‌رسان در بدن است. درواقع، این هشدار فرد را به سوی درک علل درد و درمان رهنمون می‌کند. البته در بعضی از حالات بیماری، انسان به دلایل مختلف دردی احساس نمی‌کند و همین مساله موجب پیشروی بیماری تا مراحل نهایی می‌شود؛ چه‌بسا که زندگی فرد را نیز به خطر می‌اندازد. بنابراین وجود درد در عین ناخوشایند بودن یک موهبت محسوب می‌شود.

لطفا در مورد تاریخچه روز جهانی مبارزه با درد توضیح دهید.
درمان درد همیشه از اهداف بارز و اساسی پزشکان در کل تاریخ بوده، اما دید علمی و بالینی و توصیف فیزیولوژیک و پاتوفیزیولوژیک درد بسیار جدید است. پس از پایان جنگ جهانی دوم، به دلیل فزونی آمار افرادی که به دلیل آسیب‌های جنگی و غیرجنگی نیازمند کنترل درد بودند، مقوله مبارزه با درد مورد توجه قرار گرفت. در سال 1973 میلادی پروفسور بونیکا که به‌عنوان پدر علم دردشناسی نوین لقب گرفته است، انجمن جهانی درد را پایه‌گذاری کرد. این انجمن، غیردولتی و غیرانتفاعی است و به منظور تشویق و گردآوری محققان رشته‌های مختلف پزشکی ایجاد شده است؛ محققانی که در مورد بررسی نشانگان‌های مختلف درد، مکانیسم بروز آنها و یافتن روش‌های درمانی در این زمینه فعالیت می‌کنند. انجمن جهانی درد بزرگ‌ترین جامعه چندتخصصی پزشکی است و گروه وسیعی از فعالان در رشته‌های مختلف علوم پایه پزشکی (فیزیولوژی، فارماکولوژی، ایمونولوژی، پاتولوژی و…)، پزشکان رشته‌های مختلف (به‌ویژه متخصصان بیهوشی، طب فیزیکی، جراحی اعصاب، نورولوژی و…) و همچنین پرستاران و سایر محققان رشته‌های پزشکی را دربرمی‌گیرد. در سال 2004 میلادی انجمن بین‌المللی بررسی درد با هدف جلب توجه جهانیان به مساله درد و بهبود روش‌های تسکین آن تاریخ 11 اکتبر را به‌عنوان «روز جهانی مبارزه با درد» معرفی کرد.

لطفا درمورد رشته دردشناسی و کاربردهای آن بیشتر بگویید.
با گسترش فعالیت‌های پژوهشی و علمی دردشناسی و به موازات آن افزایش فعالیت‌ها در زمینه ارائه خدمات درمانی برای تسکین درد، نیاز شدیدی به سیستماتیزه شدن این علوم و ایجاد رشته خاصی تحت عنوان دردشناسی (Algology) یا عناوین مشابه احساس می‌شد. در گذشته متخصص هر رشته‌ای اعم از رشته‌های مختلف جراحی، داخلی، طب فیزیکی و توانبخشی و البته متخصصان رشته بیهوشی در حوزه کاری و تخصصی خود به درمان و کنترل دردهای حاد و مزمن بیماران می‌پرداختند. البته هنوز هم این شیوه درمانی در بعضی موارد به کار گرفته می‌شود. این کار باوجود نکات مثبت فراوان خود از دو جهت مشکل‌آفرین بود؛ نخست اینکه روش‌های مذکور، راهکار سیستماتیک و یکپارچه‌ای نداشت. دوم اینکه تفاوت‌ها و اختلاف‌نظرهای بین رشته‌ای گاهی موجب سردرگمی بیمار و پزشکان و درنهایت به دست نیامندن نتایج ملموس و قابل‌توجه می‌شد. به همین دلیل رشته فوق‌تخصصی دردشناسی با هدف بررسی، مطالعه و تشخیص انواع مختلف درد و روش‌های کنترل یا درمان آن پدید آمد.

ایران از لحاظ درمان دردهای بیماران در چه جایگاهی قرار دارد؟
دردشناسی در جهان رشته‌ای جوان و نوپا محسوب می‌شود. در ایران نیز از اواسط دهه 80 با همراهی و همکاری وزارت بهداشت اقدام برای تاسیس رشته فلوشیپ دردشناسی آغاز شد. اینجانب نیز نقش کوچکی در مطالعه و تدوین برنامه آموزشی آن در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی داشته‌ام. طبق این برنامه آموزشی، فارغ‌التحصیلان دارای بورد تخصصی در رشته‌های گوناگون مانند بیهوشی، جراحی اعصاب، جراحی، برخی از رشته‌های داخلی و… قادر خواهند بود پس از طی مراحل آزمون و گزینش علمی به‌عنوان دستیار دوره فلوشیپ دردشناسی مشغول به تحصیل شوند. البته لازم به ذکر است دردشناسی یک پدیده چندتخصصی است و در بسیاری از موارد، به‌ویژه در مورد بیماران مبتلا به نشانگان‌های پیچیده نیاز به مشاوره با متخصصان رشته‌های مختلف یا بررسی بیماران در کلینیک‌های چندتخصصی درد وجود دارد. در همین راستا باید به نقش ارزشمند متخصصان رشته‌های طب فیزیکی و توانبخشی، ارتوپدی، جراحی اعصاب، جراحی روماتولوژی، نورولوژی، روان‌پزشکی و… اشاره کرد.

مبارزه با درد در سال‌های اخیر چه پیشرفت‌هایی داشته است؟
درمان درد در 2 بخش کلی دردهای حاد و مزمن کاربرد دارد. هر کدام از این بخش‌ها نیز خود به زیرگروه‌های متعددی تقسیم می‌شوند. با توجه به نوع درد، علل و سیر بیماری، روش‌های متعددی در این زمینه قابل‌ارائه هستند؛ از جمله درمان‌های طبیعی، درمان‌های دارویی، بلوک‌های عصبی، لیزر و… در هر یک از این روش‌ها طی سالیان گذشته پیشرفت‌هایی حاصل شده است. توسعه و تولید داروهای جدید، ایجاد و توسعه بلوک‌های عصبی مختلف، لیزردرمانی (کم‌توان و پرتوان)، روش‌های مداخله‌ای، روش‌های روان‌درمانی و کنار همه اینها روش‌های طب جایگزین همگی در این سال‌ها نقشی ارزنده در کنترل درد بیماران و بهبود کمی و کیفی زندگی آنها ایفا کرده‌اند. ایران نیز با توسعه رشته دردشناسی و ایجاد کلینیک‌های چندتخصصی درد، پیشرفت قابل‌توجهی در این زمینه داشته است. امروزه تقریبا تمامی روش‌های کنترل و درمان دردهای حاد و مزمن به دست توانای همکاران متخصص دردشناسی و با استفاده از تکنیک‌ها و تجهیزات پیشرفته در کشور قابل‌انجام است. روز به روز نیز بر این امکانات و توانمندی‌ها افزوده می‌شود. البته حمایت ارگان‌های ذیربط، به‌ویژه وزارت بهداشت می‌تواند در توسعه هرچه بیشتر این رشته و تاسیس درمانگاه‌های درد در سایر مناطق نقش بسزایی داشته باشد.

باتوجه به اینکه «مبارزه با درد پس از جراحی» امسال به‌عنوان شعار روز جهانی مبارزه با درد انتخاب شده است، لطفا درمورد روش‌های رفع درد پس از جراحی و پیشرفت‌های موجود در این زمینه توضیح دهید.
اعمال جراحی و درد برای سالیان طولانی به‌عنوان دو مساله جداناشدنی درنظر گرفته می‌شدند. درواقع، همراه بودن جراحی و دوران نقاهت با درد به‌عنوان یک حقیقت غیرقابل‌تغییر پذیرفته شده بود، اما امروزه با توسعه روش‌های کنترل درد و وجود تجهیزات نه‌چندان گرانقیمت، کنترل درد پس از جراحی به‌عنوان یک حقیقت پذیرفته شده و برعکس، درد پس از عمل یک مساله غیرقابل قبول در نظر گرفته می‌شود. با استفاده از روش‌های کنترل درد پیش از بروز آن (pre-emptive) می‌توان میزان درد را تخمین زد و با روش‌های مناسب از آن جلوگیری کرد. با استفاده از روش‌های دارویی گوناگون نیز می‌توان درد پس از عمل را تا حد بسیار زیادی کاهش داد. در این زمینه پمپ‌های انفوزیون دارو (وریدی- اپیدورال و…) که در کشور ما به‌عنوان پمپ‌های ضددرد معروف شده‌اند، درد پس از عمل را به میزان بسیار زیادی کاهش می‌دهد یا اصولا آن را حذف می‌کنند. در مواردی نیز که به دلیل نوع جراحی یا عوارض خاص بعضی از جراحی‌ها، درد به صورت مزمن باقی می‌ماند، می‌توان با کمک روش‌های مختلف دارویی، بلوک عصبی، جلوگیری از هدایت عصبی و… تا حد زیادی درد را تحت کنترل درآورد.

لیزرها چه نقش و کاربردی در کنترل درد دارند؟
امروزه لیزر در بسیاری از حوزه‌های پزشکی نقش قابل‌توجهی پیدا کرده و در روش‌های درمانی متعدد به‌عنوان یک جزء مهم یا حتی جزء اصلی درمان به کار می‌رود. انواع مختلف لیزر هر یک کاربرد و موارد استفاده خاص خود را دارند. در حوزه دردشناسی نیز از دو گروه کلی لیزر، کم‌توان و پرتوان استفاده می‌شود. این دو گروه هر یک بر اساس قدرت نفوذ و توان اثرشان، کاربردهای متفاوتی دارند، اما به طور کلی در بسیاری از آسیب‌های حاد ورزشی دردناک، آسیب‌های مزمن مفصلی، بعضی از انواع دردهای مزمن کمر، دردهای عضلانی و تاندونی و مشابه به کار می‌روند. تجربه شخصی اینجانب نیز در درمان بیش از 3 هزار مورد بیمار مبتلا به این‌گونه مشکلات، حاکی از درصد بالای رضایت و بهبود بیماران از تاثیرگذاری لیزر بوده است.

سخن آخر؟
دردشناسی حوزه جدیدی در پزشکی است و با وجود گسترش سریع خود در سال‌های اخیر هنوز راهی طولانی در پیش دارد. دردهای حاد پس از جراحی، دردهای حاد و مزمن ورزشی، دردهای ناشی از استئوآرتریت و بیماری‌های مفصلی و عضلانی، سردردها، دردهای سرطانی، دردهای خاص در کودکان و سالمندان، دردهای احشایی، درد زایمان و… از گروه دردهایی هستند که به خوبی با روش‌های موجود تحت‌کنترل قرار می‌گیرند. با توسعه روش‌های درمانی، هر روزه روش‌های درمانی جدیدی به این رشته اضافه می‌شوند که ضمن افزودن بر کارایی، از عوارض احتمالی موجود نیز می‌کاهند. متاسفانه هنوز در بسیاری از شهرها و مراکز آموزشی و درمانی ایران متخصص (فلوشیپ) این رشته وجود ندارد. لزوم توجه بیشتر به تربیت متخصصان رشته دردشناسی و تاسیس کلینیک‌های درد در تمام شهرها و مراکز درمانی می‌تواند تاثیر شایانی در بهبود ارائه خدمت به بیماران نیازمند داشته باشد. مشارکت جمعی تخصص‌های گوناگون و مرتبط پزشکی و همکاری کلینیک‌های چندتخصصی نیز می‌تواند در کنترل نشانگان‌های پیچیده درد موثر واقع شود. در پایان لازم است به شعار انجمن جهانی درد در سال 2004 اشاره کرد مبنی بر اینکه «تسکین درد حق مسلم بشر است.»

ستاره محمد
درد پنجمین علامت حیاتی انسان است!
هم‌اکنون درد بعد از 4 عامل تنفس، تعداد ضربان، میزان فشارخون و درجه حرارت، به‌عنوان پنجمین علامت حیاتی شناخته می‌شود.
در بررسی وضعیت عمومی بیمار اگر تعداد تنفس، ضربان قلب، فشارخون و درجه حرارت بدن بیمار از عددی پایین‌تر باشد به مداخلات پزشکی نیاز دارد و در حال حاضر انجمن جهانی درد، «درد» را به‌عنوان پنجمین عامل این علائم حیاتی اضافه کرده است.
یکی از متداول‌ترین روش‌های درجه‌بندی درد در بیمار، شماره‌گذاری درد از جانب خود بیمار نسبت به دردی است که حس می‌کند. در این روش از بیمار خواسته می‌شود از بین عدد صفر تا 10، عدد درد را بیان کند که مطابق این روش، این عدد نباید بیشتر از 3 باشد. اگر این عدد بیشتر از 3 باشد، دردی است که نیاز به مداخلات درمانی و پزشکی دارد.
اگر عدد درد بیمار بیشتر از 3 باشد، چنانچه به علت یک عمل جراحی یا هر مشکل دیگری در مراکز درمانی و بیمارستانی به سر می‌برد حتما باید مداخلات درمانی برای تسکین درد بیمار انجام گیرد و اگر بیمار در منزل به سر می‌برد باید به پزشک مراجعه کند.
اگر درد حاد بیمار که می‌تواند به صورت دردهای بعد از اعمال جراحی باشد به‌موقع درمان نشود و بیشتر از 2 هفته ادامه یابد، به معنی ورود یک درد حاد به مرحله مزمن است که بر زندگی فردی و اجتماعی بیمار تاثیر منفی دارد. این حق طبیعی هر بیمار است که درد نداشته باشد و باید از پزشک خود بخواهد با استفاده از روش‌های درمانی موثر ناراحتی او را تسکین دهد. با توجه به دیر درمان شدن دردهای مزمن، متخصصان باید درد بیمار را در مرحله حاد آن و قبل از اینکه مزمن شود، درمان کنند. در مواردی که بیمار دچار دردهای مزمن به مدت 6 ماه یا 1 سال شده، بررسی علت درد نشان می‌دهد بیمار یک عمل جراحی داشته که دردهای او در زمان مناسب و به خوبی درمان نشده است. برای درمان یک درد در مرحله اول باید علت آن شناخته شود و این تشخیص درست را متخصصان این رشته در کلینیک‌های خاص انجام دهند. به‌عنوان مثال برخی سردردها، علل گردنی دارند و به علت درگیر شدن عصب پشت گردن بروز می‌کنند که برای درمان آن باید علت مشخص شود تا بتوان درد بیمار را در مدت کوتاه‌تری تسکین داد.

علائم حیاتی (TPR) نشانه وجود حیات در شخص و شامل موارد زیر هستند :
1- نبض یا Pulse
2- تنفس یا Respiration
3- فشارخون یا Blood Pressure
4-درجه حرارت بدن یا Tempreture
البته در بعضی منابع جدید و برخی منابع لاتین «درد» را به‌عنوان پنجمین علامت حیاتی ذکر کرده‌اند، اما در بیشتر منابع، به همین ۴مورد برای علائم حیاتی بسنده شده است. بررسی علامت حیاتی یا کنترل V/S از مهم‌ترین مراقبت‌های بالینی پرستاری است، تا آنجا که کنترل علائم حیاتی از اولین اقدامات امدادی پس از مواجهه با مصدوم است. همچنین علائم حیاتی بیماری که تازه از اتاق عمل آمده باید مرتب کنترل شود تا اینکه وضعیت ثابت شود. (هر 15 دقیقه تا یک ساعت و بعد هر 30 دقیقه تا ۲بار و بعد از آن برحسب نیاز و طبق دستور پزشک)

سید ناصر لطفی فاطمی کارشناس ارشد پرستاری
مقیا‌س‌ها و مزایای اندازه‌گیری درد مزمن
درد یک تجربه حسی عاطفی و روانی همراه با آسیب بالقوه یا واقعی در بافت‌ها و یک تجربه ادراکی پیچیده است. زمانی که درد به صورت حاد بروز می‌کند، از نظر روانی از ترس قابل‌تفکیک نیست و هنگامی که به صورت مزمن درمی‌آید، مسائلی مانند افسردگی، محدودیت حرکتی، اختلال خواب و ناامیدی همراه با آن دیده می‌شود.

مزایای اندازه‌گیری درد مزمن
درد مزمن میزان نسبتا ثابتی دارد و با اندازه‌گیری آن می‌توان تاثیر روش‌های درمانی را بررسی کرد. همچنین ارزیابی تاثیر درمان در بیماران می‌تواند خطرات تجویز بیش از حد دارو و شاید جراحی را کاهش دهد. زمانی که بین رفتار درد و بیماری جسمانی تناسب منطقی وجود نداشته باشد، روش‌های بازتوانی باعث کمک به افزایش میزان فعالیت روزانه فرد خواهد شد.
اگرچه اندازه‌گیری دردهای حاد و مزمن مشابه همدیگر است، ولی اهداف بررسی و تفسیر اندازه‌گیری آنها معمولا با یکدیگر تفاوت دارد.

درد دارای 3 جنبه است:
• حس افتراقی(برای تعیین شدت و محل درد)
• انگیزش عاطفی(بروز آن به صورت اضطراب و افسردگی)
• شناخت ارزیابی(تصور از علت درد و ارزیابی آن)
احساس درد به دلیل نامطلوب بودن آن است. تاثیر جوانب عاطفی درد در بروز علائم بالینی و نیز کنترل آن نسبت به جوانب حسی آن از اهمیت بیشتری برخوردار است، چون اظهار ناراحتی بیماران از شدت احساس درد کمتر از آثار منفی جوانب عاطفی آن است.
ارتباط بین ابراز شدت درد و محرک به عواملی مانند سطح بیداری، اضطراب، افسردگی و میزان توجه بیمار به اطراف بستگی دارد.

ارزیابی درد
باید خصوصیات دقیق درد مانند محل درد، شدت درد و تغییرات، کیفیت و خصوصیات و عوامل تشدید و تسکین‌دهنده درد را از بیماران سوال کرد. امروزه برخی براین باورند درد به‌عنوان پنجمین علائم حیاتی مطرح است.

ابزار اندازه‌گیری درد بر۲ نوع هستند:
۱)مقیاس‌های تک‌بعدی
۲)مقیاس‌های چندبعدی
اعدادی که از این طریق به دست می‌آیند به عنوان یک راهنما هستند و به صورت مطلق نیستند و نباید فقط به این اعداد اکتفا کرد.

دکتر سیروس مومن‌زاده
فلوشیپ درد عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده