مسمومیت با الکل از تشخیص تا درمان

مسمومیت با الکل متانول از جمله اورژانس‌هایی است که می‌تواند طی چند ساعت مصرف‌کننده را با عوارض متعددی از جمله ناتوانی‌های جسمی، نابینایی و مرگ مواجه کند. متانول همان الکل چوب است که به‌عنوان حلال در بسیاری از محصولات از جمله چسب‌ها و رنگ‌ها استفاده می‌شود. این ماده در روند تولید الکل‌های غیراستاندارد از جمله مشروبات زیرزمینی نیز ایجاد می‌شود و افراد را با مصرف مقادیر بسیار کم دچار مسمومیت‌های شدید می‌کند. البته مصرف الکل اتانول نیز می‌تواند در مقادیر بالا با علائم مسمومیت‌ همراه باشد، اما عوارض مسمومیت با این ماده که در کشورهای غربی تحت‌عنوان الکل شرب شناخته می‌شود، بیشتر در دوزهای غیرمتعارف اتفاق می‌افتد.

اگرچه تعداد مصرف‌کنندگان الکل در ایران نسبت به کشورهای غربی بسیار کمتر است، اما همه‌گیری‌های مسمومیت با الکل هر از چند گاهی در شهرستان‌های مختلف دیده می‌شود، بنابراین آشنایی افراد با اصول تشخیص، علائم و عوارض مسمومیت‌های الکلی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این مورد با دکتر حسین حسنیان‌مقدم، متخصص سم‌شناسی بالینی و مسمومیت‌ها و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت و گو کرده‌ایم.

لطفا درمورد تاریخچه مصرف الکل و آمار آن در ایران توضیح دهید.
الکل‌ها فراورده‌هایی هستند که تحت‌عنوان هیدروکربن شناخته می‌شوند. الکل شرب برخلاف بسیاری از مواد محرک و توهم‌زا، از دیرباز در زندگی بشر وجود داشته و برای سرخوشی و همچنین ایجاد رخوت قبل از انجام اعمال جراحی استفاده می‌شد. اگرچه از زمان انقلاب اسلامی، استفاده از الکل شرب در ایران ممنوع شد، اما با گذشت زمان مثل هر ماده غیرقانونی دیگر، مصرف آن در گروهی از افراد ادامه پیدا کرد و به‌تدریج زیادتر شد. در حال حاضر آمارها نشان می‌دهند که حدود 1 میلیون نفر سوءمصرف‌کننده الکل در ایران وجود دارد و حدود 200 هزار نفر به این ماده وابسته هستند. افراد وابسته به الکل اگر این ماده را از رژیم غذایی روزانه‌ خود حذف کنند، دچار علائم نشانگان محرومیت از جمله بی‌قراری، تشنج، اختلال حافظه، اختلال سطح هوشیاری و بعضا مرگ خواهند شد. این افراد باید حتما الکل را تحت‌نظر متخصص ترک کنند.

مصرف الکل در ایران نسبت به کشورهای غربی در چه سطحی قرار دارد؟
تعداد مصرف‌کنندگان الکل در ایران نسبت به کشورهای غربی پایین‌تر است، اما میزان الکل مصرفی در هر بار استفاده توسط این افراد بالاتر از میزان مصرف بیشتر کشورهای غربی است. به همین دلیل است که در ایران رفتارهای پرخطر ناشی از الکل بیشتر دیده می‌شود. درواقع، مصرف زیاد و یکباره الکل باعث افزایش رفتارهای پرخطر مثل رانندگی‌های آسیب‌رسان می‌شود.

مصرف الکل شرب چه عوارضی برای افراد ایجاد می‌کند؟
امروزه بسیاری از بیماری‌های انسان با مصرف الکل مرتبط هستند که در راس آنها «سیروز الکلی کبد» قرار دارد. این ماده همچنین می‌تواند باعث ایجاد واریس معده و مری، خونریزی‌های گوارشی و مشکلات روانی از جمله وابستگی شود. افراد وابسته به الکل معمولا رفتارهای تهاجمی و پرخاشگرانه دارند و می‌توانند برای خود و دیگران دردسرساز شوند. اگرچه در بسیاری از کشورهای غربی مصرف الکل آزاد است، رانندگی در حالت مستی ممنوع است و مجازات سنگینی دارد. این موضوع توسط پلیس و با استفاده از دستگاه‌های الکل‌سنج مشخص می‌شود. در ایران نیز پلیس در بعضی از بزرگراه‌ها به این دستگاه مجهز است و رانندگان پرخطر را از لحاظ مصرف الکل و موادمخدر تحت‌بررسی قرار می‌دهد.

مسمومیت با الکل چگونه اتفاق می‌افتد؟
الکل انواع مختلفی دارد که نوع شرب آن معمولا جز عوارض مستی و عوارض طولانی‌مدت، مشکل حادی از لحاظ مسمومیت ایجاد نمی‌کند. یکی از مسائل مطرح در این روزها استفاده از الکل‌های تقلبی است. تولید مشروبات الکلی در کشورهای غربی روند خاصی دارد. در نهایت نیز الکل تولیدشده توسط کارخانه مورد نظر آزمایش می‌شود تا کیفیت آن تایید شود. از آنجایی که این فعالیت‌ها در ایران ممنوع هستند، الکل به‌صورت غیرقانونی از منابع غیرقابل‌اطمینان تهیه می‌شود و به دست مصرف‌کنندگان می‌رسد. آلودگی‌های احتمالی در روند تهیه این مشروبات ممکن است باعث تولید الکلی غیر از الکل اتیلیک (الکل شرب) در مشروب شود. سردسته این الکل‌های ناخواسته، الکل متیلیک یا الکل چوب است که از مواد سلولزی موجود در مواد اولیه مشروبات الکلی مثل چوب متصل به انگور و کشمش یا هسته آنها ایجاد می‌شود. متاسفانه الکل متیلیک را نمی‌توان از روی طعم و مزه نسبت به الکل شرب تشخیص داد. این الکل بسیار خطرناک است و می‌تواند منجر به نابینایی و مرگ شود. خیلی از الکل‌های شربی که در بازار غیرقانونی ایران به شکل پلمپ‌شده عرضه می‌شوند، تقلبی هستند. این مشروبات در کارگاه‌های زیرزمینی تولید می‌شوند و به اسم الکل‌های برند به فروش می‌رسند. درواقع، به همین دلیل است که خرید و فروش شیشه‌های الکلی در ایران بسیار رواج دارد. متاسفانه در کشور، به‌خصوص سمت جنوب، فسا و استهبان هر از چند گاهی شاهد همه‌گیری‌های ناشی از مسمومیت با الکل‌های سمی و تقلبی هستیم.

مصرف این الکل‌ها چه عواقبی دارد؟
مصرف الکل متیلیک باعث ایجاد علائم شکمی، تهوع، استفراغ، اختلال بینایی و اغما می‌شود. متاسفانه خیلی از مصرف‌کنندگان این الکل‌ها دیر به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند و دچار نابینایی و حتی مرگ می‌شوند. باتوجه به اینکه مصرف‌کنندگان الکل را اغلب جوانان تشکیل می‌دهند، این عوارض می‌توانند برای یک عمر، فرد و جامعه را درگیر مشکلات خود کنند.

علائم ناشی از مسمومیت با الکل چه زمانی بروز پیدا می‌کنند؟
این موضوع به میزان الکل چوب موجود در مشروب بستگی دارد، اما انتظار می‌رود علائم ناشی از این مسمومیت طی 6 تا 24 ساعت بعد خود را نشان دهند. درواقع، علائم ناشی از الکل متیلیک با چند ساعت تاخیر بروز پیدا می‌کنند، برخلاف علائم ناشی از الکل شرب که بعد از 6 ساعت برطرف می‌شوند.

در صورت بروز مسمومیت الکلی یا مواجهه با فرد مسموم باید چکار کرد؟
اگرچه مصرف الکل منع شده، اما مانند سایر مواد غیرقانونی مثل موادمخدر و محرک، بعضی از افراد آن را استفاده می‌کنند. در صورت بروز مسمومیت به دنبال مصرف الکل باید هرچه سریع‌تر به مراکز درمانی مراجعه کرد یا با اورژانس تماس گرفت. متاسفانه خیلی از افراد به‌دلیل ترس از بازداشت یا بازخواست شدن توسط پلیس خیلی دیر به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند و جان خود را در معرض خطر قرار می‌دهند، در حالی که باید بدانند هدف کادر پزشکی فقط کمک به بیمار و نجات جان او است. این افراد در مراکز درمانی به چشم بیمار دیده می‌شوند، نه یک مجرم. هرچقدر فرد زودتر به مرکز درمانی مراجعه کند، احتمال بروز عوارض نیز کمتر می‌شود. نکته مهم دیگر در مواجهه با مسمومیت‌های الکلی، شناسایی منبع آلودگی و حذف آن برای جلوگیری از مسمومیت سایر افراد است. در غیراین صورت تعداد زیادی از افراد طی مدت کوتاهی مسموم می‌شوند و به بیمارستان مراجعه می‌کنند. در این وضعیت با توجه به کمبودهای احتمالی بعضی از امکانات از جمله پادزهرهای لازم، ممکن است رسیدگی به همه بیماران مشکل باشد.

آیا تحریک به استفراغ بعد از شروع علائم مسمومیت می‌تواند از شدت آن بکاهد؟
الکل از طریق معده و دهان بسیار سریع جذب می‌شود. قاعدتا قبل از جذب آن، تظاهرات بالینی زیادی برای فرد ایجاد نمی‌شود که با مشاهده آنها اقدام به استفراغ عمدی کند. اغلب افراد زمانی متوجه مسمومیت خود می‌شوند که دیگر برای استفراغ و شستشوی معده دیر شده و باید اقدامات درمانی دیگری انجام شود.

تا زمان رسیدن آمبولانس و مراجعه به بیمارستان چه نکاتی را باید رعایت کرد؟
فردی که دچار مسمومیت با الکل می‌شود، معمولا مقدار زیادی استفراغ می‌کند. یکی از نکات مهم، جلوگیری از ورود استفراغ به راه‌های هوایی است. برای این منظور باید محتویات استفراغ را تا حد امکان از دهان فرد خارج کرد. همچنین باید بدن او را طوری قرار داد که سمت راست قفسه‌سینه بالاتر از سمت چپ آن باشد زیرا ریه راست مسیر مستقیم‌تری دارد و استفراغ خیلی راحت‌تر وارد آن می‌شود. دندان‌های مصنوعی و متحرک نیز باید از دهان خارج شوند. دادن مایعات در این زمان به فرد مسموم ممکن است به ضرر او تمام شود زیرا افراد در این حالت معمولا دچار اختلال هوشیاری هستند و ممکن است با مصرف مایعات در معرض خطر خفگی قرار بگیرند.

آیا مسمومیت با الکل می‌تواند به‌صورت مزمن و تدریجی اتفاق بیفتد یا فقط به‌صورت حاد رخ می‌دهد؟
این مساله درمورد الکل شرب مطرح نیست اما برای الکل‌های سمی ‌امکان‌پذیر است. درواقع، اگر فرد هر روز مقداری از این الکل را مصرف کند، به‌تدریج دچار کاهش بینایی، نابینایی و… می‌شود، اگرچه اوایل ممکن است علامتی از خود بروز ندهد.

مسمومیت با الکل شرب در چه صورت اتفاق می‌افتد؟
مصرف الکل شرب نیز در مقادیر خیلی زیاد می‌تواند باعث مسمومیت شود. از علائم ناشی از این الکل می‌توان به اختلال تعادل، مستی، پرحرفی، گرم شدن بدن، پرخون شدن ملتحمه چشم، خواب‌آلودگی و… اشاره کرد. البته این موضوع به غلظت مشروبات الکلی نیز ارتباط دارد. بعضی از این مشروبات مثل آبجو غلظت الکل کمتری دارند، اما بعضی دیگر از مشروب‌ها تقطیر و تغلیظ می‌شوند و حاوی میزان بالاتری الکل هستند. مسلما انواع مشروبات الکلی در حجم‌های مشابه ممکن است تظاهرات بالینی متفاوتی ایجاد کنند. صرف‌نظر از نوع الکل شرب، با افزایش مصرف به‌تدریج علائم و رفتارهای خاصی در فرد ایجاد می‌شود. مصرف همزمان الکل، موادمخدر و داروهای خواب‌آور نیز باعث تشدید اثر هر یک از آنها می‌شود و جان فرد را در معرض خطر قرار می‌دهد. متاسفانه امروزه بسیاری از افراد همزمان با الکل از داروهایی مثل ترامادول و داروهای آرام‌بخش مثل دیازپام، کلونازپام، اگزازپام، لورازپام و… استفاده می‌کنند، بدون اینکه از خطرات آن آگاه باشند.

بعضی‌ها معتقد هستند مصرف آب زیاد یا مایعاتی مثل دوغ از شدت مسمومیت با الکل می‌کاهد. آیا این موضوع حقیقت دارد؟
نه، الکل مصرف‌شده در هر صورت جذب بدن می‌شود. البته کم‌آبی بدن می‌تواند در بروز علائم و شدت مسمومیت تاثیرگذار باشد. در این وضعیت، مصرف مایعات می‌تواند دفع الکل از بدن را تسریع کند، اما اگر فرد از قبل دچار کم‌آبی نباشد، این راهکار کمک چندانی به او نخواهد کرد.

کدام مراکز به درمان مسمومیت ناشی از الکل می‌پردازند؟
علائم ناشی از مصرف الکل شرب مثل مستی، بی‌قراری، تهوع و استفراغ معمولا با گذشت زمان و با دفع الکل از طریق تنفس رفع می‌شوند، اما اگر فرد از الکل سمی استفاده کرده باشد، ابتدا ممکن است دچار علائم گوارشی مثل تهوع و استفراغ شود و بعد از بهبود موقت و ظاهری، مجددا علائم گوارشی و همچنین اختلال بینایی را تجربه کند. به محض مشاهده این علائم باید تمام مصرف‌کنندگان الکل مورد نظر به اورژانس بیمارستان مراجعه کنند. تهران و بعضی از شهرهای بزرگ مثل اصفهان، مشهد و تبریز مجهز به اورژانس مسمومان هستند. افراد مستقر در این اورژانس‌ها با علائم این نوع مسمومیت آشنایی بیشتری دارند و بهتر می‌توانند به بیمار کمک کنند. بیمارستان لقمان در تهران و در درجه بعد، بیمارستان بهارلو با اهمیت کمتر دارای اورژانس مسمومان هستند. در صورت دسترسی نداشتن به اورژانس مسمومان، اورژانس‌های عمومی نیز می‌توانند کمک‌کننده باشند.

مصرف الکل غیراستاندارد با خطر مرگ همراه است
متانول یا همان الکل چوب، ماده‌ای است که در اثر تولید غیراستاندارد الکل‌ها ایجاد می‌شود. این الکل در حلال‌ها، ضدیخ اتومبیل، شیشه‌شوها، مایعات فتوکپی، کاغذ دیواری و حتی سوخت جامد به کار برده می‌شود و رنگ‌بر است. مصرف این الکل در شرب بسیار خطرناک است و تاحدودی حس مستی یا سکر در فرد ایجاد می‌کند، اما مستی حاصل از آن خیلی کمتر از الکل شرب است. تقریبا می‌توان گفت بیشتر الکل‌های صنعتی که در داروخانه‌ها به فروش می‌رسند از نوع متانول هستند. مسمومیت با این الکل با علائم دل‌درد، تهوع، استفراغ، کمردرد، بی‌قراری، رخوت، اختلال در دید و در نهایت اختلال در سطح هوشیاری، تشنج و مرگ اتفاق می‌افتد. هنگام روبرو شدن با این علائم باید مثل تمام بیمارانی که به احیا نیاز دارند، راه تنفس را برای فرد باز کرد و به او اکسیژن رساند. بعد از رسیدن به بیمارستان نیز معمولا پادزهرهایی به تناسب وضعیت مسمومیت برای بیمار استفاده می‌شود. حتی ممکن است فرد به دیالیز یا پالایش خون نیاز پیدا کند. این بیماران را باید به بیمارستان‌هایی منتقل کنید که دارای بخش مسمومان هستند. مسمومیت با الکل شرب نیز در صورتی اتفاق می‌افتد که فرد تا سر حد مرگ الکل نوشیده باشد. البته این حالت کمتر دیده می‌شود زیرا بدن با گذشت زمان، الکل شرب را متابولیزه می‌کند.

بسیاری از افرادی که الکل مصرف می‌کنند با این تصور که میزان مصرفشان دائمی نیست و کم است، سعی می‌کنند توجیهی برای بی‌خطر بودن مصرف آن پیدا کنند، در حالی‌که پزشکان معتقدند حتی مصرف بسیار کم ‌الکل ممکن است در بعضی از افراد عوارض جبران‌ناپذیری برجا گذارد. از نظر علمی، عوارض الکل روی روان، جسم و اعضای گوناگون بدن ثابت شده و بی‌شمارند. از آنجا که سوء‌مصرف الکل می‌تواند موجب اختلالات روانی و رفتاری شود می‌توان انتظار داشت با افزایش مصرف الکل در جامعه آمار ارتکاب جرم، تصادفات رانندگی، نزاع و آسیب‌های اجتماعی بالا برود. در این مطلب سعی شده به شایع‌ترین عوارضی که استعمال الکل روی بدن دارد، اشاره شود. اگر علاقه به مصرف مشروبات الکلی دارید، قضاوت را برعهده خودتان می‌گذاریم که می‌خواهید این راه را ادامه دهید یا نه؟ در ادامه شما را با عوارض الکل آشنا می‌کنیم.

الکل با دستگاه گوارش چه می‌کند؟
از همان لحظه که الکل وارد دهان می‌شود، جذب آن هم شروع می‌شود و شاید یکی از مهم‌ترین تاثیرات الکل را باید روی سیستم گوارشی بدن دانست. تاثیر الکل بر دستگاه گوارش به این ترتیب است:

تاثیر الکل بر کبد
هپاتیت حاد الکلی: این بیماری با مصرف زیاد الکل و در زمان کم ایجاد می‌شود. هپاتیت حاد الکلی با علائمی مانند التهاب کبد، زردی حاد، درد شکم، علائم مختص نارسایی کبد، کاهش قندخون و کاهش هوشیاری بروز می‌کند.
سیروز کبدی: این اختلال با مقدار مصرف کم یا زیاد الکل ولی طولانی‌مدت ایجاد می‌شود. الکل باعث می‌شود عملکرد سلول‌های کبد به‌تدریج به‌دلیل فیبروزه شدن کبد از بین برود. چنین بیمارانی دچار خستگی، ضعف و ناتوانی، بی‌اشتهایی، تهوع و کاهش وزن هستند. با پیشرفت بیماری ادم و تورم دست و پا نیز ظاهر می‌شود. در مراحل نهایی زردی پوست و خارش به‌دلیل رسوب املاح صفراوی زیر جلد هم وجود دارد. با پیشرفت بیماری و بالارفتن فشار ورید کبدی واریس مری ایجاد می‌شود و ممکن است خونریزی شدید ایجاد شود که سلامت بیمار را به‌شدت در معرض خطر قرار می‌دهد.
کبد چرب الکلی: در این بیماری آنزیم‌های کبدی افزایش می‌یابند و ممکن است فرد کاملا بدون علامت باشد. کبد چرب الکلی در طولانی‌مدت می‌تواند باعث آسیب جدی به کبد یا سیروز کبدی شود.

تاثیر الکل بر لوزالمعده
این بیماری به دو صورت حاد و مزمن بروز می‌کند. در التهاب حاد لوزالمعده بیمار به‌دنبال مصرف زیاد الکل در زمان کوتاه دچار التهاب می‌شود. التهاب مزمن لوزالمعده معمولا در افرادی مشاهده می‌شود که سابقه چندبار التهاب حاد لوزالمعده را دارند. ترک کامل الکل باعث بهبود این بیماران می‌شود. بیمارانی که دچار التهاب مزمن لوزالمعده می‌شوند علائمی مانند لاغری، اسهال، مدفوع چرب، درد شکم و ضعف و بی‌حالی خواهند داشت.
به‌دنبال التهاب مزمن لوزالمعده ممکن است سرطان لوزالمعده هم دیده شود. در واقع، الکل یک عامل مشخص در ابتلای افراد به سرطان لوزالمعده است.

عوارض گوارشی الکل
افرادی که الکل مصرف می‌کنند، دچار مشکلات معده مانند خراش در معده، زخم‌های گوارشی، التهاب و درد معده می‌شوند. این عوارض در اثر مصرف کم یا زیاد الکل ایجاد می‌شوند، ولی با مصرف زیاد این عوارض بیشتر بروز می‌کنند. الکل ممکن است باعث ریفلاکس معده به مری شود؛ یعنی اسید معده وارد مری شود. بیمارانی که ریفلاکس دارند به هیچ وجه نباید الکل استفاده کنند چون الکل باعث تشدید ریفلاکس یا برگشت اسید معده به مری می‌شود. بعضی از سرطان‌های مری و معده هم در اثر مصرف الکل گزارش شده است.
الکل موجب چاقی و اضافه وزن فرد نیز می‌شود چون انرژی بدن مصرف نمی‌شود و انرژی مازاد در بدن باقی می‌ماند. از طرفی، مصرف الکل ممکن است باعث کمبود ویتامین‌های مختلف در بدن شود.

نکته آخر
گاهی این سوال مطرح می‌شود که مصرف چه مقدار الکل و در چه مدت می‌تواند باعث صدمه به بدن، دستگاه گوارش و… شود؟ تاکنون به‌طور دقیق به این سوال جواب داده نشده چون میزان آسیب در نژادهای مختلف، زن و مرد، سن و… متفاوت است. برخی بیماران با مصرف بسیار کم‌ الکل دچار آسیب کبدی می‌شوند ولی بیمارانی هم هستند که سال‌های متوالی الکل مصرف کرده ولی دچار عوارض ناشی از الکل نشده‌اند.

الکل با جنین چه می‌کند؟
الکل تاثیرات بسیار جبران‌ناپذیری روی جنین دارد. مادرانی که به مقدار بسیار کم الکل مصرف می‌کنند، ممکن است نوزادی با مشکل «نشانگان الکل جنینی» به دنیا آورند. زمانی که الکل وارد جریان خون جنین می‌شود به مغز و سایر اندام‌های جنین صدمه می‌زند. نشانگان الکل جنینی درمان ندارد. از هر 750 نوزادی که متولد می‌شود، یک نوزاد به نشانگان الکل جنینی مبتلاست. نوزاد با ترکیبی از تاخیر در رشد قبل و بعد از تولد، بدشکلی در صورت و بدن و اختلالات دستگاه عصبی مرکزی متولد می‌شود. این کودکان در بدو تولد دچار ضعف در مکیدن هستند و بعدها دچار مشکلات خواب، کندی در پردازش اطلاعات، توجه محدود، بی‌قراری، تحریک‌پذیری، بیش‌فعالی، ناتوانی در یادگیری، نقایص حرکتی و… می‌شوند.
البته بعضی از کودکان به نوع خفیف نشانگان تاثیر الکل بر جنین مبتلا هستند که نسبت به نشانگان الکل جنین خفیف‌تر است. قابل‌توجه اینکه مصرف کم‌ الکل هم می‌تواند به جنین صدمه وارد کند. هرچه میزان مصرف مادر بیشتر باشد، عوارض هم با شدت بیشتری بروز خواهند کرد، بنابراین خانم‌ها باید از مصرف الکل حتی به میزان بسیار کم از زمانی که تصمیم به بارداری می‌گیرند تا پایان شیردهی اجتناب کنند.
تحقیقات نشان می‌دهد خانم‌هایی که در طول دوران بارداری الکل بسیار کمی مصرف کرده‌اند فرزندان‌شان در سنین 7-6 سالگی بیش از حد پرخاشگر بودند و خانم‌هایی که به میزان متوسط الکل مصرف کردند، معمولا صاحب فرزندانی شدند که مشکلات رفتاری یا بزهکاری داشتند.
البته بعضی از مشکلات مرتبط با نشانگان الکل جنینی ممکن است بعد از تولد از بین بروند، ولی مشکلات رفتاری و یادگیری، بیش‌فعالی و عقب‎ماندگی تا آخر عمر ادامه می‌یابند.
به‌طور قطع تولد چنین فرزندانی برای خانواده ویرانگر است. سال‌ها باید تلاش کرد تا وضعیت نابهنجار کودک اندکی ارتقا یابد. مراقبت از این کودکان باوجود هزینه‌های سنگین مراقبتی، پزشکی و آموزشی، ممکن است به از هم گسیختن خانواده بینجامد.

سلامت
دکتر عبدالکریم پژومند
استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید پزشکی، رئیس بخش مسمومان مرکز پزشکی لقمان حکیم

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده