چه کار کنیم که آلزایمر نگیریم؟

اهمیت کنترل، درمان و پیشگیری از آلزایمر باعث شده است سازمان بهداشت جهانی از سال 2012 میلادی به بعد، یک روز را در تاریخ 21سپتامبر مصادف با 30 شهریورماه تحت عنوان روز جهانی آلزایمر نامگذاری کند. امسال نیز این روز برای ششمین بار در سرتاسر جهان با اجرای مراسم و همایش‌های علمی و فرهنگی مختلف تحت ‌شعار «مرا به خاطر بسپار» برگزار خواهد شد. هدف از انتخاب این شعار، تاکید بر اهمیت تشخیص زودرس بیماری و جلوگیری از پیشرفت آن است. کنترل آلزایمر می‌تواند تاثیر چشمگیری بر زندگی بیماران، خانواده‌ها و نظام سلامت و خدمات بهداشتی سراسر جهان داشته باشد.

آلزایمر چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟
آلزایمر شایع‌ترین نوع بیماری دمانس است. دمانس مجموعه‌ای از بیماری‌هایی را شامل می‌شود که تظاهر اصلی همگی آنها فراموشی است. شایع‌ترین علامت آلزایمر، از بین رفتن قدرت ثبت و دسترسی به اطلاعات حافظه کوتاه‌مدت است. مبتلایان به این بیماری را اغلب سالمندانی تشکیل می‌دهند که قادر به یادآوری حافظه چند لحظه تا چند روز قبل خود نیستند، اما حافظه بلندمدت، خصوصیات و بیوگرافی خود را کاملا به یاد می‌آورند.

این بیماری بر اثر چه عواملی ایجاد می‌شود؟
بیشترین عامل ایجاد آلزایمر، ارث و ژنتیک است. امروزه ثابت شده مغز افراد مبتلا به آلزایمر از لحاظ پاتولوژیک، خصوصیات متفاوتی دارد و در الیاف آن پلاک‌های خاصی تولید می‌شود. برای تشخیص آلزایمر نیز مایع مغزی- نخاعی از لحاظ وجود این یافته‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد چراکه این مایع با سیستم اعصاب مرکزی در ارتباط است. علاوه بر مساله ژنتیک، عوامل خطر به‌خصوصی وجود دارند که در افراد مبتلا به آلزایمر بیشتر دیده می‌شوند. یکی از این عوامل، برتری جنسی است. آلزایمر در خانم‌ها بیشتر رخ می‌دهد. البته امروزه این بحث کمرنگ شده زیرا بالا بودن آمار آلزایمر در خانم‌ها به طول عمر بالاتر آنها ارتباط داده می‌شود. به عبارت ساده‌تر، از آنجایی که متوسط طول عمر خانم‌ها از آقایان بیشتر است، موارد بیشتری از آلزایمر میان آنها دیده می‌شود. چه‌بسا اگر آقایان نیز تا سنین بالاتر زنده می‌ماندند به همان اندازه تحت‌تاثیر آلزایمر قرار می‌گرفتند. از دیگر عوامل خطر بروز آلزایمر می‌توان به بی‌سوادی و کم‌سوادی، ضربه به سر و زیاده‌روی در مصرف مواد غذایی خاص مثل چربی‌های مضر اشاره کرد.

آیا بیماری‌های خاص یا زمینه‌ای نیز می‌توانند فرد را مستعد ابتلا به آلزایمر کنند؟
بیماری خاصی وجود ندارد که به طور مستقیم احتمال ابتلا به آلزایمر را بالا ببرد، اما نحوه زندگی فرد می‌تواند بر این موضوع اثرگذار باشد. برای مثال دیده شده افراد بی‌سواد بیشتر به آلزایمر دچار می‌شوند و در مقابل، افرادی که با امور محاسباتی و ریاضیات سر و کار دارند کمتر در معرض خطر این بیماری قرار می‌گیرند. درواقع، هر چقدر فرد ارتباط خود را با محیط بیشتر حفظ کند و مغزش را فعال نگه دارد، احتمال ابتلا به آلزایمر کمتر می‌شود. البته بیماری‌های خاصی نیز وجود دارند که می‌توانند منجر به انواع دیگری از دمانس شوند. برای مثال بیماری عفونی «کروتزفلد جاکوب» یا جنون گاوی می‌تواند خیلی سریع باعث دمانس پیش‌رونده شود و حیات بیمار را تهدید کند.

آلزایمر به غیر از فراموشی با چه علائمی‌ همراه است؟
دمانس‌ها براساس محل درگیری در مغز می‌توانند نقص‌های عملکردی متفاوتی ایجاد کنند. برای مثال دمانس آلزایمر بیشتر بر لوب گیجگاهی و لوب آهیانه‌ای مغز تاثیر می‌گذارد. لوب گیجگاهی مسوول مستقیم حافظه کوتاه‌مدت است. درواقع، ثبت اولیه حافظه در لوب پیشانی اتفاق می‌افتد و بلافاصله با ارتباطات خاصی به لوب گیجگاهی منتقل می‌شود. لوب آهیانه‌ای نیز ثبت بخشی از حافظه‌های تصویری یا فضاسازی‌ها را برعهده دارد. دمانس «فرونتوتمپورال» نوعی دیگر از بیماری فراموشی است که نسبت به آلزایمر در سنین پایین‌تری اتفاق می‌افتد و بیشتر بر قسمت‌های جلویی مغز تاثیر می‌گذارد. این بخش از مغز مسوول کنترل خشم و شهوت است و باعث ایجاد تفاوت بین انسان و حیوان می‌شود. درواقع، آنچه انسان را از حیوانات متمایز می‌کند، عقل و تکلم است. عقل نیز به لوب پیشانی تعبیر می‌شود و عامل کنترل تکانه‌های شهوانی از درون یا بیرون است. این بخش از مغز انسان، خشم و شهوت را مهار می‌کند و در زمان مناسب به آنها اجازه ظهور می‌دهد. بیمارانی که دچار دمانس «فرونتوتمپورال» شده‌اند به جای فراموشی، بیشتر با علائمی مثل تغییرات رفتاری، عصبانیت و رفتارهای دور از عرف جامعه مواجه می‌شوند. دمانس «لوی بادی» نیز بیشتر قسمت‌های مربوط به بینایی را درگیر می‌کند، بنابراین افراد مبتلا به آن همراه با فراموشی دچار توهم بینایی می‌شوند.

گاهی اوقات در بیماران مبتلا به آلزایمر علائمی مانند بی‌اختیاری ادراری نیز دیده می‌شود. این بیماری با چه علائم دیگری همراه است؟
تظاهرات بیماری آلزایمر معمولا از اختلال در خاطرات کوتاه‌مدت شروع می‌شود، طوری که فرد نمی‌تواند اطلاعات جدید را به حافظه بسپارد. حافظه کوتاه‌مدت در این بیماری به قدری مختل می‌شود که حتی فرد فراموش می‌کند شیر آب را ببندد یا کلید را از روی در بردارد یا به غذای روی گاز سر بزند. به‌تدریج با پیشرفت بیماری، فرد ارتباط خود را با محیط بیرون از دست می‌دهد. به این صورت که ابتدا زمان را گم می‌کند و نمی‌تواند تشخیص دهد در چه ساعتی از روز یا چه روزی از هفته یا چه فصلی از سال است. بعد از آن در ارتباط با تشخیص مکان دچار اختلال می‌شود. برای مثال بعد از خروج از خانه، نشانی‌ها را گم می‌کند یا محیط خانه را با محل زندگی کودکی خود اشتباه می‌گیرد. در مرحله بعدی بیماری فرد در شناسایی اطرافیان خود دچار مشکل می‌شود. برای مثال ممکن است پسرش را با برادرش اشتباه بگیرد یا اطرافیان را با نام افرادی صدا کند که سال‌ها پیش فوت کرده‌اند. دمانس در بعضی از موارد با بیماری حاد دیگری به نام «دلیریوم» یا «روان‌آشفتگی» همراه می‌شود، به‌خصوص در افراد مسن. در این وضعیت فرد به‌شدت بی‌قرار و دچار توهم می‌شود. تمامی این علائم در مراحل میانی بیماری رخ می‌دهند. بعد از این مرحله فرد به‌تدریج در کنترل مسائل شخصی خود مشکل پیدا می‌کند. برای مثال دچار بی‌اختیاری ادراری می‌شود. درواقع، فرد در دنیای دیگری سیر می‌کند و ارتباطش با دنیای بیرون قطع می‌شود. به همین دلیل خیلی به بهداشت و ظاهر خود اهمیت نمی‌دهد. در مراحل پایانی بیماری نیز تمام خصوصیات انسانی از بین می‌رود و فرد حالت نباتی یا گیاهی پیدا می‌کند؛ یعنی زندگی او فقط شامل نیازهای اولیه یک موجود زنده مثل نفس کشیدن می‌شود. حتی اگر غذا در حلق این بیماران ریخته نشود، گرسنگی یا تشنگی را ابراز نمی‌کنند. همچنین در قدرت تکلم دچار مشکل می‌شوند و در خود فرومی‌روند تا اینکه جانشان را از دست می‌دهند.

به غیر از بررسی مایع مغزی- نخاعی آیا راه دیگری هم برای تشخیص آلزایمر وجود دارد؟
متخصص مغز و اعصاب در وهله اول با در نظر گرفتن تظاهرات بیماری و بررسی بالینی به وجود دمانس شک می‌کند. برای تایید تشخیص و افتراق بین انواع دمانس و محل درگیری مغز نیاز به تست‌های آزمایشگاهی و پاتولوژی خاصی وجود دارد. البته این تست‌ها شرط لازم برای تشخیص دمانس نیستند و پزشک ممکن است بدون نیاز به آنها از وجود دمانس مطمئن شود و درمان را آغاز کند. امروزه برای تشخیص دمانس، تست‌های دقیق و مختصر حافظه‌ای تحت‌عنوان تست‌های نوروسایکولوژی نیز وجود دارند که عملکرد بخش‌های مختلف مغز، حافظه کوتاه‌مدت، حافظه تصویری، حافظه کلامی، تشخیص چهره‌ها و … را بررسی می‌کنند. فرم خلاصه‌شده این تست‌ها تحت‌عنوان
MMSE یا Mini-Menta- State Examinatio- یا آزمون کوتاه وضعیت ذهنی شناخته می‌شود که طی 10 تا 15 دقیقه در مطب قابل‌انجام است. وضعیت هوشیاری و حافظه فرد براساس نمره‌ دریافتی از این تست قابل‌ارزیابی است.

آلزایمر چگونه درمان می‌شود؟
درمورد بیماری‌های دمانس یا فراموشی، مساله بهبود وجود ندارد، مگر اینکه دمانس به صورت ثانویه و بر اثر بیماری‌های دیگری مثل عفونت ایجاد شده باشد. در آن صورت با درمان بیماری عفونی می‌توان علائم دمانس را بهبود بخشید، اما درمورد آلزایمر تنها با کمک دارو می‌توان پیشرفت بیماری را کند یا متوقف کرد. به همین دلیل تشخیص زودهنگام آلزایمر از اهمیت بالایی برخوردار است. خانواده‌ها باید هوشیار باشند تا به محض مشاهده علائم آلزایمر، بیمار را نزد متخصص مغز و اعصاب ببرند. برای درمان آلزایمر از گروه‌های دارویی مختلفی استفاده می‌شود، مثل داروهای «ممانتین»، «دونپزیل» و «ریواستیگمین». تمامی ‌این داروها، «استیل‌کولین» مغز را بالا می‌برند. «استیل‌کولین» ماده‌ای است که باعث انتقال پیام‌های عصبی بین شبکه‌ها و سلول‌های اعصاب در مغز می‌شود. در بیماری آلزایمر، میزان «استیل‌کولین» مغز کاهش پیدا می‌کند و نوعی جداشدگی و گسیختگی بین سلول‌های عصبی ایجاد می‌شود. به همین دلیل فرد نمی‌تواند خاطرات خود را در حافظه کوتاه‌مدت ثبت کند یا به خاطرات ثبت‌شده در این حافظه دسترسی داشته باشد. این افراد باید از داروهایی استفاده کنند که ثبات «استیل‌کولین» را بین نورون‌ها یا پیام‌رسان‌های عصبی طولانی‌تر می‌کنند و این مسیرها را فعال نگه می‌دارند.

خیلی اوقات افراد جوان با تجربه فراموشی در زندگی روزمره نسبت به وجود آلزایمر ابراز نگرانی می‌کنند. آیا این نگرانی بجاست و سن ابتلا به آلزایمر کاهش یافته است؟
در مراکز درمانی تقریبا هر روز با افراد جوانی مواجه می‌شویم که با شکایت از فراموشی نزد متخصص مغز و اعصاب مراجعه می‌کنند. باید توجه داشت در زندگی شهری و صنعتی امروز، میزان ابتلا به بیماری‌های اضطرابی بسیار افزایش یافته است. همه انسان‌ها حتی افراد به ظاهر سالم نیز در روزهای خاصی دچار اضطراب و افسردگی می‌شوند. این بیماری‌ها مانند سرماخوردگی حالت سیاه یا سفید ندارند، بلکه در یک طیف قرار می‌گیرند. هر انسانی براساس مشکلات اطراف خود و توانایی مبارزه با آنها در یک نقطه از این طیف قرار دارد، بنابراین ممکن است در مقاطع زمانی مختلف، درجاتی از اختلال اضطرابی را تجربه کند. در زمان اضطراب، میزان توجه فرد نسبت به مسائل کاهش می‌یابد. به همین دلیل، ثبت خاطرات در مسیر حافظه دچار مشکل می‌شود. اگر شما بخواهید مساله‌ای را به خاطر بسپارید باید ابتدا به آن توجه کنید. خیلی از افراد مدعی هستند محل کلید، شماره تلفن یا اسم افراد را به‌راحتی فراموش می‌کنند. در این وضعیت باید مشخص شود آیا فرد هنگام به خاطر سپردن مسائل دقت و توجه کافی داشته یا نه. برای مثال اگر کلید را روی میز آشپزخانه بگذارد و آن را با توجه کافی در ذهن بسپارد اما نیم ساعت بعد جای کلید را فراموش کند، باید به بیماری آلزایمر شک کرد، اما اگر فرد هنگام قرار دادن کلید روی میز آشپزخانه به دلیل مشغولیت فکری، اضطراب، افسردگی و… دقت و توجه کافی نسبت به آن نشان ندهد و جای کلید را فراموش کند، دلیل نمی‌شود که آلزایمر داشته باشد، بنابراین اغلب افراد جوانی که از فراموشی و کاهش حافظه شکایت دارند، دچار کاهش توجه هستند. برای اطمینان دادن به این افراد کافی است از آنها بپرسید که آیا داستان فیلم یا سریال موردعلاقه خود را چند ساعت بعد از دیدن به خاطر می‌آورند یا نه. از آنجایی که فرد به سریال یا فیلم مورد علاقه خود توجه کافی نشان می‌دهد، آن را به راحتی در حافظه خود به خاطر می‌سپارد و برای دیگران بازگو می‌کند، اما اگر در یادآوری آن دچار مشکل شود باید به آلزایمر شک کرد. اگر هم فراموشی ناشی از اضطراب باشد باید با روش‌های رفتاردرمانی، توجه فرد را نسبت به محیط افزایش داد.

چگونه می‌توان از ابتلا به آلزایمر پیشگیری کرد؟
اگر سابقه بیماری آلزایمر در اعضای خانواده مثل پدر، مادر، عمو و… وجود داشته باشد، فرد باید توجه بیشتری به پیشگیری از این بیماری نشان دهد. افراد نباید از میانسالی به محض بازنشستگی، ذهن خود را نیز از انجام تمام امور محاسباتی بازنشسته کنند. جدول حل کردن و بازی‌هایی مثل اسم و فامیل از جمله فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند به پیشگیری از آلزایمر کمک کنند. درواقع، هرگونه بازی که در آن از کلمات با ارتباط مشترک استفاده می‌شود، می‌تواند برای تقویت حافظه مفید باشد. برای مثال می‌توان از بازی‌هایی استفاده کرد که در آنها نام تعداد مشخصی از حیوانات با حرف ابتدایی یکسان ذکر می‌شود. علاوه بر ذکر کلمات با ارتباط نوشتاری می‌توان از کلمات با ارتباط مفهومی نیز استفاده کرد. برای مثال می‌توان نام تعداد مشخصی از وسایل آشپزخانه را ذکر کرد. برای تقویت حافظه فضایی و لوب آهیانه‌ای مغز هم می‌توان از نوعی بازی استفاده کرد که در آن فرد وارد اتاق می‌شود و به اطراف خوب نگاه می‌کند. سپس بیرون می‌رود و بعد از اعمال چند تغییر در اتاق توسط دیگران به آن بازمی‌گردد و تغییرات مورد نظر را تشخیص می‌دهد. این بازی‌ها به تقویت ذهن افراد، به‌خصوص میانسالان بسیار کمک می‌کنند. پیروی از رژیم غذایی سرشار از میوه و سبزیجات و کاهش مصرف چربی‌ها، به‌خصوص چربی‌های اشباع‌شده نیز به پیشگیری از آلزایمر کمک می‌کند. از آنجایی که بافت و عروق مغز در سالمندان آسیب‌پذیری بیشتری دارد، این افراد باید از انجام امور خطرناک از لحاظ ضربه به سر خودداری کنند. برای مثال باید از موتورسواری، دوچرخه‌سواری، ورزش‌های رزمی ‌و فعالیت‌هایی که با خطر برخورد فیزیکی همراه هستند، دور بمانند زیرا هرگونه ضربه به سر خطر آلزایمر را بالا می‌برد.

اهمیت روز جهانی آلزایمر در چه مواردی خلاصه می‌شود؟
هر یک از بیماری‌ها براساس گروه هدف و میزان شیوع‌، از اهمیت خاصی در جوامع برخوردار هستند. هرچه بیماری فراگیرتر باشد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با توجه به پیشرفت علم پزشکی و درمان بیماری‌ها، امروزه جوامع بشری از لحاظ سنی به سمت جوامع پیر پیش می‌روند. در کشورهای پیشرفته مثل آمریکا خیلی از افراد سالمند به تنهایی تمام امور زندگی خود را انجام می‌دهند. این افراد از سال‌ها قبل به سلامت خود اهمیت داده و مسائل بهداشتی و پزشکی را رعایت کرده‌اند. همچنین تغذیه مناسب و ورزش منظم داشته و بر بسیاری از بیماری‌ها فائق شده‌اند. با افزایش متوسط طول عمر افراد، آمار ابتلا به آلزایمر نیز بالاتر رفته است. این بیماری نه‌تنها بر فرد، بلکه بر خانواده و فرزندان او نیز تاثیر می‌گذارد.

روند ابتلا و پیشرفت آلزایمر چگونه است؟
آلزایمر یکی از بیماری‌های نوروژنیک است که بافت مغزی را درگیر می‌کند و باعث تحلیل تدریجی و غیرقابل‌بازگشت برخی توانایی‌های ذهن می‌شود. از آنجا که بیماری در وهله اول نورون‌های ناحیه هیپوکامپ مغز؛ مرکز حافظه را درگیر می‌کند، فراموشی بارزترین علامت شناخته می‌شود. متاسفانه بیماری کم‌کم دیگر قسمت‌های مغز را نیز مبتلا می‌کند تا اینکه منجر به از دست رفتن تدریجی توانایی جهت‌گیری در زمان و مکان، شناخت اشیاء و اشخاص، کارکردهای زبانی، استدلال، تفکر و… می‌شود. این آسیب‌ها به‌تدریج و در فاصله‌ای طولانی به طور خاموش پیشرفت می‌کند و زمانی که علائم بارز بیماری مشخص می‌شود، درواقع مرحله آسیب‌های جدی خواهد بود. البته این بیماری در بیشتر موارد سالمندان را مبتلا می‌کند، اما الزاما به‌عنوان پیامد طبیعی سالمندی مطرح نمی‌‌شود.
همچنین سیر پیشرفت در همه افراد به یک شکل نیست. با این حال می‌توان چند مرحله را در پیشرفت بیماری متصور شد. در مرحله نخست بیماری، 25درصد حجم هیپوکامپ کاهش می‌یابد. نورون‌های بخش ارتباط‌دهنده حافظه کوتاه‌مدت و طولانی‌مدت تا حدی آسیب می‌بینند و فرد با فراموش کردن گاه‌گاه نام اشخاص یا اتفاقات و اختلال در کسب اطلاعات تازه متوجه تحلیل خفیف حافظه می‌شود. به‌تدریج که نورون‌های هیپوکامپ از بین می‌روند، اختلالات حافظه‌ای کوتاه‌مدت نیز افزایش می‌یابد و اختلالاتی در امور زندگی روزمره ایجاد می‌شود.
به مرور دیگر قسمت‌های مغز نیز آسیب می‌بیند که مشکلات حرکتی، شناختی و زبان را در پی دارد.
در مرحله پیشرفت بیماری آسیب‌های مغزی افزایش می‌یابد و بازیابی اطلاعات به سختی انجام می‌شود، درنتیجه بیمار اتفاقات و اطلاعات گذشته را فراموش می‌کند.

چه عواملی زمینه ابتلا به این بیماری را تشدید می‌کنند؟
گرچه محققان روند آسیب‌های مغزی را کشف کرده‌اند، اما هنور علل قطعی و دقیق بیماری ناشناخته است. با این حال، آنها شرایطی را مطرح کرده‌اند که در پیشرفت آلزایمر نقش داشته و به عوامل محیطی و ژنتیک مربوط می‌شود که به اصطلاح «عوامل خطر» هستند. از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• سن: بی‌شک مهم‌ترین عامل خطر ابتلا به آلزایمر سن است و شیوع این بیماری پس از 65 سال بیشتر خواهد بود.
• جنسیت: تحقیقات ثابت می‌کند خانم‌ها 2 برابر بیشتر از آقایان و اساسا پس از 80 سالگی در معرض ابتلا به این بیماری هستند. داروهای تجویزشده در دوران یائسگی می‌تواند عامل تغییر در توانایی‌های ذهنی و شناختی ناشی از آلزایمر باشد. همچنین ارتباط میان آلزایمر و دیابت نیز مطرح است که این بیماری نیز خانم‌ها را بیشتر مبتلا می‌کند.
• زمینه خانوادگی ابتلا به دمانس: مطالعات به خوبی خطر مضاعف بیماری آلزایمر در افرادی که یکی از اعضای درجه1 خانواده مبتلا به این بیماری هستند، تایید می‌کند. البته موارد فامیلی بیماری تنها حدود 1درصد مجموع بیماران است.
• فعالیت‌های سرگرمی: انجام فعالیت‌هایی مانند باغبانی، سفر و حتی بافتنی با خطر کمتر بروز دمانس و آلزایمر همراه است. درواقع، چنین فعالیت‌هایی نوعی تمرین ذهنی است و باعث می‌شود توانایی‌های مغزی بهتر حفظ شود و بروز علائم دمانس به تعویق بیفتد. البته نداشتن چنین فعالیت‌هایی به‌عنوان عامل زودهنگام بیماری محسوب نمی‌‌شود.
• موقعیت اجتماعی: مجردها یا کسانی که به‌تنهایی زندگی می‌کنند با خطر 2 برابری پیشرفت دمانس روبرو هستند. افرادی که ارتباطات اجتماعی خوبی ندارند نیز با احتمال افزایش 60 درصدی چنین ناراحتی‌هایی مواجه‌اند. درواقع، تحریکات شناختی خانوادگی یا اجتماعی مهم‌ترین عامل بازدارنده است.
• افسردگی: بعضی از دانشمندان بر این باورند اختلالات افسردگی می‌تواند با افزایش احتمال ابتلا به آلزایمر همراه باشد.
عوامل خطر دیگر شامل بیماری‌های عروقی، دیابت، اختلالات لیپیدی، پرفشاری خون و استعمال دخانیات است.

با بروز چه علائمی می‌توان به بروز آلزایمر مشکوک شد؟
به طور کلی، علائم متعددی می‌تواند به‌عنوان هشدار تلقی شود که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
• تحلیل حافظه: بیمار معمولا بیشتر اتفاقات اخیر راجع به زندگی شخصی و اطرافیان را فراموش می‌کند، اما یادآوری بسیار خوبی نسبت به خاطرات قدیمی دارد.
• اختلال در انجام امور روزمره: فرد مشکلات متعددی برای انجام کارهای روزمره مانند تهیه غذا، خرید، توجه به زمان نگهداری خوراکی‌ها و… دارد.
• مشکلات گفتاری: در این حالت بیمار قادر به انتخاب کلمات ساده و معمولی نیست و آنها را کم‌وبیش اشتباه به کار می‌برد.
• سردرگمی در زمان و مکان: مفهوم جهت‌یابی برای فرد کاهش می‌یابد. فرد حتی خود را در محیط همیشگی و خانواده گم می‌کند و مفاهیمی مانند فصول را اشتباه می‌گیرد.
• اختلال در استدلالات انتزاعی: انجام امور اداری، مدیریت مالی، نوشتن چک، تماس تلفنی و… برای بیمار سخت می‌شود.
• تحلیل قدرت تشخیص: فرد مبتلا به آلزایمر نمی‌‌تواند شرایط را ارزیابی کند؛ در فصل تابستان لباس گرم می‌پوشد، مواد غذایی بیش از حد نیاز خریداری می‌کند و…
• گم کردن وسایل: بیمار وسایل را در محل غیرمعمول می‌گذارد و نمی‌‌تواند آنها را پیدا کند.
• تغییرات رفتاری: اطرافیان بیمار بروز افسردگی یا علائمی از اضطراب، تحریک‌پذیری، تندخویی و… را احساس می‌کنند.
• از دست دادن انگیزه: تمایل برای انجام فعالیت‌های مختلف حتی امور دلخواه از بین می‌رود.
• تغییرات شخصیت: بیمار شخصیتی متفاوت با آنچه بوده پیدا می‌کند و رفتارهایی مانند حسادت، ایده‌های وسواس، شعف بیش از حد و… در وی دیده می‌شود.
البته یک نکته دیگر را باید خاطرنشان کرد؛ گرچه اختلال حافظه مهم‌ترین نمود آلزایمر است، اما الزاما هر نوع فراموشی‌ای آلزایمر نیست. درواقع، شکایت از اختلالات حافظه و فراموشی جزو شایع‌ترین علائم مراجعه افراد به متخصصان اعصاب و روان است، اما در بسیاری موارد اختلال اضطرابی و حتی افسردگی عامل این مشکل است که یکباره بروز می‌کند و شروع سریع‌تری دارد و با رفع آن، حافظه نیز بهبود می‌یابد. همچنین آلزایمر با روند پیش‌رونده و تخریب سیستم عصبی مرکزی همراه است که در مورد فراموشی ناشی از اختلالات دیگر این‌گونه نیست.

در حال حاضر روند تشخیص درمان چگونه است؟
گرچه تاکنون درمان قطعی برای آلزایمر شناخته نشده، اما تشخیص زودهنگام بیماری بسیار ضروری است تا اقدامات مناسب انجام گیرد.
در مرحله اول باید با پزشک عمومی مشورت کرد تا با کنترل عمومی وضعیت بیمار، برای مشورت با متخصص عصب‌شناس یا روان‌پزشک راهنمایی شود. بیماری باید از جنبه‌های مختلف نوروسایکولوژی، تصویربرداری ذهنی، آزمایش عصب‌شناسی، بیلان کلی سلامت و در صورت نیاز تست‌های روان‌شناختی ارزیابی شود.
در مورد آلزایمر و اختلالات مرتبط با آن، بیماری معمولا دیر تشخیص داده می‌شود که مهم‌ترین علت پیشرفت تدریجی علائم است. تعیین مرز علائم خفیف با بیماری جدی در مراحل اولیه همیشه آسان نیست.
بیلان نوروسایکولوژی شامل مجموعه‌ای از تست‌ها به شکل پرسش یا انجام وظایف ساده است. همچنین اختلالات شناختی بیمار مانند حافظه، زبان، استدلال و…. ارزیابی می‌شود. به این ترتیب علائم بیماری خیلی زود تشخیص داده می‌شود. تست‌ها با توجه به سطح اجتماعی، فرهنگی و به‌‌خصوص پیشرفت بیماری انجام می‌گیرد که هرچه زودتر انجام شود، نیاز به دقت بیشتری دارد تا اختلالاتی که ممکن است هنوز ظاهر نشده باشد، مشخص شود. در مرحله پیشرفت بیماری امکان انجام چنین تست‌هایی نخواهد بود زیرا فرد قادر به پاسخگویی به سوالات نیست. تکنیک‌های تصویربرداری ذهنی مانند ام‌‌آر‌آی و اسکن مغز می‌تواند ساختار و حجم مغز را به جز آسیب‌های مغزی نشان دهد. البته به این طریق آتروفی از مناطق خاص مغز، به‌ویژه لوب پیشانی می‌شود و همچنین از بروز دیگر آسیب‌ها مانند سکته مغزی و تومور نیز اطمینان حاصل خواهد ‌شد.
هدف از آزمایش نورولوژیک تشخیص احتمالی اختلالات عصبی مانند اختلالات حرکتی، تعادل، نشانگان پارکینسونی و… است. این آزمایش در مراحل اولیه بیماری طبیعی است زیرا هنوز اختلالات بروز نکرده و مانع از تشخیص بیماری می‌شود، بنابراین به صرف اینکه علائم نورولوژیک تایید نشده، نمی‌‌توان از عدم ابتلا به آلزایمر مطمئن بود.
بیلان سلامت عمومی نیز به دلیل اطمینان از دیگر بیماری‌ها مانند عفونت، سوء‌تغذیه، ناراحتی‌های قلبی- عروقی و ضعف بینایی و شنوایی انجام می‌شود. هر نوع تغییر در سلامت که به طور مستقیم مرتبط به آلزایمر نباشد می‌تواند بروز اختلالات ذهنی و سردرگمی را آسان کند.
انجام آزمایش خون و ادرار باعث می‌شود بیماری‌های زمینه‌ساز اختلال شناختی مانند کمبود ویتامین‌ها، مشکلات هورمونی، کمبود آب بدن، عفونت، مسمومیت و… تشخیص داده شود. در صورت تشخیص سریع، این اختلالات به کمک درمان‌های مناسب برگشت‌پذیر خواهد بود. البته در بعضی موارد ممکن است آزمایش‌های تخصصی‌تر مانند بررسی مایع نخاعی نیز توصیه شود. تا امروز هیچ روش دقیقی برای درمان علائم آلزایمر شناخته نشده و معمولا داروهایی تجویز می‌شود که سطح استیل‌کولین مغزی را افزایش دهد زیرا در روند این بیماری، استیل‌کولین مهم‌ترین ناقل عصبی است که تحلیل می‌رود. البته دوره درمان نیز طولانی است و گاهی نیاز به مصرف همیشگی دارو خواهد بود.
همچنین ممکن است اختلالات شایع اعصاب و روان مانند رفتارهای پرخاشگرانه، بدبینی و اختلال شخصیت پارانوئید نیز بیمار را درگیر کند. البته درمان این اختلالات می‌تواند به سلامت روان و کیفیت زندگی بیمار و نیز اطرافیان کمک کند.

با اینکه اشاره کردید بیماری روند خاموشی دارد و با آسیب‌های جدی مغزی همراه است، آیا امکان پیشگیری از آن وجود دارد؟
مطالعات بسیاری در مورد تاثیر بعضی خوراکی‌ها در پیشگیری از آلزایمر مطرح شده که به‌‌خصوص رژیم غذایی مدیترانه‌ای مبتنی بر مصرف ماهی‌ها، میوه، سبزیجات و روغن زیتون بسیار مورد تایید است. به‌عنوان مثال ثابت شده احتمال بروز تحلیل توانایی‌های شناختی در افرادی که 2 تا 3 بار در هفته ماهی مصرف می‌کنند، کمتر است. این روش برای پیشگیری مطلوب است، اما نیاز به بررسی‌های بیشتر در طولانی‌مدت احساس می‌شود.
مساله دیگر در این زمینه تحرک جسمانی و نه صرفا ورزش است. مسلما یکی از توصیه‌های همیشگی حفظ سلامت در تمام سنین انجام فعالیت‌های جسمانی مانند پیاده‌روی یا حتی بالا و پایین رفتن از پله‌ها به جای آسانسور است. این شیوه زندگی به طور کلی و نه‌فقط در مورد آلزایمر مفید خواهد بود. البته نباید از فعالیت‌های ذهنی که سبب تحریک حافظه، استدلال و… می‌شوند نیز غافل بود.
دو عامل دیگر نیز در زمینه پیشگیری مطرح است؛ ذخیره شناختی (هرچه شبکه نورون‌ها گسترده‌تر باشد، بروز علائم به تعویق می‌افتد) که ناشی از افزایش فعالیت‌های مغزی است و پیشگیری از آسیب‌های عروقی مانند کنترل قند، فشار و کلسترول خون.
رعایت چنین اصولی می‌تواند به کیفیت زندگی بیمار و اطرافیان او کمک کند و پیامدهایی مانند انزوای اجتماعی، خستگی مراقب، سوء‌تفاهم اطرافیان و… را کاهش دهد.

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده