چگونه آثار و عوارض تنش‌های روانی را در مبتلایان به ام‌ اس کاهش دهیم؟

یکی از اختلالات ناتوان‌کننده عصب‌شناختی، بیماری «مولتیپل اسکلروزیس» یا «ام‌اس» است. ام‌اس بیماری مزمن پیشرونده سیستم اعصاب مرکزی است که مغز و نخاع را درگیر می‌کند و باعث اختلال در انتقال پیام‌های عصبی می‌شود، اما علاوه بر علائم پزشکی و بیولوژیکی، عوامل روان‌شناختی متعددی را نیز ایجاد می‌کند که مهم‌ترین آن استرس است. پژوهش‌های بسیاری انجام شده‌اند که نشانگر آثار جسمی منفی ناشی از استرس بر بدن انسان هستند و نشان می‌دهند استرس یکی از مهم‌ترین عوامل خطرساز در بیماری‌های قلبی- عروقی، اختلال در دستگاه گوارشی و نارسایی‌های دستگاه ایمنی است. در این مقاله به شرح مختصری از تاثیر این عامل بر زندگی و عملکرد بیماران مبتلا به ام‌اس می‌پردازیم.

ام‌اس چیست؟
بیماری ام‌اس اغلب در سنین 43-23 سال بروز می‌کند. ابتلا در زنان 2 برابر مردان است و سومین علت ناتوانی در آمریکا محسوب می‌شود. آمارهای موجود نشان می‌دهد در جهان حدود 5/2 میلیون نفر به بیماری ام‌اس مبتلا هستند. علائم در بیماران ام‌اس به طور گسترده‌ای متفاوت هستند که می‌تواند شامل کاهش عملکرد، خستگی، ضعف عضلانی، عدم تعادل، اختلال ‌شناختی و افسردگی باشد.

اثر استرس بر بدن
در قرن حاضر استرس به بخشی از زندگی روزانه‌ انسان‌ها تبدیل شده که دوری از آن اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد و سلامت انسان‌ها را تحت تاثیر قرار داده است. ‌هانس سلیه (1974) استرس را پاسخ غیراختصاصی بدن به هرگونه فشاری که بر آن وارد می‌شود، تعریف می‌کند. این پاسخ می‌تواند در مقابل هر محرک درونی،‌ شناختی یا محرک‌های بیرونی و محیطی و عوامل استرس‌زا بروز داده شود. اگرچه سطح معینی از استرس برای داشتن عملکرد مطلوب و پیگیری سطوح مختلف فعالیت‌های زندگی ضروری است و می‌تواند عملکرد افراد را بهبود ببخشد، افراد در سطوح بالاتر استرس، عملکرد انطباقی خود را از دست می‌دهند و به دشواری می‌توانند عملکرد مطلوبی داشته باشند و با فرایندهای محیط و شرایط زندگی خود کنار بیایند.
استرس به‌عنوان یک پدیده چندبعدی و چندعلتی می‌تواند به‌عنوان عارضه‌ای از بیماری ام‌اس و همچنین عاملی در تشدید یا عود علائم ناشی از بیماری باشد. همچنین استرس گاهی می‌تواند تهدیدکننده زندگی بیماران باشد که از جمله این عوامل می‌توان به اختلال در روابط، از دست دادن شغل و تضادهای خانوادگی اشاره کرد.

استرس و ام‌اس
استرس از یک طرف استقلال و توانایی فرد را برای شرکت موثر در اجتماع تهدید می‌کند و از سوی دیگر، پیش‌آگاهی و دوره‌های غیرقابل‌پیش‌بینی آن، تاثیر بارزی بر کیفیت زندگی و سلامت دارد. فردی که استرس دارد در یافتن راهی برای حل مشکلات و دستیابی به رویکردی جهت بهبود کیفیت زندگی و سلامت خود ناتوان است. در بیماری‌های مزمن کیفیت زندگی فرد تحت تاثیر شدت، طول مدت بیماری و داروهای مصرفی قرار می‌گیرد و بیماران مبتلا به ام‌اس نیز از این قضایا مستثنی نیستند. بنابراین عوارض ناشی از بیماری ام‌اس، علاوه بر ایجاد ناراحتی‌های جسمانی، فشارهای روانی، اجتماعی و اقتصادی نیز بر بیمار و خانواده وی تحمیل می‌کند. غیرقابل‌پیش‌بینی بودن بیماری، نگرانی در مورد تامین هزینه‌های درمانی، وضعیت شغلی، وابستگی به دیگران، ناتوانی در مراقبت از خود و نبود امکانات رفاهی در خانه و محل کار برای بیماران از جمله موارد استرسی است که به علت بیماری ام‌اس ایجاد می‌شود و نهایتا به افت عملکرد فردی و اجتماعی منجر می‌شود و درنتیجه بر چگونگی ایفای نقش‌های افراد در زندگی، وضعیت شغلی آنها و نهایتا کیفیت زندگی‌شان (سلامت روانی و جسمی) تاثیر بسزایی می‌گذارد.

علائم روانی استرس
نشانه‌های روانی فشار عصبی ممکن است به صورت عصبانیت، اضطراب و دلشوره، افسردگی، عصبی شدن، حساسیت، تنش و احساس ملامت و بیهودگی ظاهر شود.

علائم رفتاری استرس
نشانه‌های رفتاری فشار عصبی ممکن است به صورت بی‌خوابی، کم‌غذایی یا برعکس اشتهای کاذب به غذا و افراط در خوردن آن، افزایش تعداد سیگار مصرفی در سیگاری‌ها، شتابزدگی در سخن گفتن و تعجیل و بی‌قراری در انجام دادن امور بروز کند.

علائم اجتماعی استرس
شاخص‌هایی مانند کناره‌گیری، فشار و آشفتگی در روابط بین‌فردی و افزایش اختلافات همسران و اعضای خانواده از علائم اجتماعی استرس است. موارد دیگری که ممکن است همه آنها در یک فرد دیده نشود از جمله، غیظ، خشم سریع، رنج بردن از تنهایی، کاهش میل جنسی، نق زدن به دیگران، کاهش تماس با دوستان، فقدان صمیمیت، روابط خانوادگی نارضایتمندانه، احساس ناراحتی در تعامل با دیگران، روابط ضعیف با همکاران، اعتماد نداشتن به دیگران، تمایل به استفاده از افراد برای منافع شخصی، سکوت در بحث‌های گروهی و نداشتن تفریح و شادی نیز در این افراد مشاهده می‌شوند.

چه می‌توان کرد؟
آموزش مهارت‌های مدیریت استرس به روش گروهی میزان استرس ادراک‌شده بیماران مبتلا به بیماری ام‌اس را کاهش می‌دهد که علت آن یادگیری چگونگی مواجهه با مشکلات و دشواری‌های غیرقابل‌اجتناب زندگی و کنار آمدن بهتر با استرس و رویدادهای ناخوشایند زندگی از بعد عملکردی است. گروه‌درمانی برای این بیماران برای بیان و سهیم شدن در تجربیات دیگران نیز برای کمک به بیماران ام‌اس مطرح می‌شود. گروه می‌تواند فضایی ایجاد کند که با وجود انکار ایجادشده به وسیله بیماری، ویژگی‌های سالم رشدیافته بارور شوند و استرس ادراک‌شده بهتر مدیریت شود. یکی از فواید شرکت در جلسات گروهی این است که افراد را قادر به بیان احساس و طرح سوال می‌کند و حس تنهایی فرد را کمتر خواهد ‌کرد. پرسش و پاسخ به آنها کمک می‌کند ضمن بیان احساسات، چگونگی مقابله با احساسات ناخوشایند را نیز یاد بگیرند و نهایتا سبب کمتر شدن استرس ادراک‌شده شود. به خانواده‌های افراد مبتلا به ام‌اس توصیه می‌شود که آنها را با برنامه‌ریزی دقیق درمانی به درمان و کنترل این بیماری ترغیب و تشویق کرده و شرایط زندگی مناسب با فعالیت و روح و روان آنها را فراهم کنند.

چند راهکار عملی برای کنترل استرس
• تنفس عمیق: یکی از بهترین راه‌ها برای مدیریت استرس در زمانی که فرد ناخواسته به طور طولانی‌مدت در معرض استرس‌های بالا قرار می‌گیرد، توجه و انجام تنفس‌های عمیق است. توصیه می‌شود فرد در مواجهه با استرس بالا چند دقیقه آرام بنشیند و چند بار تنفس عمیق انجام دهد.
• تمرین مثبت‌اندیشی: همه می‌دانیم تمرکز بر تفکرات منفی می‌تواند فرد مستعد را به سمت ایجاد یا تشدید بیماری ام‌اس سوق دهد. به همین دلیل توصیه می‌شود افراد مثبت‌اندیشی را در مورد همه امور زندگی خود تمرین کنند تا از بروز عوارض استرس بر بدن پیشگیری شود.
• بروز احساسات: مطالعات علمی در مورد افراد مبتلا به بیماری ام‌اس نشان داده بیشتر افراد درونگرا به این بیماری مبتلا می‌شوند. علت آن است که افراد درونگرا در مواجهه با هر نوع اضطراب و هیجان به جای بروز دادن و کنترل کردن، آن را در خود ذخیره و انباشته می‌کنند. این مساله امکان تحریک‌پذیری سیستم عصبی آنها بروز بیماری ام‌اس را در صورتی که مستعد بروز آن باشند، افزایش می‌دهد.
• تسلط بر خود: طبیعتا، خشم و عصبانیت از جمله مواردی است که سیستم عصبی هر فردی را تحریک‌پذیرتر می‌کند و استرس می‌تواند عاملی برای افزایش بروز عصبانیت باشد. به همین دلیل توصیه می‌شود شیوه زندگی آرام و دور از تنش عصبی را برگزینید.

دکتر مریم حاجیلو
عضو هیات‌علمی دانشگاه
آزاد اسلاامی
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده