معماری

درباره آناتومی مفصل ران بیشتر بدانیم

 مفصل ران در محل اتصال تنه و اندام تحتانی قرار گرفته و نمونه یک مفصل گوی و کاسه‌ای است که به علت وضعیت ایستاده انسان نیروهای زیادی را تحمل می‌کند. به علت اهمیت زیاد این مفصل در فرآیند راه رفتن، کوچک‌ترین مشکلات آن می‌تواند برای بیمار آزار دهنده باشد.
مفصل ران می‌تواند به علت بیماری‌های مختلفی دچار درد با یا بدون خشکی و محدودیت حرکت شود و در حین ضربات شدید به بدن در معرض آسیب است. تعویض مفصل ران از اعمال جراحی مهم این ناحیه است.

 

مفصل ران یا هیپ یا هانش یکی از بزرگترین و مهمترین مفاصل بدن است. در هر طرف لگن یک مفصل ران قرار گرفته است. این مفصل متصل کننده تنه و اندام تحتانی است و نقش مهمی در حفظ تعادل تنه ایفا میکند.

مفصل ران از دو قسمت عمده تشکیل شده است. یک گوی یا کره که به آن سر استخوان ران میگویند و در واقع قسمت بالایی استخوان ران است ( و توسط گردن ران به تنه استخوان ران متصل میشود ) و یک کاسه گود که قسمتی از استخوان لگن خاصره بوده و به آن حفره استابولوم میگویند. انحنای این گوی و کاسه کاملا با یکدیگر هماهنگ است بطوریکه گوی میتواند براحتی در هر جهتی در درون کاسه حرکت کند و همین امر موجب میشود مفصل ران دامنه حرکت زیادی در جهات مختلف داشته باشد.

مفصل ران یک مفصل متحرک یا دی آرتروز Diarthrosis است. به این معنا که دو سطح مفصلی که در کنار هم قرار گرفته اند آزادانه در کنار هم حرکت میکنند. این مفصل نمونه کامل یک مفصل گوی و کاسه ای است. گودی کاسه مفصل ران که همان حفره استابولوم است بسیار زیاد بوده و همین خاصیت موجب پایداری ذاتی در این مفصل میگردد. به زبان دیگر سر گرد استخوان ران کاملا درون حفره استابولوم محصور شده و به آسانی از آن خارج نمیشود.

50

  هم سطح رویی سر فمور و هم سطح داخلی استابولوم پوشیده از لایه ای سفید و قابل ارتجاع بنام غضروف است که وظیفه آن لغزنده کردن و کاهش اصطکاک بین دو سطع مفصلی است و با این کار حرکت مفصل را تسهیل میکند. از بین رفتن این لایه غضروفی است که موجب آرتروز و ساییدگی مفصل میشود.

از دورادور لبه حفره استابولوم ( کاسه ) بافتی محکم به شکل پرده ای قوی به سمت پایین امتداد یافته و به پایین گردن ران میچسبد. این بافت که آنرا کپسول مفصل ران میگویند سر استخوان ران را درون حفره استابولوم نگه داشته و مانع از بیرون آمدن گوی از کاسه میشود و در واقع به پایداری مفصل کمک میکند. بنابراین مفصل ران در اطراف خود به توسط کپسول مفصلی احاطه و محصور شده است. کپسول مفصلی فضای بسته ای را بوجود میاورد که درون آن سر استخوان ران و حفره استابولوم قرار دارند.

 یک لایه نازک به نام پرده سینوویال (Synovial membrane) سطح داخلی کپسول مفصلی را میپوشاند و وظیفه آن ترشح مایع لزجی بنام مایع مفصلی یا مایع سینوویال است که موجب روانی ( شبیه روغن کاری در ماشین ها) حرکت مفصل میشود.

 برای کارکرد طبیعی مفصل باید تمام این قسمتها بدرستی فعالیت کنند.

 

 

آناتومی مفصل ران – استخوان

 

مفصل ران که مردم به آن مفصل لگن هم میگویند و در بین پزشکان به مفصل هیپ Hip joint یا هانش معروف است یک مفصل گوی و کاسه ای است. قسمت گوی آن سر استخوان ران است و قسمت کاسه آن قسمتی از استخوان لگن میباشد که به آن حفره استابولوم میگویند. سر استخوان ران ( به استخوان ران، فمور هم میگویند) به شکل یک کره گرد و مدور بوده و کاملا در درون استابولوم که به شکل یک کاسه گود است احاطه شده است. مفصل ران بسیار پایدار است و این پایداری به دو علت است.

 

1286 1
  • عمق زیاد کاسه استابولوم که کاملا اطراف سر استخوان ران را فرا گرفته است
  • رباط های محکم و کپسول مفصلی قوی و عضلات پرقدرتی که اطراف مفصل را گرفته اند

 

استخوان ران بلندترین استخوان بدن است. بالاترین قسمت این استخوان که با لگن مفصل میشود را سر استخوان ران مینامند. سر استخوان ران به شکل گرد و مدور بوده و حالت کروی دارد و به توسط قسمتی از استخوان به نام گردن استخوان ران به قسمت های پایینتر متصل میشود. زاویه بین گردن و تنه استخوان ران مهم بوده و در بعضی بیماری ها تغییر میکند. این زاویه بطور طبیعی در حدود 125 درجه است.

1286 2

در پایین تر از سر استخوان ران دو برجستگی دیگر به نام های تروکانتر بزرگ Greater trochanter و تروکانتر کوچک Lesser trochanter قرار دارند. این دو برجستگی محل اتصالات عضلات قوی اطراف مفصل ران هستند. به تروکانتر بزرگ عضلات سرینی یا گلوتئال میچسبند و تروکانتر کوچک محل اتصال عضله ایلیوپسواس است.

1286 3

لگن هم کلا از سه استخوان تشکیل شده است. دو استخوان کاملا قرینه در دو طرف که به آنها استخوان های بی نام Innominate bone میگویند و یک استخوان خاجی یا ساکروم Sacrum که در قسمت پشت بین این دو استخوان بی نام قرار گرفته است. استخوان های بی نام در قسمت جلو در ناحیه ای به نام سمفیز پوبیس Pubis symphysis به یکدیگر متصل میشوند. هر استخوان بی نام در قسمت پایین، حفره کاسه ای شکل گودی دارد که به آن حفره استابولوم Acetabulum cavity میگویند.

پس لگن دو حفره استابولوم دارد. سر استخوان ران درون حفره استابولوم قرار میگیرد. درون حفره استابولوم حفره کوچکتری وجود دارد که به آن Cotyloid fossa میگویند. درون این حفره کوچکتر غضروف وجود ندارد و به عوض آن رباطی به نام رباط گرد به سطح داخلی آن متصل میشود. این رباط از طرف دیگر به حفره کوچکی که در سر استخوان ران است متصل میشود. در واقع سر استخوان ران و حفره استابولوم به توسط رباط گرد به هم متصل میشوند.

1159

 

 

آناتومی مفصل ران – غضروف، سینوویال، لابروم

 

سطح داخلی حفره استابولوم و سطح خارجی سر استخوان ران با غضروف هیالن پوشیده شده است. غضروف بصورت لایه صاف و لغزنده و سفید رنگی است که در مفصل ران در هر طرف حدود 3 میلیمتر کلفت بوده و وظیفه آن تسهیل حرکت در مفصل است. غضروف مفصلی با ایجاد کردن یک لایه صاف و لغزنده موجب میشود تا استخوان های تشکیل دهنده مفصل به راحتی روی یکدیگر حرکت کنند. این لایه همچنین در ضرباتی که به مفصل وارد میشود شوک ناشی از ضربه را مانند یک کمک فنر جذب میکند.
1287 1

 

لایه سینوویال

لایه یا پرده سینوویال Synovial membrane یک پرده نازک است که مانند فرش سطح داخلی کپسول مفصلی ران را پوشانیده است. وظیفه این لایه ترشح مایع سینوویال است.
50

مایع سینوویال

مایع سینوویال Synovial fluid مایع شفاف و غلیظ و لزجی مانند سفیده تخم مرغ است که به توسط پرده سینوویال ترشح میشود. این مایع دو وظیفه عمده دارد

  • مایع سینوویال سطح روی غضروف مفصل را لزج و سر و لغزنده میکند. این کار مثل روغن کاری ماشین هاست و موجب میشود تا مفصل راحت تر حرکت کند.
  • مایع سینوویال سرشار از مواد غذایی و اکسیژن است. غضروف رگ خونی ندارد و تغذیه سلول های آن به توسط انتشار اکسیژن و مواد غذایی از مایع سینوویال است.
           1287 2
            پیکان لابروم را در دور استابولوم نشان میدهد

 

 

لابروم

لابروم Labrum یک بافت محکم ولی قابل انعطاف و با قوام لاستیکی است که هم خواص غضروف و هم خواص رباط را دارد. این بافت حلقوی شکل بوده و مانند یک یقه به لبه حفره استابولوم میچسبد. وظیفه لابروم اینست که کاسه استابولوم را گود تر و عمیق تر کند و در واقع گودال عمیق تری را فراهم کند که سر استخوان ران بهتر در آن محصور شود و به این طریق پایداری مفصل ران را بیشتر میکند.

 

 

 

 

آناتومی مفصل ران – کپسول مفصلی و رباط ها (لیگامان) و بورس

 

 

کپسول مفصل

کپسول مفصل یک پرده بافتی کلفت و محکم به شکل کیسه است که دور تا دور مفصل ران را گرفته است. دو سر این کیسه باز است و در واقع به شکل یک بشکه استوانه ای و بدون دو قاعده بالا و پایین است. دایره بالای این کیسه استوانه ای به دور تا دور حفره استابولوم میچسبد و دایره پایین آن به دور تا دور استخوان ران در نزدیکی تروکانترهای بزرگ و کوچک میچسبد. بدین صورت یک فضای کاملا بسته بوجود میاید که در درون آن حفره استابولوم و سر استخوان فمور قرار دارند. درون کپسول مفصلی مایع سینوویال قرار دارد.
1288 2

 

 

رباط ( لیگامان )

رباط ها یا لیگامان ها نوار های بافتی کلفت و محکمی هستند که در اطراف و روی کپسول مفصلی ران قرار دارند. یک سر این نوار ها در بالا به لبه استابولوم میچسبد و سر دیگر آنها در پایین به زیر گردن استخوان ران میچسبد. این رباط ها در واقع به روی کپسول مفصل ران چسبیده اند و جزئی از آن شده اند. وظیفه عمده رباط ها اینست که اطراف مفصل را محکم بگیرند تا در نرود. پس این ها موجب پایداری مفصل میشوند.

سه رباط مهم در اطراف کپسول مفصل ران قرار گرفته اند. رباط های ایلیوفمورال و پوبوفمورال در جلوی مفصل ران و رباط ایسکیوفمورال در پشت مفصل ران قرار دارند. این رباط ها بیشتر سطح جلویی مفصل ران را تقویت میکنند تا سطح پشتی آن را و به همین دلیل دررفتگی پشتی مفصل ران شایعتر از دررفتگی جلویی آن است.

یک رباط محکم دیگر هم در جایی خاص و عجیب قرار دارد. این رباط را که به آن رباط گرد Round ligament میگویند از یک طرف به سر استخوان ران و از طرف دیگر به سطح داخلی حفره استابولوم میچسبد. این رباط موجب میشود سر استخوان ران و حفره استابولوم زیاد از هم دور نشوند. بدون پاره شدن این رباط دررفتگی مفصل ران غیر ممکن است.

1288 1

بورس

       1288 3
           پیکان محل بورس تروکانتر بزرگ را به رنگ آبی نشان میدهد

بورس ها Bursa کیسه های نازکی هستند که سطح داخلی آن ها با پرده سینوویال پوشیده شده و در درون آنها کمی مایع سینوویال قرار دارد. برای تجسم این ساختمان ها یک کیسه فریزر را در نظر بگیرید که داخل آن کمی روغن مایع ریخته و لبه آنرا دوخته اید. در این وضعیت دو سطح این کیسه فریزر به راحتی روی هم سر میخورند. کیسه بورس هم همینطور عمل میکند.

بورس ها در مناطق مختلفی در اطراف مفصل ران قرار گرفته اند. در اطراف مفصل ران حدود بیست بورس قرار دارد. بعضی از آنها بزرگ و بعضی دیگر کوچک هستند. بورس ها در جاهایی قرار گرفته اند که دو ساختمان باید روی هم بلغزند. بطور مثال در محلی که عضلات گلوتئال به تروکانتر بزرگ میچسبند بین این دو یک بورس قرار دارد. این بورس موجب میشود لغزش عضلات بر روی استخوان راحت تر انجام شود.

 

 

 

 

 

 

 

عضلات گلوتئال Gluteal muscles

به عضلات گلوتئال عضلات سرینی هم میگویند. اینها سه عضله هستند. گلوتئوس ماگزیموس یا سرینی بزرگ Gluteus maximus ، گلوتئوس مدیوس یا سرینی متوسط Gluteus medius و گلوتئوس مینیموس یا سرینی کوچک Gluteus minimus . این عضلات در بالا به سطح پشتی استخوان های بی نام میچسبند ( به سطح پشتی قسمتی از استخوان بی نام که به آن ایلیوم میگویند). سپس به سمت پایین و بیرون میروند و به برجستگی تروکانتر بزرگ متصل میشوند. این عضلات هستند که برجستگی باسن یا کفل را ایجاد میکنند.

 1289 3
عضلات گلوتئال متوسط و کوچک موجب ابداکت شدن Abducting یا دور شدن ران از خط مرکزی بدن میشوند. این عضلات همچنین ران را به سمت داخل میچرخانند. عضله گلوتئوس مینیموس مفصل ران را به داخل میچرخاند و عضله گلوتئوس مدیوس هم موجب چرخش داخلی و هم چرخش خارجی ران میشود.(فیبرهای جلویی یا قدامی آن مفصل ران را به داخل و فیبرهای پشتی آن مفصل را به خارج میچرخانند)

عضله سرینی بزرگ یا گلوتئوس ماگزیموس موجب میشود مفصل ران باز شود ( وقتی سر پا ایستاده اید مفصل ران شما باز است و وقتی دوزانو نشسته هستید این مفصل خم شده است). این عضله همچنین موجب چرخش خارجی مفصل ران میشود ( وقتی سر پا ایستاده اید و شست های دو پا را از هم دور کرده و پاشنه ها را به هم نزدیک کرده اید در واقع هر دو مفصل ران شما در وضعیت چرخش خارجی قرار گرفته اند). انسان برای سر پا ایستادن نیاز به عضلات گلوتئال قوی و بزرگ دارد.

عضله چهار سر ران

    1289 2
        عضلات همسترینگ در پشت ران

عضله چهار سر یا کوادری سپس Quadriceps از چهار عضله کوچکتر درست شده که در کنار هم قرار گرفته اند. در بالا یکی از این عضلات به بالای لبه جلوی استابولوم میچسبد و سه تای دیگر به اطراف تروکانتر بزرگ میچسبند. این دسته عضلانی سپس در جلوی استخوان ران به طرف پایین طی مسیر کرده و در زیر زانو همگی آنها توسط یک تاندون یا وتر مشترک به برجستگی بالایی استخوان درشت نی میچسبند. وظیفه این عضله خم کردن مفصل ران است. البته عضلات چهارسر ران موجب راست و مستقیم شدن مفصل زانو هم میشوند. برای توضیحات بیشتر به مبحث عضلات قدام ران مراجعه کنید.

عضلات همسترینگ

عضلات همسترینگ Hamstrings سه عضله کنار هم هستند که در پشت استخوان ران قرار گرفته اند. این عضلات در بالا به قسمتی از استخوان بی نام که به آن ایسکیوم میگویند ( همان جایی که وقتی مینشینید با زمین تماس دارد) میچسبند. سپس در پشت ران به طرف پایین آمده و به بالا و پشت استخوان های درشت نی و نازک نی متصل میگردند. این عضلات موجب باز شدن مفصل ران میشوند. برای توضیحات بیشتر به مبحث عضلات پشت ران مراجعه کنید.

عضلات کشاله ران

      1289 4
                     عضله ایلیوپسواس

اینها سه عضله هستند که در بالا به قسمتی از استخوان بی نام به اسم پوبیس میچسبند و به طرف پایین و در قسمت داخل کشاله ران طی مسیر میکنند. به اینها عضلات ادکتور Adductor یا نزدیک کننده هم میگویند. وظیفه این عضلات همانطور که از نامشان مشخص است نزدیک کردن رانها به هم است. برای توضیح بیشتر به مبحث عضلات داخلی ران مراجعه کنید

عضله ایليوپسواس

این عضله دو قسمت دارد. یک قسمت آن از ستون مهره سرچشمه میگیرد و قسمت دیگر آن از سطح داخلی استخوان ایلیوم در ناحیه لگن شروع میشود. فیبرهای عضلانی این دو دسته در پایینتر به هم پیوسته و بصورت یک تاندون به تروکانتر کوچک ایتخوان ران متصل میشوند. وظیفه این عضله خم کردن یا فلکشن مفصل ران و تا حدودی چرخش آن به خارج است

عضلات چرخاننده

البته عضلات زیادی میتوانند مفصل ران را بچرخانند ولی دسته ای عضلات عمقی در پشت مفصل ران قرار گرفته اند که به آنها عضلات چرخانده خارجی کوتاه Short external rotator muscles میگویند. این عضلات مفصل ران را به خارج میچرخانند و عبارتند از عضلات پیریفورمیس، ژملوس فوقانی و تحتانی، عضله چهارضلعی ران و عضله ابتوراتور داخلی

1289

 

 

آناتومی مفصل ران – اعصاب و عروق (رگ ها)

 

اعصاب

مهمترین عصبی که از اطراف مفصل ران عبور میکند عصب سیاتیک است. این عصب از به هم پیوستن ریشه های عصبی که از مهره های پایینی کمر خارج میشوند درست میشود و از پشت مفصل ران و بسیار نزدیک به آن عبور میکند. این عصب کلفت ترین عصب بدن بوده و به کلفتی انگشت سبابه است. عصب سیاتیک شاخه ای به ناحیه لگن نمیدهد بلکه تنها از آن عبور میکند.

عصب دیگری که از جلوی مفصل ران عبور میکند عصب رانی یا فمورال است. این عصب موجب فعالیت عضله چهارسر میشود. عصب ابتوراتور Obturator nerve از سطح داخلی مفصل ران و نزدیک به کشاله ران عبور کرده و موجب فعالیت عضلات کشاله ران و حس پوست کشاله ران میشود. عصب حسی رانی از جلو عضلات لگن عبور میکند و حس جلوی ران را موجب میشود.

 1290 3
   مسیر عصب سیاتیک در پشت مفصل ران است

1290 1

1290 2

عروق

عروق مختلفی در ناحیه لگن وجود دارند ولی رگ عمده ای که موجب خونرسانی به سر استخوان ران میشود از شریان فمورال یا رانی منشعب میشود.

62 4

 

آناتومی مفصل ران – حرکات مفصل

 

سه دسته حرکت در مفصل ران وجود دارد که عبارتند از

  • خم و باز شدن
  • نزدیک و دور شدن
  • چرخش داخلی و خارجی

خم و باز شدن

به آن فکشن و اکستنشن Flexion and Extension هم میگویند. وقتی سر پا ایستاده اید مفصل ران شما باز یا در حالت اکستنشن است یعنی ران شما در امتداد تنه شما قرار دارد و وقتی بصورت دوزانو نشسته هستید این مفصل خم شده یا در وضعیت فلکشن است

 1291 4

در  تصویر بالا ران راست خم شده (فلکشن) و ران چپ باز شده است (اکستنشن)

نزدیک و دور شدن

به آن ادداکت و ابداکت شدن Adduction and Abduction هم میگویند. وقتی دو ران خود را به هم چسبانده این رانها در حالت نزدیک یا ادداکشن هستند و وقتی رانها را کاملا از هم دور میکنید در واقع هر دو آنها در حالت دور یا ابداکشن قرار گرفته اند.

1291 2 1291 3
             در تصویر بالا ران چپ دور یا ابداکت شده است  در تصویر بالا ران راست نزدیک یا ادداکت و کمی هم به جلو خم شده است

 

چرخش داخلی و خارجی  Internal and External rotation

      1291 1

وقتی سر پا ایستاده اید و شست های دو پا را به هم نزدیک کرده و پاشنه ها را از هم دور کرده اید در واقع هر دو مفصل ران شما در وضعیت چرخش داخلی Internal rotation قرار گرفته اند و حرکت عکس آن چرخش خارجی External rotation نام دارد.

1291 5
 در تصویر بالا ران چپ چرخش خارجی دارد

 

 

 

 

آناتومی مفصل ران – رادیوگرافی

 

 رادیوگرافی ساده از مهمترین وسایل تشخیصی در بیماری های مفصل ران است. در بسیاری از موارد پزشک بعد از صحبت با بیمار و معاینه وی درخواست تهیه رادیوگرافی ساده را میدهد. اگر چه روش های تصویربرداری دیگر مانند سی تی اسکن، ام آر آی، سونوگرافی و سایر روش ها در بررسی مشکلات مفصل ران کاربرد دارند ولی در غالب موارد قبل از تهیه هر کدام از آنها پزشک معالج ترجیح میدهد ابتدا رادیوگرافی ساده این ناحیه را مشاهده کند.

رادیوگرافی ساده مفصل ران (مفصل هیپ) را معمولا از دو نما تهیه میکنند. یک نما رخ یا قدامی خلفی Antero- Posterior یا به اختصار AP است که در آن اشعه ایکس از جلو به مفصل تابانده شده و کاست رادیولوژی در پشت لگن قرار میگیرد و نمای دیگر نمای نیمرخ یا لترال Lateral یا به اختصار .Lat است که در آن ابتدا مفصل ران بیمار به سمت خارج چرخیده و سپس در وضعیت قبلی رادیوگرافی انجام میشود.

 1555 1
 رادیوگرافی رخ مفصل ران

 1555 2
 رادیوگرافی نیمرخ مفصل ران

منبع: دکتر مهرداد منصوری “متخصص ارتوپدی”