معماری
غربالگری قلب

عوامل اجتماعی تعیین کننده سلامت چیست؟

عوامل اجتماعی تعیین کننده سلامت چیست؟

در تعریف جدید سازمان جهانی بهداشت سلامت نه تنها به معنای عادی بودن انسان از امراض گوناگون بلکه شامل رفاه احساسی، روانی و اجتماعی نیز می باشد. بر این اساس، عوامل اجتماعی تعیین کننده سلامت به شرایط اجتماعی که انسان ها در طول چرخه حیاتشان در آن زندگی و کار می کنند توجه دارد.

شواهد دلالت از آن دارد که اکثر بار بیماریها و نابرابریها بهداشت و سلامت ناشی از عوامل اجتماعی است. به عنوان مثال یک زن ژاپنی 42 سال بیشتر از یک زن لسوتومی زندگی می کند، یعنی انتظار از زندگی بسیار بستگی به محل تولد و محل رشد و نمو دارد (WHO).

همچنین بیولوژی نقش تعیین کننده ای در میزان مرگ و میر مادران افغانی (از هر 8 مادر یک نفر) در مقیاس با مادران سوئدی (از هر 17400 مادر یک نفر) ندارد.

این نابرابری حتی در شرایط منطقه ای یکسان نیز مصداق دارد. به عنوان مثال یک مرد بومی استرالیایی 17 سال کمتر از سایر مردان همان کشور طول عمر دارد. و مرگ مادران در میان زنان فقیر اندونزی 4 برابر بیشتر از زنان ثروتمند همان کشور است.

تنها می توان گفت ترکیب ناهمگونی از سیاست ها، مسایل اقتصادی و سیاسی در مقیاس وسیع مسئولیت این پدیده را به عهده داشته و منجر می شوند تا عده کثیری از مردم از سلامت مناسب برخوردار نباشند.

برخی از عوامل نابرابری و بی عدالتی در سلامت

1ـ محل اقامت (تفاوت بین شهر و روستا، گروههای منطقه ای، پایتخت در مقابل سایر مناطق) و بخش های دیگر شهرها

2ـ نژاد

3ـ شغل و آسیب پذیریهای درآمدی

4ـ جنسیت که اغلب نشان دهنده آسیب پذیری های ناشی از قوانین و هنجارهای مرتبط با جنسیت می باشد.

5ـ فرهنگ و ارزشها

6ـ تحصیلات

7ـ وضعیت اقتصادی و اجتماعی

8ـ سرمایه اجتماعی

 

 

شرایط اقتصادی و اجتماعی (نقش کار و بیکاری)

 

شرایط و وضعیت اقتصادی و اجتماعی در طول زندگی بر سلامت روان فرد تاثیر گذار است. افرادی که به مدت طولانی در معرض محدودیت های اقتصادی و اجتماعی و تبعات آن از جمله سرمایه کم خانواده، تحصیلات پایین، شغل نامطمئن، زندگی در خانه های نامناسب و غیره قرار دارند بیشتر در معرض ابتلا به بیماریهای روانی خصوصاً افسردگی قرار دارند. یکی از مهمترین پدیده های نامطلوب اقتصادی و اجتماعی مشکل بیکاری است. شواهد نشان می دهد که افراد بیکار و خانواده هایشان به طور قابل توجهی در معرض خطر مرگ زودرس و بیماریها می باشند.

اثرات بیکاری بر روی سلامتی درنتیجه مسایل روحی و روانی و مسایل مالی به وجود می آید. این عوارض از زمانی آغاز می شود که فرد احساس کند در معرض تهدید شغلی قرار دارد و این فرآیند بسیار پیشتر از واقعه بیکاری رخ می دهد. بنابراین اضطراب ناشی از ناامنی شغلی بصورت بالقوه یکی تعیین کننده های سلامت محسوب می شود.

همچنین نارضایتی شغلی نیز یکی دیگر از عوامل تأثیر گذار بر سلامت و بیماری محسوب می شود. بدین ترتیب صرف داشتن شغل به تنهایی ضامن سلامتی جسم و روان نیست و در این خصوص کیفیت شغل نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.

از دیگر عوامل شغلی موثر در سلامت و بیماری می توان نقش استرس در محیط کار را نام برد. شواهد نشان می دهد افرادی که کنترل بیشتری بر کارهایشان دارند از سلامت بهتری برخوردارند. همچنین فرصت مشارکت کارکنان در تصمیم گیری های سازمانی، فرصت ارتقاء و بهبود مهارتها، حمایت های اجتماعی در محیط کار و روابط با همکاران ، بالادستان و زیردستان، دریافت پاداش های به موقع و مناسب از دیگر عوامل تعیین­کننده سلامتی در محیط کار محسوب می شود.

 

 

حمایت و انسجام اجتماعی و خانوادگی

 

حمایت و روابط خوب اجتماعی سهم چشمگیری در سلامت دارند. حمایت اجتماعی در جهت تحقق نیازهای واقعی و عاطفی افراد کمک کننده است. تعلق به یک شبکه اجتماعی از جامعه و الزامات متقابل موجب می شود تا افراد احساس محبت، دوستی، احترام و ارزش نمایند.

شواهد نشان می دهد افرادی که حمایت های اجتماعی و خانوادگی کمتری دارند بیشتر در معرض ابتلا به اضطراب، افسردگی و طیف وسیعی از بیماریهای جسمی از جمله بیماریهای قلبی و عروقی قراردارند. یکی از مهمترین ریسک فاکتورها در این زمینه فقر است که می تواند منجر به اختلال در شبکه اجتماعی و انزوای فردی گردد. جوامعی که دارای سطح بالایی از نابرابری های درآمدی هستند تمایل کمتری به انسجام اجتماعی داشته و در نتیجه میزان خشونت در آنها بالاتر است.

 

اعتیاد

وابستگی افراد به الکل، مواد مخدر و دخانیات ارتباط نزدیکی با علایم عیوب اجتماعی اقتصادی دارد. به عنوان مثال دهه گذشته که زمان تحول اجتماعی اقتصادی که زمان تحول اجتماعی اقتصادی بزرگی در اروپای مرکزی و شرقی بود، مرگ های ناشی از استفاده از الکل از قبیل تصادفات خشونت، مسمومیت، خودکشی و صدمات عمدی بطور قابل توجهی افزایش یافت.

بدون شک وابستگی به مواد مخدر، دخانیات و الکل مسیر علیتی دو طرفه دارد. بدین ترتیب که شرایط سخت اقتصادی ، اجتماعی و اقتصادی منجر به روآوردن افراد به استعمال مواد گردیده و از طرفی دیگر سوءاستفاده از این مواد خود منجر به افت شرایط اقتصادی و اجتماعی می گردد.

 


 

محورهای برنامه ریزی استراتژیک در زمینه عوامل تعیین کننده اجتماعی سلامت روان

 

بطور کلی 4 محور اصلی برای تهیه برنامه های مرتبط با حوزه سلامت (جسم و روان) وجود دارد. که سیاست های بهداشتی می تواند بر مبنای آن ها اتخاذ گردد. این چهار محور به قرار ذیل اند:

1ـ تلاش برای کاهش لایه های اجتماعی: یعنی کاهش نابرابری در قدرت، حیثیت، درآمد و ثروت که با موقعیت های اقتصادی اجتماعی مختلف مرتبط است.

2ـ کاهش مواجهه با عوامل آسیب رسان به سلامت که قشر محروم از آن رنج می برند.

3ـ کاهش آسیب پذیری طبقه محروم در شرایط آسیب رسان به ملت

4ـ مداخله با استفاده از مراقبت بهداشتی برای کاهش پیامدهای نابرابر بیماری و پیشگیری ناشی از تنزل اقتصادی و اجتماعی در میان افراد محروم که دچار بیماری می شوند.

 

انتظار از این مقاله

هدف از این مقاله آشنایی کارشناسان بهداشت روان با رویکرد اجتماعی سلامت و نقش آن در سلامت و بیماری و به طور اخص سلامت روان است. بدون شک بحث فوق زمینه وسیع و گسترده ای از یافته ها را شامل می شود که این مقاله به هیچ وجه قصد تمرکز بر همه آنها را ندارد. در صورتیکه خوانندگان بتوانند به ضرورت توجه به عوامل اجتماعی سلامت از جمله عوامل اقتصادی، مثل شغل و بیکاری، عوامل فرهنگی مثل ارزشها، و غیره.. پی برده و در برنامه ریزی های خود به نقش این عوامل توجه و تمرکز نماینده این مقاله به هدف خود رسیده است.

منابع:

1ـ عوامل اجتماعی موثر بر سلامت – دکتر محمد حسین نیکنام – وفاق – چاپ دوم 1386

2ـ سلامت و عوامل اجتماعی تعیین کننده آن وزارت بهداشت – بهار 1387

3ـ برنامه استراتژیک پیشنهادی سه ساله عدالت در سلامت و عوامل اجتماعی تعیین کننده سلامت در جهوری اسلامی ایران- 1387

4- Social Determinants of Health in the Islamic Republic of Iran. May 2008.

 

پاسخ دهید