آلودگی هوا بر سلامتی چگونه تاثیر می گذارد؟

آلودگی هوا ناشی از ترافیک و صنعت با مرگ زودرس بیش از ۳ میلیون نفر در سال ارتباط دارد. مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا در جهان بیش از مجموع مرگ‌های ناشی از مالاریا و ایدز است. آلاینده‌ها شامل دی‌اکسید نیتروژن و ذرات معلق ناشی از عبور و مرور ماشین‌ها و دی‌اکسید گوگرد ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی مانند نفت و زغال‌سنگ با مهار رشد کودکان، آسم، بیماری قلبی و دیابت نوع ۲ ارتباط داده شده است. قرارگیری زنان باردار در معرض آلودگی هوا همچنین بر رشد مغز جنین تاثیر می‌گذارد. بار بهداشتی ناشی از آلودگی هوا قابل‌اجتناب و نابرابر است. برای مثال بیش از ۴۰۰ مدرسه در بریتانیا در مناطقی قرار دارند که میزان دی‌اکسید نیتروژن در هوا بیش‌ازحد مجاز است و چهارپنجم آنها در مناطق محروم قرار دارند. حتی در کشورهای با سابقه طولانی مبارزه با آلودگی هوا، این مشکل هنوز برطرف نشده است. بریتانیا که ۶۰ سال پیش برای نخستین بار مقررات ضد آلودگی هوا را به تصویب رساند، هنوز درگیر مبارزه قانونی طولانی بر سر ناتوانی‌اش در کاهش میزان آلودگی هوا به حد میزان‌های مجاز است.

فهرست مواد آلاینده
دی‌اکسید گوگرد: ناشی از سوخت‌های فسیلی است و عمدتا در نیروگاه‌ها وجود دارد.
دی‌اکسید نیتروژن: بالاترین میزان این ماده در نزدیکی خیابان‌های پرترافیک و اجاق‌گازهای داخل خانه‌ها وجود دارد.
اوزون (در سطح زمین): ناشی از واکنش‌های شیمیایی میان آلودگی طبیعی، ترافیک و صنعتی در نور شدید آفتاب است.
ذرات معلق (PM) ذرات جامد یا قطرک‌های مایع در هوا عمدتا از عبور و مرور ماشین‌ها هستند. هنگامی‌که این ذرات کمتر از ۲ میکرومتر (۶۰ برابر کوچک‌تر از قطر موی انسان) باشند به آنها PM‌‌۵/۲ می‌گویند ذرات بزرگ‌تر که ممکن است مربوط به گردوخاک یا گردوغبار بلند شده به‌وسیله وسایل نقلیه باشند، PM10 نامیده می‌شوند.
فلزات سنگین: سرب، جیوه و آرسنیک از جمله این فلزات هستند که ذراتشان وارد هوا می‌شود، اما قوانین کنترل‌کننده بر روی گازهای خروجی باعث شده است که در برخی از کشورها میزان این آلاینده‌ها در هوا کاهش یابد. صنعت آهن و فولاد در راس منابع واردکننده سرب به هوا هستند.

مضرات هوای آلوده
آلاینده‌های متفاوتی مثل گاز دی‌اکسیدگوگرد (سولفور)، مونوکسید کربن و مونوکسید نیتروژن (ازت) در هوا وجود دارند که ممکن است از منابع بی‌حرکت مثل مجتمع‌های صنعتی یا از منابع متحرک مثل اتومبیل‌ها به وجود آیند. علاوه بر گازها، ذرات معلق فلزات سنگین مثل سرب و گردوغبار نیز از آلاینده‌های هوا محسوب می‌شوند.

تاثیرات منفی آن چیست؟
– دی‌اکسید گوگرد سبب تحریک ناحیه‌ای در مغز می‌شود که در فرد منجر به تحریک‌پذیری و سردرد می‌شود.
– مخاط تنفسی را تحریک می‌کند و سبب بروز علائمی مثل سرفه می‌شود.
– سبب افزایش مقاومت ریه نسبت به جریان هوا می‌شود و با تاثیرات خاصی که بر مخاط تنفسی می‌گذارد در مواردی سبب خشکی مخاط می‌شود.
– گاهی سبب شکنندگی مخاط بینی و مستعد شدن آن برای خونریزی می‌شود. تحریک مخاط تنفسی گاه سبب التهاب و تنگی نفس می‌شود و زمینه را برای بیماری‌ها و عفونت‌های مزمنی مثل برونشیت مساعد می‌کند. در درازمدت سبب ایجاد تنگی نفس و برونشیت می‌شود. این تاثیرات منفی بر دستگاه تنفسی سبب می‌شود اکسیژن کمتری به مغز برسد و کمبود اکسیژن سبب ایجاد سردرد، خستگی و تحریک‌پذیری می‌شود.
– ترکیب مونوکسید کربن موجود در هوا با هموگلوبین که وظیفه اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها را دارد مانع انتقال اکسیژن توسط خون به مغز و بافت‌های بدن و خستگی، بی‌حالی، سرگیجه، اختلالات بینایی، اختلالات بویایی، تپش قلب، و تغییر در ضربان قلب می‌شود.
هرچه مدت‌زمانی که فرد در معرض آلودگی قرار می‌گیرد و شدت آلودگی بیشتر باشد علائم شدیدتر و تاثیرات آن مخرب‌تر می‌شود.

آسیب‌های آلودگی هوا برای شاغلان
خطر آلودگی هوا برای افرادی که محیط کار‌شان آلوده است دو برابر دیگر افراد است. افرادی که شغلشان ایجاب می‌کند در محیط‌های شهری پرترافیک فعالیت کنند مثل راننده‌های تاکسی، راننده‌های اتوبوس، نیروهای پلیس راهنمایی و رانندگی، و کارمندان شهرداری علاوه بر اینکه در محیط کار با آلودگی مواجه هستند هنگامی که از آن محیط خارج می‌شوند و در رفت‌وآمد هستند نیز با آلودگی درگیرند. اگر میزان مواجهه با آلاینده‌ها از حد مجاز بیشتر باشد احتمال خطراتی که به وجود می‌آید برای این افراد بیشتر است. همچنین احتمال ابتلا به بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا به مراتب در آن‌ها بیشتر از کسانی است که حداقل در محیط کارشان با آلودگی مواجه نیستند. افرادی هم هستند که در مناطق آلوده شهری زندگی می‌کنند و محل کارشان کارخانجاتی است که آلودگی زیادی تولید می‌کنند. کارکنان کارخانجات و موسسات صنعتی‌ که از مواد سوختی استفاده می‌کنند یا با مواد لاستیکی و پلاستیکی و شیمیایی سروکار دارند نیز در معرض آلاینده‌هایی قرار می‌گیرند که آلودگی هوا مشکلات و بیماری‌های ایجادشده ناشی از آن را تشدید می‌کند.

چه باید کرد؟
طبیعی است که شهروندان هرچه کمتر در معرض آلودگی هوا قرار بگیرند از تاثیرات مخرب آن بیشتر در امان خواهند بود اما عده‌ای نمی‌توانند در روزهایی که آلودگی هوا شدید است در خانه بمانند و ناگزیرند ساعاتی از روز را در معرض هوای آلوده قرار بگیرند، به‌خصوص کسانی که در شهرهای بزرگ و آلوده شاغل هستند، اما برای کاهش تاثیرات مخرب آن می‌توانند از ماسک‌های فیلتردار یا از ماسک پارچه‌ای مرطوب استفاده کنند. همچنین در روزهایی که آلودگی هوا شدید است درها و پنجره‌ها را در منزل و محیط کار کمتر باز کنند تا هوای آلوده بیرون کمتر وارد محیط سربسته داخل شود. یکی از شایع‌ترین علائم آلودگی شدید هوا ایجاد سرفه است. اگر سرفه زیاد و آزاردهنده نباشد بهتر است با استفاده از شربت‌های ضدسرفه مانع سرفه کردن نشویم، چون التهاب و تورم مجاری تنفسی مانع از خروج ترشحات می‌شود و تجمع ترشحات سبب عفونت می‌شود. سرفه مکانیسمی دفاعی است و سبب می‌شود ترشحات در ریه تجمع پیدا نکنند و مانع ایجاد عفونت‌های تنفسی می‌شود.

مسئولان باید تدبیری بیندیشند
با توجه به اینکه در شهرهای بزرگ آلودگی‌ها روزبه‌روز رو به افزایش است، مسئولان مربوطه باید برای حل این مشکل و کاهش عوارض ناشی از آن تدبیری بیندیشند. همان‌طور که همه می‌دانیم هزینه پیشگیری به‌مراتب کمتر از هزینه درمان بیماری‌های ناشی از این مشکل است. هرچند درد و رنجی که مبتلایان بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا متحمل می‌شوند با هیچ‌چیز جبران‌پذیر نیست. مسئولان با توجه و اجرای راهکارهایی که آلودگی هوا را کاهش می‌دهد می‌توانند زندگی سالم‌تر و شاداب‌تری را برای مردم جامعه به ارمغان بیاورند.

زمانی که هوای قابل‌استنشاق و سرشار از اکسیژن با گازها و ذرات سمی مختلفی مانند کربن، سرب، دی‌اکسیدگوگرد و ازن، ترکیب شود و میزان این گازها و ذرات سمی از حد استاندارد، فراتر رود، آلوده می‌شود. شاید این سوال برایتان پیش بیاید که منظور از حد استاندارد آلاینده‌های موجود در هوا چیست؟ ما زمانی از واژه «آلودگی هوا» استفاده می‌کنیم که میزان مونوکسیدکربن موجود در هوا به بالای ۹ PPM (واحد در میلیون)، دی‌اکسیدگوگرد یا دی‌اکسیدسولفور به بالای ۱۴۰ PPB (واحد در میلیارد)، ازن به بالای ۱۲۰ PPB، دی‌اکسید ازت یا دی‌اکسیدنیتروژن به بالای ۲۱۰ PPB و ذرات معلق هم به بالای ۱۵۰ میکروگرم در مترمکعب برسد. در مجموع هم اگر شاخص کلی آلودگی هوا، عدد بالای ۱۰۰ PSI را نشان بدهد، یعنی هوا در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس جامعه مانند سالمندان، کودکان، خانم‌های باردار و بیماران قرار دارد. اگر این عدد به بالای ۲۰۰ برسد هم که یعنی شرایط زندگی برای تمام افراد جامعه، بسیار خطرناک است.
 آلودگی هوا با گروه‌های حساس چه می‌کند؟
محققان آمریکایی در تازه‌ترین بررسی‌های خود به این نتیجه رسیده‌اند که استنشاق دی‌اکسیدنیتروژن، ازن و ذرات معلق موجود در هوا به‌وسیله مبتلایان به سرطان ریه، می‌تواند به‌طور مستقیم بر کاهش طول عمر افراد مبتلا به سرطان ریه تاثیر بگذارد. دانشمندان آمریکایی کشف کرده‌اند احتمال ابتلا به بیماری‌های قلبی- عروقی و سکته مغزی در خانم‌های باردار مبتلا به دیابتی که در معرض آلودگی هوا قرار دارند، بسیار بیشتر از خانم‌های باردار یا باردار و مبتلا به دیابتی است که در شرایط مناسب آب و هوایی زندگی می‌کنند.
احتمال ابتلا به مشکلات تنفسی، آسم و نارسایی‌های ریوی در کودکان و نوجوانانی که در معرض هوای آلوده هستند، حدود ۶۳ درصد بیشتر از سایر کودکان خواهد بود. محققان دانشگاه فلوریدا اعلام کرده‌اند احتمال ابتلا به فشار خون بارداری یا زایمان زودرس در خانم‌های بارداری که در طول بارداری در معرض دی‌اکسیدگوگرد و مونوکسیدکربن قرار می‌گیرند، بیشتر از سایر خانم‌های باردار خواهد بود.
احتمال ابتلا به آسم در کودکانی که در دوران جنینی، مادرشان در معرض آلودگی هوا قرار داشته‌ است، ۳برابر بیشتر از سایر کودکان است.
استنشاق آلاینده‌های هوا به‌وسیله خانم‌های باردار می‌تواند احتمال ابتلا به بیش‌فعالی و سرطان خون را در کودکان آنها بالاتر ببرد.
آلودگی هوا به‌طور مستقیم با تخریب سلول‌های مغزی و ابتلا به بیماری‌های شناختی مانند آلزایمر یا اختلال در یادگیری و ابتلا به افسردگی همراه است.
قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا می‌تواند حتی برای افراد سالم و بزرگسال هم خطرناک باشد و احتمال ابتلا به بیماری‌های قلبی، فشار خون بالا یا سکته مغزی را در این افراد بالا ببرد.
احتمال ابتلا به بیماری‌ها یا سکته‌های قلبی و مغزی در سالمندانی که در معرض آلودگی هوا قرار دارند، حدود ۷۰ درصد بیشتر از سایر سالمندان است زیرا دستگاه تنفس و سیستم قلبی- عروقی آنها مانند افراد جوان و سالم جامعه، توانایی پالایش آلاینده‌ها را در بدن ندارد.
 آیا دستگاه‌های تصفیه هوای خانگی قابل اعتمادند؟
شاید خیلی‌ها تصمیم بگیرند برای رهایی از شر آلودگی هوا، به خرید و مصرف انواع دستگاه‌های تصفیه هوای خانگی یا اداری روی بیاورند، اما به نظر شما، آیا این دستگاه‌ها قادر به تصفیه یا پالایش ذرات و گازهای سمی موجود در هوا هستند یا فقط با هدف کسب درآمد و بازارگرمی پا به فروشگاه‌ها گذاشته‌اند؟ واقعیت این است که هیچ منبع داخلی یا خارجی خاصی، کارآمد بودن این دستگاه‌ها را برای از بین بردن گازهای سمی و آلاینده‌های غیرمجاز موجود در هوا تایید نکرده و حتی مدیر عامل شرکت کنترل کیفیت هوا به صراحت اعلام کرده این شرکت به هیچ عنوان این دستگاه‌ها را برای پالایش آلاینده‌های سمی، تایید نمی‌کند. پس کار این محصولات و هدف از تولیدشان چیست؟ انواع دستگاه‌های تصفیه هوا با فیلترهای مختلفی در بازار وجود دارند. پیش‌فیلتر‌ها به جذب پرز فرش و موکت، گرد و خاک یا مو و پر حیوانات کمک می‌کنند. فیلتر‌های کربن، بوها و دودهایی مانند دود سیگار، شمع یا عود را از خانه دور می‌کنند. فیلترهای پلاسما که به دلیل وجود تکنولوژی نانو در آنها، برخی نام فیلتر نانو را بر آنها گذاشته‌اند، ذرات حساسیت‌زا و دودها را جذب می‌کنند و در نهایت هم فیلترهای هپا، جذب ذرات معلق موجود در هوا را برعهده می‌گیرند. با این حال، هیچ کدام از این فیلترها با وجود ادعای تولیدکنندگان آنها، قادر به جذب و پالایش گازهای سمی یا سرب و ازن موجود در هوا نیستند.
 آیا گلدان‌های سبز در سالم‌سازی هوای خانه نقش دارند؟
یکی از راه‌های تصفیه هوای خانه یا اداره، قرار دادن تعداد زیادی گلدان طبیعی برای افزایش تولید اکسیژن و کاهش میزان گازهای سمی است. هرچند نگهداری گل و گیاهانی با شرایط مختلف نگهداری در خانه، کمی سخت به نظر می‌رسد، اما اگر بتوانید در هر ۵ تا ۸ متر فضا، یک گلدان نگهداری کنید، می‌توانید از سلامت هوای محیطی که در آن زندگی یا کار می‌کنید، تاحدی مطمئن شوید. اگر در محیط‌های اداری شلوغ یا آلوده که فضا با ریزگردهای ناشی از دستگاه‌های الکترونیکی بیشتر در معرض آلودگی قرار می‌گیرد، هستید هم به شما توصیه می‌کنیم در هر ۳ تا ۵ متر فضا، حداقل ۱ گلدان قرار دهید. میان گل‌ها و گیاهان مختلف، برخی از آنها علاوه بر تولید اکسیژن و جذب مونوکسیدکربن، قابلیت جذب برخی دیگر از آلاینده‌ها و گازهای سمی را هم دارند که در ادامه اشاره‌ای به آنها خواهیم داشت:
• گیاه آلوئه‌ورا: مناسب برای جذب فرمالدیید موجود در هوا
• گیاه بامبو: مناسب برای جذب بنزن، فرمالدیید و تری‌کلرواتیلن موجود در هوا
• گیاه ماری: مناسب برای جذب فرمالدیید، تری‌کلرواتیلن و زایلین موجود در هوا
• سرخس بوستون: مناسب برای جذب فرمالدیید و زایلین موجود در هوا
• گیاه صلح لی‌لی: مناسب برای جذب بنزن، فرمالدیید و زایلین موجود در هوا
• گیاه پوتوس: مناسب برای جذب فرمالدیید و مونوکسیدکربن موجود در هوا

آیا در روزهای آلوده، ساعت‌های امن هم داریم؟
برخی از افراد دوست دارند بدانند توصیه به بیرون نرفتن از خانه در شرایط آلودگی هوا، در چه ساعاتی از روز مطرح می‌شود؟ بهتر است بدانید در شرایط آلودگی هوا، هیچ ساعت امن‌تری برای خروج از خانه وجود ندارد اما اگر مجبور به تردد هستید، ساعت‌های خارج از اوج ترافیک را برای این کار انتخاب کنید تا با تسریع روند رفت و آمد، کمتر در معرض آلودگی هوا قرار بگیرید. ورزش کردن یا فعالیت‌های فیزیکی سنگین که باعث عمیق شدن تنفس می‌شوند هم در هر ساعتی از شبانه‌روز در روزهای آلوده سال، ممنوع خواهد بود.
چه ماسکی بخریم؟
اگر قصد استفاده از ماسک برای پیشگیری از تنفس هوای آلوده در این روزهای آلوده سال را دارید، استفاده از انواع استاندارد ماسک‌های فیلتردار را که می‌توانند فیلتری برای پیشگیری از تنفس گازهای سمی و ذرات معلق موجود در هوا باشند به شما پیشنهاد می‌کنیم. مهم‌ترین و رایج‌ترین این محصولات، شامل موارد زیر می‌شوند:
• ماسک تنفسی کربن اکتیو سوپاپ‌دار HY-8636 FFP3: این ماسک کاسه‌ای یا فنجانی برای پیشگیری از تماس با ریزگردها در شهرهای آلوده مناسب است.
• ماسک تنفسی سوپاپ‌دار اکتیوکربن مدل FAPA PAG2611 FFP2: این ماسک تاشو برای استفاده در روزهای آلودگی هوا به منظور تصفیه گرد و غبار و پیشگیری از تنفس آلاینده‌های موجود در هوا مناسب است. این ماسک دارای سوپاپی برای فیلتر کردن ذرات گرد و غبار و کربنی برای جذب مواد شیمیایی و بو است.
• ماسک تنفسی سوپاپ‌دار اکتیو کربن JSP 832 FFP3 NR D: این ماسک کاسه‌ای یا فنجانی برای استفاده در هوای آلوده و محیط‌های دارای ریزگرد مناسب است.
• ماسک تنفسی FFP2-N95: این ماسک کاسه‌ای یا فنجانی برای استفاده در هوای آلوده شهری، بیمارستان‌ها، آزمایشگاه‌ها و کارخانه‌های صنعتی مناسب است.
• ماسک کربن اکتیو سوپاپ‌دار HY8236 FFP3: این ماسک تاشو، قابل‌استفاده در هوای آلوده و در محیط‌های شهری با ریزگردها و آلاینده‌های زیاد است.
در هوای آلوده چه خوراکی‌هایی بخوریم؟
یکی از مهم‌ترین توصیه‌های متخصصان در مورد تغذیه در هوای آلوده، مصرف خوراکی‌های سرشار از انواع ویتامین‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها مانند تمام میوه‌ها و سبزی‌های تازه است. آنتی‌اکسیدان‌های موجود در میوه‌ها و سبزی‌های تازه، از طریق خنثی کردن رادیکال‌های آزاد در بدن، آثار تخریبی گازهای سمی را کاهش می‌دهند و باعث افزایش قدرت سیستم دفاعی می‌شوند. میان انواع آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامینC در مبارزه با رادیکال‌های آزاد و اثر مخرب آلودگی هوا بر بدن، نقش پررنگ‌تری دارد. از این رو، توصیه می‌شود در روزهای آلوده سال، حجم بالاتری از منابع غذایی حاوی این ویتامین مانند فلفل دلمه‌ای، پیاز خام، مرکبات به‌خصوص پرتقال، کلم بروکلی و انار مصرف کنید.
وقتی هوا آلوده است، کجا برویم؟
اگر شرایط و امکانات سفر و دور شدن از تهران را در این روزهای آلوده دارید، رفتن به این مناطق را به شما پیشنهاد می‌کنیم: میگون، پرند، لواسانات، زرین‌دشت، آبیک، فیروزکوه، دماوند، گیلاوند، خور، سوادکوه، افجه، چلاو، کرکبود و فیلبند.

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده