آشنایی با اشکال دارو ها و تاثیر آنها بر بدن

داروهای پیوسته رهش چیست,انواع اشکال دارویی,شکل دارویی پرل,شکل ویال,لیست داروهای اهسته رهش,داروهای پودری
اشکال دارویی سامانه‌های دارورسانی هستند. به این معنا که آنها وسیله‌ای برای تجویز بی‌خطر، موثر، تکرارپذیر و راحت مواد دارویی به بدن‌اند. اشکال دارویی به‌ندرت به تنهایی حاوی مواد دارویی هستند، بلکه مواد دارویی نیاز به افزودنی دارند تا به شکل دارویی تبدیل شوند و این موضوع به نوبه خود معرفی‌کننده نیاز به فرمولاسیون است.

اشکال دارویی ابزاری برای رساندن مولکول‌های دارو به محل اثر هستند. اثربخشی دارو مرتبط با غلظت دارو در محل اثر است که این آثار شامل آثار سمی و ناخواسته و آثار درمانی و مفید هستند. هدف درمان موفق دارویی، رساندن غلظت مناسبی از دارو به محل مناسب است به‌نحوی که بیشترین اثر درمانی و کمترین سمیت حاصل شود.

فرمولاسیون یعنی چه؟
بیشتر اشکال دارویی به شکل خوراکی و به‌صورت محصولات جامد مانند قرص و کپسول تجویز می‌شوند. این موضوع بدان معناست که یکی از مهم‌ترین مراحل در تجویز داروها، انحلال ذرات جامد و تشکیل محلول در دستگاه گوارش است، بنابراین دانشمندان فرموله‌کننده، باید هم در مورد مواد مایع و هم مواد جامد اطلاعات داشته باشند و به‌خصوص باید خواص مواد دارویی در محلول و عوامل موثر بر انحلال دارو از ذرات جامد را بدانند.

بیشتر مواد دارویی پودرهای جامد (عمدتا بلوری) هستند و متاسفانه اغلب آنها خواص نامطلوب متعددی دارند. باید طی طراحی اشکال دارویی بر این خواص نامطلوب فائق آمد تا بتوان به تولید رضایت‌بخشی دست یافت و اشکال دارویی تولیدشده کارکرد مناسبی داشته باشند.

مشکلات فرمولاسیون
مشکلات بسیاری در زمینه مخلوط کردن و جریان پودرها وجود دارد. به‌عنوان مثال در تولید صنعتی قرص و کپسول، پودرها باید مخلوط مناسبی از تمام اجزا داشته باشند تا در هر واحد از شکل دارویی، مقدار دارو یکنواخت باشد. از طرفی، جریان پودر نیز در دستگاه‌های قرص و کپسول‌زنی سریع، باید یکنواخت باشد.
دانشمندان فرمولاتور قادرند قابلیت‌های کامل یک ماده دارویی را آشکار کنند؛ چه این ماده یک مولکول ساختنی کوچک باشد یا عصاره گیاهی یا یک محصول زیست‌فناوری، فرمولاسیون خوب می‌تواند اثربخشی درمانی را افزایش دهد یا عوارض جانبی را محدود کند. اولین مرحله طراحی و تولید یک شکل دارویی، پیش‌فرمولاسیون است. این مرحله همان‌طور که نامش نشان می‌دهد، شامل مراحلی است که قبل از شروع یک فرمولاسیون موثر باید انجام شوند.

پیش‌فرمولاسیون
پیش‌فرمولاسیون شامل فهم کامل ویژگی‌های فیزیکو‌شیمیایی دارو و اجزای دیگر موجود در یک شکل دارویی (افزودنی‌ها) و نحوه برهم‌کنش احتمالی آنهاست. دستیابی اولیه به این دانش استفاده زیادی برای فرمولاتور دارد چرا‌که این داده‌های کسب‌شده در مراحل اولیه تاثیر زیادی بر طراحی شکل دارویی آینده خواهد داشت. نتایج آزمایش‌های انجام‌شده، در این مرحله از تولید می‌تواند در مورد اشکال دارویی احتمالی (و البته نامحتمل) برای یک داروی جدید اطلاعات واضح‌تری ارائه کند.
ویژگی‌های اشکال دارویی موجود را می‌توان براساس ویژگی‌های ماده دارویی، افزودنی‌های استفاده‌شده برای تجویز دارو و نیازهای خاص بیمار تغییر داد. اشکال دارویی ممکن است از راه‌های مختلفی تجویز شوند و لازمه‌های فرمولاسیون آنها باعث راه تجویز متفاوت خواهد بود.

اهمیت فرمولاسیون
هرچند داروها را در حالت جامد می‌توان به‌صورت پودر ساده تجویز کرد، معمولا به‌صورت اشکال دارویی جامد مانند قرص (در حال حاضر پراستفاده‌ترین شکل دارویی جامد) و کپسول فرموله می‌شوند.
برای همه اشکال دارویی، دارو باید با سرعت مناسب و در محل مناسب برای اثر یا جذب دارو آزاد شود. این موضوع به‌خصوص برای اشکال دارویی جامد خوراکی صدق می‌کند که باید دارو با سرعت مناسب و در محل مناسب درون دستگاه گوارش حل شود. ممکن است فراهمی زیستی (مقدار دارویی که جذب و وارد جریان خون می‌شود) به‌وسیله سرعت انحلال دارو محدود شود چراکه تغییرات pH (۱ تا ۸) در دستگاه گوارش می‌تواند بر جذب داروها اثر منفی بگذارد. در نتیجه آزمایش سرعت انحلال یک آزمایش کلیدی در کنترل کیفیت است.

فرمولاسیون و راه‌های مصرف دارو
اشکال دارویی عمدتا (و نه تماما) از راه خوراکی تجویز می‌شوند. در حالی که راه خوراکی شایع‌ترین راه تجویز داروهاست، راه‌های متعدد دیگری برای تجویز وجود دارند. برای هر راه تجویز به مواردی مثل طبیعت محل تجویز، لازمه‌های فرمولاسیونی برای متمرکز کردن اثر دارو در محل یا کنترل جذب دارو برای افزایش کارایی سیستمیک یا کاهش عوارض جانبی سیستمیک توجه می‌شود.

داروها به‌ندرت به شکل ماده خالص شیمیایی تجویز می‌شوند. آنها تقریبا همیشه به شکل فرآورده‌های فرموله‌شده یا اشکال دارویی ارائه می‌شوند. برای این منظور می‌توان از محلول‌های به نسبت ساده تا سامانه‌های دارورسانی پیچیده با به‌کارگیری افزودنی‌های مناسب یا مواد جانبی در فرمولاسیون استفاده کرد. این مواد جانبی عملکردهای داروسازی متنوع و تخصصی دارند.
این مواد افزودنی هستند که کنار بقیه اجزا باعث حل شدن، سوسپانسیون شدن، قوام یافتن، محافظت میکروبی، امولسیون شدن، اصلاح انحلال، بهبود پرس‌پذیری و طعم دادن به مواد دارویی می‌شوند و فرآورده‌ها یا اشکال دارویی متنوعی را تشکیل می‌دهند.

فرمولاسیون و تعیین شکل دارو
هدف اصلی در طراحی اشکال دارویی رسیدن به پاسخ ‌درمانی قابل‌پیش‌بینی به یک ماده دارویی است که درون یک فرمولاسیون وارد شده است. این فرمولاسیون باید در مقیاس بالا قابل‌تولید باشد و کیفیت محصول به‌دست‌آمده نیز تکرارپذیر باشد.
برای تضمین کیفیت محصول، خصوصیات زیادی موردنیاز است که از جمله می‌توان پایداری فیزیکی و شیمیایی، در صورت نیاز محافظت مقابل آلودگی میکروبی، یکنواختی در دوز دارو، مطلوب بودن برای استفاده‌کنندگان اعم از تجویزکننده و بیمار و همچنین بسته‌بندی و برچسب‌زنی مناسب را نام برد. مطلوب این است که اشکال دارویی مستقل از تفاوت‌های بین‌فردی عمل کنند، اما در عمل رسیدن به این هدف مشکل است.
ابداعات جدیدی که بر فعالیت متابولیک خاص هر بیمار تکیه دارند یا کاشتن اشکال دارویی کاشتنی که به صدا یا میدان مغناطیسی خارجی پاسخ‌دهی نشان می‌دهند و در پاسخ به این محرک‌ها عمل دارورسانی را شروع می‌کنند، شروعی بر برآورده کردن این اهداف است. جذب و توزیع دارو در بدن تا حد زیادی، تحت‌تاثیر آزادسازی دارو از شکل دارویی و توانایی دارو در عبور از غشاهای بیولوژیک قرار می‌گیرد.

تولید و دسته‌بندی دارو
حذف میکروارگانیسم‌ها از فرآورده‌های دارویی چه قبل از تولید و چه طی آن ضروری است. تمام اشکال دارویی باید عاری از آلودگی میکروبی باشند و استانداردهای بالایی در مورد آنها رعایت شود.
برای برخی اشکال دارویی، استریل بودن (به معنی وجود نداشتن میکروارگانیسم‌ها) ضروری است.
بسیاری از اشکال دارویی که به‌صورت روتین تجویز می‌شوند را کارخانه‌های داروسازی تولید و بسته‌بندی می‌‌کنند. بعضی از داروها را هم داروساز در داروخانه تهیه می‌کند.
باید به تفاوت‌های موجود میان فرمولاسیون‌های به‌ظاهر مشابه و دلایل احتمالی آن توجه داشت. اکنون مشخص شده عوامل فرمولاسیونی می‌توانند بر کارکرد درمانی اثر بگذارند. به همین دلیل در سال‌های اخیر توجه فزاینده‌ای به سوی حذف تفاوت‌های موجود در ویژگی‌های فراهمی زیستی به‌خصوص برای محصولات معادل شیمیایی، معطوف شده است.
برای بهینه‌سازی فراهمی زیستی ماده دارویی اغلب نیاز به انتخاب دقیق مناسب‌ترین شکل شیمیایی از ماده دارویی است. برای مثال چنین انتخابی باید با توجه به محلولیت لازم، اندازه ذره‌ای و شکل فیزیکی ماده دارویی باشد و باید افزودنی‌ها و مواد کمکی در تولید فرآورده و همچنین انتخاب مناسب‌ترین راه تجویز شکل دارویی را مدنظر قرار داد. روند تولید و بسته‌بندی مناسب نیز موردنیاز است.

فرمولاسیون و انواع اشکال دارویی
برای درمان راحت و موثر یک بیماری، می‌توان ماده دارویی را درون اشکال دارویی زیادی وارد کرد. برای به حداکثر رساندن پاسخ‌ درمانی می‌توان اشکال دارویی برای تجویز را از راه‌های مختلف طراحی کرد. فرآورده‌های دارویی را می‌توان به‌صورت خوراکی یا تزریقی مصرف کرد یا روی پوست استعمال یا آنها را استنشاق کرد.

فرمولاسیون در خدمت سهولت استفاده بالینی
اما قبل از اینکه بتوان ترکیب درستی از دارو و شکل دارویی را ساخت، ابتدا باید ارتباط میان ماده دارویی و کاربرد بالینی آن را در نظر گرفت زیرا هر بیماری یا ناخوشی اغلب نیاز به نوع خاصی از دارودرمانی دارد. علاوه بر این، هنگام طراحی اشکال دارویی باید عوامل تعیین‌کننده در انتخاب راه تجویز و لازمه‌های خاص آن راه که جذب دارو را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند، مدنظر قرار گیرند.

داروهایی با چندین شکل
بسیاری از داروها به‌صورت اشکال دارویی مختلفی که قدرت‌های متفاوتی دارند، فرموله می‌شوند. هر یک از این اشکال ویژگی‌های داروسازی انتخابی که برای یک کاربرد خاص مناسب است، دارند. ماده ضددرد استامینوفن نیز در اشکال دارویی متعدد و با قدرت‌های مختلفی برای تامین نیازهای خاص استفاده‌کننده در دسترس است که از جمله می‌توان قرص، قرص بازشدنی، قرص محلول کودکان، محلول خوراکی کودکان، محلول خوراکی بدون قند، سوسپانسیون خوراکی و شیاف را نام برد.

داروهای جدید و چالش‌های فرمولاسیون
کنار بسیاری از ترکیبات آلی کوچک‌مولکول جدید که پیوسته کشف و تبدیل به اشکال دارویی می‌شوند، تولید داروهای زیست‌فناوری نیز سیر فزاینده‌ای یافته و اهمیت این عوامل درمانی رو به افزایش است.
این ترکیبات بزرگ‌مولکول هستند و وزن مولکولی نسبت بالایی دارند و شامل پپتیدها، پروتئین‌ها و اجزای ویروسی می‌شوند. فرمولاسیون این داروها و تبدیل آنها به اشکال دارویی به دلیل ویژگی‌های زیستی، شیمیایی و ساختاری‌شان با چالش‌های متعدد و پیچیده‌ای روبرو است. در حال حاضر این داروها به‌صورت اشکال تزریقی و ریوی فرموله می‌شوند، ولی روش‌های دیگر تجویز نیز مدنظر هستند.

بنابراین واضح است که قبل از تولید موفق یک ماده دارویی در یک شکل دارویی، عوامل بسیاری باید در نظر گرفته شوند. این موارد را می‌توان به ۳ گروه تقسیم کرد:
۱- ملاحظات بیوفارماسی شامل عوامل موثر
بر جذب ماده دارویی از راه‌های مختلف تجویز
۲- عوامل مربوط به ماده دارویی مانند ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن
۳- ملاحظات درمانی شامل ملاحظات مربوط به نشانه‌های بالینی مورد درمان و عوامل مربوط به بیمار

فرمولاسیون، شکل فیزیکی دارو
اشکال دارویی با کیفیت بالا و موثر فقط هنگامی فرموله و تهیه می‌شوند که همه این عوامل در نظر باشند و به هم ربط داده شوند. این نکته اصل اولیه در طراحی اشکال دارویی است.
زمانی که دارو با استفاده از اشکال دارویی متفاوت تجویز می‌شود، پس از جذب از بافت به‌طور مستقیم وارد خون خواهدشد، اما تجویز وریدی مستقیم‌ترین راه است. هنگام تجویز از راه خوراکی و شروع اثر دارو به علت زمان موردنیاز برای گذر دارو در دستگاه گوارش، روند جذب و گردش خون کبدی-روده‌ای به تاخیر خواهد افتاد.
برخی اشکال دارویی برای ایجاد اثر موضعی طراحی شده‌اند که این آثار را روی پوست و غشاهای مخاطی از جمله چشم، بینی، معده، رکتوم، واژن و مجاری تنفسی اعمال می‌کنند. باوجود اینکه جذب سیستمیک از چنین فرمولاسیون‌هایی باید حداقل باشد، بعضی داروها وارد جریان خون می‌شوند و آثار ناخواسته‌ای به‌جا می‌گذارند.
شکل فیزیکی اشکال دارویی خوراکی روی سرعت جذب و شروع اثرشان تاثیر می‌گذارد. محلول‌ها سریع‌تر از سوسپانسیون‌ها اثر می‌کنند و در مرحله بعدی کپسول‌ها و قرص‌ها قرار می‌گیرند. به این ترتیب می‌توان اشکال دارویی را برحسب زمان شروع اثر درمانی فهرست کرد:

راه‌های تجویز دارو
الگوی جذب داروها باتوجه به نوع مواد و راه‌های تجویز مختلف، تفاوت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارد. طراحی اشکال دارویی برای ارائه مناسب دارو برای جذب از هر راه تجویز است.

راه خوراکی
راه خوراکی پرکاربردترین و معمول‌ترین راه تجویز دارو است.
این راه برای بیشتر داروها به جز آنهایی که به‌وسیله ترشحات گوارشی یا اثر عبور اول کبدی غیرفعال می‌شوند، مناسب، ولی در موارد زیر نامناسب است:
بلافاصله قبل یا بعد از عمل جراحی، بیماران بیهوش یا در حال استفراغ و بیماران دچار سوءجذب.
اشکال دارویی حاوی مواد جاذب، ترکیبات ضدمیکروبی و آنتی‌اسیدها ممکن است برای ایجاد اثر موضعی در دستگاه گوارش طراحی و از این راه تجویز شوند.

راه گونه‌ای
این راه برای مصرف دارو به‌وسیله خود فرد مفید است و برای غلبه بر برخی مشکلات راه دهانی به کار می‌رود. غشای مخاطی حفره دهانی، جریان خون بالایی دارد و داروها از این طریق بدون ورود به جریان خون ورید باب (پورت) کبدی، وارد جریان خون سیستمیک می‌شوند. در نتیجه دارو در اثر عبور اول کبدی تخریب نمی‌شود. این راه برای بیماران بیهوش نیز ممکن است استفاده شود.

راه مقعدی
داروهای تجویزشده از راه مقعد عمدتا وارد جریان خون سیستمیک می‌شوند، هرچند ممکن است مقداری دارو وارد ورید پورت شود. جذب دارو از طریق مخاط مقعد، در مقایسه با روده کوچک، کمتر قابل‌پیش‌بینی است. این راه همچنین برای تجویز سیستمیک داروهایی که باعث تحریک گوارشی می‌شوند یا در بیماران بیهوش یا در حال استفراغ مفید است.

راه استنشاقی
میزان جریان خون بالای ریه‌ها و سطح مقطع وسیع کیسه‌های هوایی، خصوصیاتی هستند که باعث جذب سریع سیستمیک دارو از ریه‌ها می‌شوند.گازهای بیهوشی، مایعات فرار و داروهایی با قابلیت تبدیل به شکل آئروسل، می‌توانند برای ایجاد اثر سیستمیک از این راه استفاده شوند. غشای مخاط بینی هم می‌تواند راهی برای تجویز سیستمیک داروها باشد.

راه موضعی
داروهای استفاده‌شده در سطح پوست ممکن است به آهستگی جذب گردش خون سیستمیک شوند. این راه در مورد داروهایی که بعد از تجویز خوراکی طول اثر کوتاهی دارند به‌خصوص آنهایی که به سرعت به‌وسیله کبد متابولیزه می‌شوند، مفید است. راه موضعی می‌تواند غلظت ثابتی از دارو در خون ایجاد کند.
ممکن است شکل دارویی برای ایجاد اثر موضعی، روی سطح محل استفاده شود. به‌عنوان مثال محصولاتی برای استفاده روی پوست، قرنیه چشم، موکوس بینی، رکتوم، واژن و مجاری ادراری.

راه تزریقی
اشکال تزریقی برای تجویز دارو از طریق تزریق به اعماق مختلف نسبت به سطح پوست، طراحی شده‌اند. داروها ممکن است به‌طور مستقیم از راه تزریق وریدی وارد جریان خون سیستمیک شوند.
توزیع دارو به‌وسیله جریان خون سیستمیک سریع است و با این روش بسیاری از غشاهای بیولوژیک که می‌توانند جذب را به تاخیر بیندازند، حذف می‌شوند. حجم دوز تزریقی داخل وریدی، بین کسری از میلی‌لیتر به‌صورت تزریق سریع تا ۵۰۰ میلی‌لیتر یا بیشتر به‌صورت انفوزیون وریدی متغیر است.

انواع تزریق
تزریق داخل شریانی اساسا برای مقاصد تشخیصی است و به استثنای نوزادان، به‌ندرت برای تجویز داروها استفاده می‌شود. تزریق عضلانی داروها به شکل محلول آبی، اغلب باعث جذب سریع و کامل می‌شود، در حالی که در تزریق زیرجلدی یا حجم کم، جذب آهسته‌تر خواهد بود. انواع دیگر راه‌های تزریقی عبارت‌اند از: داخل مفصلی، داخل چشمی، داخل عضله قلب و داخل مایع مغزی- نخاعی.

منبع: فارماسیوتیکس اولتون، راهنمای تجویز دارو‌ها.سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده