معماری

روش‌های تایپینگ مولکولی روی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس

امروزه تکنیک‌های ژنتیک مولکولی مانندPCR ، انگشت‌نگاری اسید نوکلئیک، آنالیز سکانس DNA از ابزارهای مهم در شناسایی باکتری‌ها به شمار می‌روند. با تایپینگ مولکولی می‌توان شیوع عفونت‌های بیمارستانی، مخازن آلودگی ناشی از غذا یا انتشار سویه‌های پاتوژنتیک گیاهی در محیط و جداسازی ژنوتیپ خاص در کونجوگاسیون با یک باکتری خاص را مشخص کرد. همچنین این روش‌ها آگاهی بیشتر اصول اپیدمیولوژی و تکامل و انتشار بسیاری از بیماریهای باکتریال را به ما می‌دهند. روش‌های تایپینگ مولکولی که روی شناسایی ژنوتیپ‌های خاص در میان سویه‌های باکتریایی متمرکز شده است انقلابی در مطالعه تنوع سویه‌ها و مونیتور کردن شیوع عفونت ایجاد کرده است. این روش‌ها نسبت به روش‌های کلاسیک تیپ‌بندی دارای فوائدی از جمله نیاز نداشتن به تهیه کشت تک از یک سلول باکتری، افزایش پایداری، حساسیت سنجش و انجام واکنش در زمان کمتر را دارند. هدف این مقاله، بررسی روش‌های انجام تایپینگ مولکولی روی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. در این مقاله سعی شده است به روش‌های مرسوم و متدوالی که امروزه برای بررسی‌های مولکولی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس استفاده می‌شود از جمله اسپولیگوتایپینگ، RFLP وVNTR مروری اجمالی شود.

 

کلمات کلیدی: مایکوباکتریوم توبرکلوزیس، تایپینگ مولکولی

پیش گفتار :

فهمیدن توزیع و ارتباط پاتوژن‌ها به تعیین اپیدمیولوژی میکروب و طراحی روش‌هایی جهت کنترل پاتوژن‌ها کمک فراوانی می‌کند. در گذشته از ویژگی‌های فنوتیپیکی مانند بیوتیپ و سروتیپ باکتریوفاژ یا باکتریوسین، تیپ و پروفایل حساسیت به آنتی‌بیوتیک جهت تایپینگ میکروب‌ها استفاده می‌شد، ولی امروزه با پیشرفت روش‌های مولکولی در دو دهه اخیر، تکنیکهای مولکولی از جملهPFEG ، روش‌های متکی بر برش آنزیمی و آنالیز پلاسمیدها، روش‌های تیپ‌بندی براساس PCR برای تایپینگ میکروب‌ها به کار مي‌روند. به کارگیری روش‌های مولکولی برای تیپبندی پاتوژن‌ها در ارتباط‌دهی دقیق بین سویه‌ها و گونه‌ها بسیار اساسی است. اثبات ارتباطات کلون‌های یک پاتوژن به ما این امکان را مي‌دهد که منبع آلودگی (انسان یا محیط) را پیدا کرده، سویه‌های عفونی را از سویه‌های غیر عفونی متمایز نموده و در نهایت عود را از عفونت مجدد تفکیک نمائیم. تعدادی از عفونت ها ناشی از میکروب‌های کومنسال هستند، بنابراین این مهم است که تعیین کنیم که آیا این ایزوله جدا شده از فرد بیمار سویه پاتوژن مي‌باشد یا اینکه سویه کمنسال سبب عفونت شده است. همچنین با تیپ‌بندی مي‌توان گفت که یک فرد اگر دچار عفونت مجدد شود این در اثر عود بیماری است یا اینکه توسط سویه‌اي غیر از سویه ایجاد کننده عفونت اولیه آلوده شده است، همچنین اگر عفونت ناشی از عود باشد این روش‌ها نشان می‌دهند که رژیم درمانی اولیه موثر نبوده و درمان جایگزین باید انجام بگیرد. امروزه با استفاده از تیپ‌بندی مولکولی در بیمارستان‌ها جلوی شیوع بسیاری از عفونت‌های بیمارستانی گرفته می‌شود و از این نظر به اقتصاد و سلامت جوامع مختلف کمک شایانی می‌شود. این مقاله به بررسی روش‌های تایپینگ مولکولی برروی میکروب مایکوباکتریوم توبرکلوزیس می‌پردازد و به روش‌های مرسوم و متدوالی که امروزه برای بررسی‌های مولکولی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس استفاده می‌شود مثل اسپولیگو‌تایپینگ، RFLP وVNTR مروری اجمالی می‌کند. علی‌رغم کوشش‌های جهان برای مبارزه با بیماری سل این بیماری هنوز هم یکی از بزرگترین مشکلات بهداشتی در جهان و به خصوص در کشورهای در حال توسعه مانند ایران می‌باشد. عوامل کلیدی در کنترل بیماری شامل تشخیص سریع، درمان مناسب و ردیابی منابع عفونت برای جلوگیری از انتقال بیشتر بیماری می‌باشد. از طرف دیگر برای طراحی برنامه‌ها و استراتژی‌های کنترل بیماری سل شناسایی منشأ جغرافیایی عامل ایجاد کننده بیماری نیز از اهمیت حیاتی برخوردار است. با گذشت بیش از 50 سال از کشف داروهای ضد سلی و پیشرفت در زمینه بیولوژی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس، هنوز هم این باکتری به عنوان پاتوژن مهم در مرگ و میر افراد به شمار می‌آید. ردیابی منشأ عفونت به قدرت تفکیک گونه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس نیاز دارد. بیماری سل، شایعترین بیماری عفونی در جهان است. با این همه، به نظر می‌رسد که بیماری سل تا سال 2020 هنوز هم جزء یکی از 10 بیماری همه‌گیر باقی خواهد ماند. موضوع مهم در مورد بیماری سل، چگونگی کنترل و پیشگیری آن است. به طور کلی از عوامل اصلی کنترل بیماری سل مي‌توان شناسایی افراد آلوده، ردیابی سریع منشأ عفونت، کنترل عفونت اولیه با مایکوباکتریوم توبرکلوزیس بوسیله استنشاق باسیلی از طریق ذرات کوچک هوا را نام برد. بیماری سل دارای دوره نهفتگی طولانی می‌باشد. مدت زمان بروز علائم بیماری از زمان وارد شدن باسیل به بدن به مساعد بودن شرایط بدن بستگی دارد به همین علت قسمت مهمی از این رویداد ممکن است بر اثر فعال شدن مجدد عفونت باشد، در حالیکه در موارد دیگر می‌تواند به علت عفونت اخیر و انتقال فعال باشد. بنابراین تمایز بین عفونت اخیر و عود مجدد عفونت از اهمیت خاصی در برنامه‌های کنترل بیماری سل برخوردار است. تعیین هویت گونه‌های مایکوباکتریوم جدا شده از بیماران باعث شناسایی منشأ عفونت می‌شود. محدودیت‌های موجود در روش‌های معمول آزمایشگاهی برای تفکیک عفونت اخیر و عود مجدد عفونت باعث بوجود آمدن دانش اپیدمیولوژیکی مولکولی شد. در اپیدمیولوژیکی مولکولی، روش‌های اپیدمیولوژیکی برای درک بهتر در مورد جایگاه و انتشار و بیماری‌زایی به کار برده می‌شود. ردیابی عفونت در برخی از کشورها مانند ایران، شامل یک سری روش‌های معمول مانند اطلاعات مربوط به بیمار و در کل آزمایشهای تأییدی میکروب‌شناسی می‌باشد. این روش‌ها از ارزش محدودی برخوردار بوده و شناسایی منشأ عفونت و سیر آلودگی از این طریق مسیر نیست. برخی از عوامل همچون عفونت با بیش از یک سویه مایکوباکتریوم توبرکلوزیس به نام عفونت مخلوط، عفونت با سویه دیگری از مایکوباکتریوم توبرکلوزیس به نام عفونت مجدد، بازگشت بیماری پس از درمان عفونت اولیه به نام عود عفونت، باعث مشکل در تفسیر نتایج تعیین حساسیت دارویی و بررسی اپیدمیولوژیکی سل می‌شود. تظاهرات بالینی سل در بین نژادهای مختلف، متفاوت است. برای فهم بهتر فاکتورهایی که انتقال سل را در جامعه تحت تاثیر قرار می‌دهند و نیز برای ارزیابی برنامه‌های کنترل منطقه‌ایی، شناسایی سویه‌ها می‌تواند به عنوان یک ابزار اساسی و مفید در تحقیقات اپیدمیولوژیکی – مولکولی به کار رود. شناسایی سویه‌ها توسط تکنیک‌های استاندارد مولکولی انجام می‌شود که برای مقایسه سویه‌ها بین آزمایشگاهها، مناطق،کشورها و قاره‌ها به کار می‌رود. به علاوه شناسایی سویه‌ها می‌تواند برای تعیین سویه‌های شایع و تمایز آنها از سویه‌های نامربوط اپیدمیولوژیکی مفید باشد. حال به بررسی سه روش رایج در تایپینگ مولکولی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس می پردازیم.

اسپولیگوتایپنگ Spoligotyping) ( :

یک نوع روش مولکولی که برای تمایز فامیل‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس از سایر سویه‌ها استفاده می‌شود.

اسپولیگوتایپینگ بر پایه PCR:

یک روش سریع و نسبتاً ارزان مي‌باشد که به راحتی در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی مجهز قابل انجام است. یک ناحیه اختصاصی DR (Direct Repeat) در داخل ژنوم M. tubercalosis مرکب از تعدادی از تکرارهای مستقیم مي‌باشدکه این لوکوس محل ترجیحی برای ورود یک کپی از قطعات (Is6110) می‌باشد. منطقه لوکوس DR در ژنوم کمپلکس مایکوباکتریوم توبرکلوزیس شامل چندین ناحیه تکراری 36جفت بازی حفاظت شده می‌باشد. نواحی تکراری فوق (DR) توسط توالیهای فاصله‌انداز (spacers ) 41- 35 جفت بازی از همدیگر جدا می‌شوند. تعداد و توالی نوکلوئیدی مناطق فاصله‌انداز در هر گونه، مخصوص و منحصر بفرد است. بررسی نقاط فاصله انداز در تکنیک اسپولیگوتایپینگ به واسطه پرایمرهای اختصاصی متصل به غشاء نیتروسلولوزی صورت می‌گیرد. طرح هیبریداسیون نشان مي‌دهد کدام الگوی نقاط فاصله‌انداز در کدام سویه وجود دارد، این روش را اصطلاحاً اسپولیگوتایپینگ (Spacer oligotyping ) یا به عبارتی الگوبرداری نقاط فاصله‌انداز می‌گویند. ایزوله‌های کلینیکی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس و مایکوباکتريوم بوویس در حضور یا عدم وجود یک یا چند فاصله‌انداز و DR های مجاور آنها اختلاف دارند، از این پلی‌مورفیسم برای تمایز سویه‌های کمپلکس مایکوباکتریوم توبرکلوزیس برای مطالعات اپیدمیولوژیکی و تمایز رده‌ها در بین کمپکس مایکوباکتریوم توبرکلوزیسM. canettii, M. microtti , M. bovis , M. tuberculosis استفاده می‌گردد. لذا با این روش، نواحی DR در سویه‌های متفاوت مورد بررسی قرار گرفته و تشخیص سویه‌ها بر اساس پلی‌مورفیسم DRها امکان‌پذیر خواهد بود. این مطالعه برای شناسایی فامیل‌های مختلف از جمله فامیل بیجینگ در سویه‌های بالینی جدا شده از بیماران مسلول و بررسی فاکتورهای مداخله‌گر در انتقال صورت می‌گیرد. تمام سویه‌های درگیر در شیوع یک عفونت به صورت کلونال می‌باشند. فامیل‌های کلونال مربوط به هم از           M. tuberculosis توسط روش‌های تیپ‌بندی مولکول تعیین می‌گردند که ممکن است به ناحیه خاص محدود شود یا در کل جهان منتشر شوند. یکی از این فامیلها ، فامیل بیجینگ (Beijing family) مي‌باشد که در پکن (چین) به سال 1992 شناسایی شد و سپس از نقاط دیگر دنیا نیز گزارش شد. این فامیل اغلب دارای بیش از 20 کپی از Is6110 ژنوم خود هستند و طرح باندی آنها شدیداً به هم شبیه بوده که آنالیز کامپیوتری باندها را مشکل می‌کند. از نظر ژنتیکی این سویه‌ها شدیداً به هم مربوط بوده که تمایز آنها با تکنیک‌های مورد استفاده مشکل می‌باشد. لذا برای تعیین این سویه‌ها به تکنیک‌های بسیار دقیق نیاز است که با ظهور چنین تکنیک‌های مولکولی نام برده شده فوق تحقیقات مربوط به سل، ابزارهای جدید و قدرتمندی برای فهم بهتر خصوصیات فیلوژنتیک و انتقال M. tuberculosis پیدا کرده است. همان طور که در بالا اشاره شد، ژنوتیپ Beijing در ارتباط با اپیدمی‌های مختلف سرتاسر دنیا در بین جوامع مختلف بوده است. ژنوتیپ Beijing مایکوباکتریوم توبرکلوزیس برای اولین بار در اطراف شهر پکن تشخیص داده شد و این ژنوتیپ در اواسط دهه 1950 میلادی تنها در کشورهای جنوب شرقی آسیا یافت می‌شد. اما اخیرا این ژنوتیپ در ارتباط با بسیاری از همه‌گیریهای بیماری سل در سرتاسر جهان مثل آمریکا، آفریقای جنوبی، آلمان، جزایر قناری، روسیه، استونی و کلمبیا تشخیص داده شده است. همچنین کشورهای مجاور اطراف چین مانند کره جنوبی، مغولستان، تایلند، ویتنام نیز صدمات بسیاری را تحمَل کردند. این ژنوتیپ هم اکنون در بیش از 15 ناحیه اطراف پکن شایع می‌باشد.که حدود 80-92 درصد از ژنوتیپ‌های این ناحیه را تشکیل می‌دهد. در یک مطالعه که در کشور آذربایجان انجام گرفت میزان شیوع این ژنو‌تیپ در بین نمونه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس مقاوم به چند دارو حدود 8/70 درصد مي‌باشدکه تعجب برانگیز است و نشان دهنده ارتباط این ژنوتیپ با مقاومت دارویی در بین ژنوتیپ‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس می‌باشد. یکی دیگر از خصوصیات این ژنوتیپ گسترش و ایجاد سریع بیماری آن مي‌باشد به همین علت این ژنوتیپ در افراد با سن پایین بیشتر مشاهده می‌گردد که خود تأمل برانگیز است. بین استان‌های کشورمان، استان خراسان به علت مجاورت با کشورهای افغانستان و پاکستان و هجوم بی‌رویه مهاجران به این استان و نیز اهمیت ژنوتیپ (Beijing) از نقطه نظر اپیدمیولوژیک، بیماری‌زایی، مقاومت چند دارویی،شیوع قابل توجهی دارد. بهترین تکنیک برای شناسایی اعضای ژنوتیپ Beijing روش مبتنی بر PCR یعنی (Spoligotyping ) می‌باشد.

RFLP :

به طور کلی تفریق گونه‌ها و تعیین هویت سریع مایکوباکتریوم‌ها یکی از مشکلات اساسی در راه تشخیص، کنترل و درمان بیماری‌های حاصل از خانواده مایکوباکتریوم است. این امر به صورت سنتی براساس خصوصیات ظاهری کلنی، سرعت رشد و تست‌های بیوشیمیایی استوار است. با توجه به نیاز به امکانات ویژه تست‌های بیوشیمیایی برای افتراق گونه‌ها در همه آزمایشگاههای مایکوباکتریولوژی کشور به صورت معمول انجام نمی‌شود. تکنیک‌های متفاوتی از قبیل تکنیک کروماتوگرافی با کیفیت عالی (HPLC کروماتوگرافی گاز مایع (GLC)، کروماتوگرافی لایه نازک(TLC) برای این منظور به کار رفته‌اند. این تکنیک‌ها یا به دلیل هزینه‌های بالا و یا قابل اعتماد نبودن نتایج در بعضی از موارد استفاده معمول از آنها برای تعین هویت و جداسازی گونه‌های مایکوباکتریومی رایج نشده است. هیبریدیزاسیون پروب بر پایه RNA یا DNA علیرغم سریع و کارآمد بودن، به دلیل عدم توانایی در تفکیک انواعی از گونه‌ها نیز کاربرد روتین پیدا نکرده است. متدهای جدید براساس PCR یکی از مهمترین و کاربردی‌ترین در عین حال ساده‌ترین روش‌های مولکولار برای تعیین هویت مایکوباکتریوم‌ها هستند. وجود پلی‌مورفیسم در نواحی خاصی از چندین ژن با توالی محافظت کننده پروتئین 32کیلودالتونی ژنdnaj، ژنsod، ژنrpoB ، ژنhsp65، ژن   rrs   (16S rDNA) امکان تعین هویت سریع و آسان‌تر گونه‌های مایکوباکتریومی را از همدیگر فراهم آورده است. از کاربردی‌ترین توالی‌های فوق برای این مقصود، استفاده از وجود پلی‌مورفیسم در توالی ژن‌های rrs  و hsp65 است. پروتئین شوک حرارتی 65 کیلو دالتونی یکی از مهمترین آنتی‌ژن‌هایی است که در همه گونه‌های مایکوباکتریومی وجود دارد. ژن مسئول آن hsp65 به صورت کامل تعیین توالی شده است. در سال 1993 محققی به نام Telenti و همکارانش یک متد سریع مولکولی برای تعیین هویت و افتراق مایکوباکتریوم‌ها تا سطح گونه معرفی نمودند. در مطالعه وی قطعه ژنی به طول bp439 در موقعیت 836-398 از توالیhsp65 توسط دو پرایمر مخصوص جنس توسط PCR تکثیر گردید و محصول PCR توسط دو آنزیم محدودالاثر (BstEII,HaeIII ) مورد تجزیه قرار گرفت. با بررسی الگوهای بدست آمده از هضم محصول PCR گونه‌های مورد مطالعه مایکوباکتریومی از همدیگر تفکیک گردیدند. در سالهای اخیر به کارگیری تکنیک PCR و به دنبال آن آنالیز محصول PCR توسط آنزیم‌های محدودالاثر (RFLP) برای افتراق مایکوباکتریوم‌ها تا سطح گونه، استفاده شده است. تکنیک هضم آنزیمی (RFLP) بر اساس توالی bp439 از ژن hsp65 مایکوباکتریومی در تعیین هویت مایکوباکتریومها بسیار کارآمد است. با این وجود در بعضی از گونه‌های مایکوباکتریومی از جمله مایکوباکتریوم فلاوسنس، مایکوباکتریوم گوردونه، مایکوباکتریوم اسکروفولاسئوم، مایکوباکتریوم فورچوثیتوم، مایکوباکتریوم اسمگماتیس، مایکوباکتریوم کانزاسی، مایکوباکتریوم آویوم براساس تایپینگ با این تکنیک بیش از چند نوع الگوی هضم آنزیمی مشاهده شده است که بیانگر حضور زیرگونه‌هایی در این مایکوباکتریوم‌ها است. بطور کلی وجود تکنیک              PCR – RFLP براساس ژن hsp65 می‌تواند به عنوان یک تکنیک معمول و قابل انجام در تمام آزمایشگاه‌های رفرانس کشور و یا حداقل در تعدادی از این آزمایشگاه‌ها برای تعیین هویت سریع تعداد زیادی نمونه مایکوباکتریومی جدا شده از لحاظ مایکوباکتریوم توبرکلوزیس به کار رود. لذا توصیه می‌شود که در آزمایشگاه‌های رفرانس برای تأیید سویه‌ها در مقیاس زیاد از این روش استفاده گردد.

:VNTR

یکی از روش‌های مولکولي بر اساس PCR روشVNTR  است که بیشتر برای تایپینگ سویه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس بکار می‌رود. این روش سریع و آسان است آنالیز آن به صورت چشمی صورت می‌گیرد و بسیار پایدار است. در روش VNTR ، 11 لوکوس در ژنوم مایکوباکتریوم توبرکلوزیس شناسایی شده است

که شامل لوکوس                                                                                                     (MPTR -F , MPTR -E , MPTR -D, MPTR -C , MPTR -B , MPTR -A)MPTR و لوکوس

می باشد. (ETR -F, ETR -E, ETR- D, ETR-C, ETR -B, ETR -A ) ETR

محققان در سال های اخیر نشان دادند که از بین 11 لوکوس مورد نظر

7 لوکوس  (ETR -F, ETR -B, ETR -A, ETR -E, ETR -D, ETR -C, MPTR -A )دارای پلی‌مورفیسم طولی بعلت وجود Insertion و یا Deletion توالی‌های تکرار شونده پشت سرهم می‌باشد.

روش   VNTR   را مي‌توان برای تمایز سویه‌های مرتبط به هم، مایکوباکتریوم توبرکلوزیس بکار برد. زیرا این روش تایپینگ، تعداد زیاد و متنوعی اثر انگشت‌نگاری DNA را تولید می‌کند. کوان و همکارانش در سال 2005 نشان دادند که با افزایش تعداد لوکوس‌های مورد بررسی از VNTR مي‌توان به عنوان روش جدا سازی اولیه استفاده کرد. بطور کلی از روش VNTR مي‌توان برای مطالعات اپیدمیولوژی در سطح وسیع‌تری و بر روی مقادیر کم DNA استخراج شده از کشت‌های اولیه مایکوباکتریایی استفاده کرد.

 

 

نتیجه گیری:

با توجه به شیوع مجدد بیماری سل و اهمیت شناسایی سویه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس در برنامه کنترل منطقه‌ای، تحقیقات اپیدمیولوژی مولکولی شکل تازه‌ای به خود گرفته است. متعاقباً روشهای بیولوژیکی مولکولی متعددی جهت شناسایی و بررسی رابطه میان سویه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس جدا شده، ابداع گردید. این روش‌ها به 2 دسته عمده تقسیم می‌شوند. روش‌هایی که پروفایل‌های انگشت نگاری تولید می‌کنند و روش‌هایی که اساس آن PCR می‌باشد. اساس RFLP مبتنی بر وجود ترانسپوزنهای IS 6110 بوده که به طور اختصاصی در طول ژنوم کمپلکس مایکوباکتریوم توبرکلوزیس به تعداد متنوع در جایگاههای مختلف وجود دارد. تعداد و موقعیت این باندها در طول ژنوم گونه‌های مختلف مایکوباکتریوم توبرکلوزیس باعث الگوی انگشت‌نگاری ژنتیکی می‌شود و به عنوان وسیله‌ای مناسب برای تعیین گونه مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش نمی‌تواند گونه‌هایی که دارای تعداد کم یا یکسانی از نسخه‌های  IS 6110را دارا می‌باشند، شناسایی کند. به همین علت امروزه از روشVNTR استفاده می‌شود.

 

منابع:

1- امیر مظفری،ن.، رمضان‌زاده،ر.، فرنیا،پ.، قاضی،ف.: بررسی میزان وفور ژنوتیپ بیجینگ در سویه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس جدا شده از بیماران مسلول. مجله دانشگاه علوم پزشکی ایران(1385).

2- پیشوا،ا.، توکلی،ا.، تمیزی فر،ح.، رادی،ا.، صالحی،ر.،: بررسی تایپ‌های مولکولی سویه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس جدا شده از بیماران مبتلا به سل در استان اصفهان با استفاده از تکنیک اسپولیگوتایپینگ. مجله دانشکده علوم پزشکی اصفهان (1384).

3- تاج‌الدین،ا.، رمضان زاده،ر.، فرنیا،پ.، کارگر،م.، کاظم پور،م.، مسجدی،م.، نوروزی،ج.، ولایتی،ع.: بررسی الگوی ژنتیکی مایکوباکتریوم توبر کلوزیس جدا شده از بیماران مبتلا به سل ایرانی و افغانی با استفاده از روش تایپینگ VNTR. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان (1387).

4- خواجه کرم‌الدین، م.، روحانی، م.، صادقیان،ع.، فرنیا،پ.، منیری،د.، نادری نسب،م.: بررسی فراوانی ژنوتیپ بیجینگ در نمونه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس جدا شده از بیماران مبتلا به سل شهر مشهد(1386).

5- فرنیا،پ.، کارگر،م.، نصیری،ب.، نوروزی،ج.: مطالعه الگوی ژنتیکی گونه‌های مایکوباکتریوم توبرکلوزیس به روش انگشت نگاری ژنتیکی (1387).

 

  1. Glynn J.R whiteley J, Bifani PIL ,Kremer K, Van Soolingen D, Worldwide occurrence of Beijing / W strains of Mycobacerium tuberculosis asystematic review . Emerg Infec Dis 2002,8:843-848.

 

  1. Gaby , E. Phyffer , Anni Strassle , Tamara van Gorkum, Multidrug resistant tuberculosis in Prison Inmates , Azerbaijan Research,2001:7(5):345-349.

 

  1. philippa J . Easterbrook , Andrea Gibson , Shahed Murad et al, High rates of clustering of strainr Causing tuberculosis in Harare Zimbabwe: a molecular epidemiogical study. Jclin Microbiol 2004 Oct,p.4536-4544.

 

  1. Ainsa JA, Martin C, Gicquel B. Molecular approaches to tuberculosis. Mol Microbiol 2001; 42: 561-70.
  2. Ali A, Hasan Z, Tanveer M, Siddiqui AR, Ghebremichael S, Kallenius G, Hasan R. Characterization of Mycobacterium tuberculosis Central Asian Strain 1 using mycobacterial interspersed repetitive unit genotyping BMC Microbiol. 2007; 7:76 .

 

یوسف تاروردی‌زاده1 ، رضا کاظمی درسنکی1 ، نفیسه قربانی2

1کارشناس ارشد میکروبیولوژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان.

2عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان.

ماهنامه اخبار آزمایشگاهی