توصیه‌های طبی به زائران کعبه

خیلی اوقات پیش می‌آید که مسافران، به‌خصوص افراد مسن حین سفرهای زیارتی به مناطق گرمسیر از جمله مکه، کربلا، عراق و… بیمار می‌شوند و حتی گاهی کارشان به بستری می‌‌کشد. از یک سرماخوردگی ساده گرفته تا بیماری‌های جدی تنفسی، گوارشی، ویروسی و باکتریال و بیماری‌های منتقله حین سفر می‌توانند شما را از به جای آوردن مراسم مذهبی و لذت بردن از مسافرت باز دارند. درواقع، تجمع تعداد زیادی از افراد با ملیت‌های مختلف در یک مکان خطر ابتلا به انواع بیماری‌های معمول یا غیرمعمول از اقصی نقاط جهان را دوچندان می‌کند. این یادداشت، شما را با بیماری‌های شایع در سفرهای زیارتی و راه‌های پیشگیری از آنها آشنا می‌کند.

تجمع ملیت‌ها احتمال انتقال عوامل بیماری‌زا را افزایش می‌دهد
سفرهای زیارتی معمول برای ایرانیان اغلب شامل کربلا، مکه و کشورهای گرمسیری می‌شود. در این مناطق، به‌خصوص کربلا که از لحاظ بهداشتی سطح پایین‌تری دارد، بعضی عفونت‌ها شایع‌تر هستند.
به‌طور کلی، در مکان‌هایی که تجمع زیاد است مثل مراسم حج در مکه، به این علت که تعداد زیادی از افراد از کشورهای مختلف با فرهنگ‌ها، بهداشت و بیماری‌های مختلف در یک منطقه جمع می‌شوند و در تماس نزدیک با یکدیگر قرار می‌گیرند، خطر ابتلا به انواع عفونت‌های غیرمعمول افزایش می‌یابد.
ما اغلب می‌دانیم که چه میکروب‌هایی در کشورمان شایع است و چه علائمی ‌‌می‌توانند ایجاد کنند، اما وقتی با افراد خارجی مواجه می‌شویم، ممکن است با انواع و اقسام میکروب‌هایی تماس پیدا کنیم که در کشور خودمان شایع نیستند. در این صورت پی بردن به عامل ایجاد بیماری و عفونت دشوارتر خواهد شد.

سالمندان بیشتر از جوانان و میانسالان در معرض خطرند
افرادی که جوان هستند یا بیماری زمینه‌ای خاصی مثل بیماری‌های قلبی و ریوی ندارند، شاید کمتر در معرض خطر ابتلا به عفونت‌های مختلف قرار بگیرند. مسلما افرادی که مسن هستند یا بیماری‌های زمینه‌ای دارند یا کسانی که از داروهای تضعیف‌کننده سیستم ایمنی استفاده می‌کنند، دیابت دارند یا شیمی‌درمانی کرده‌اند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به عفونت‌های مختلف، به‌خصوص عفونت‌های تنفسی هستند. همچنین در فصل تابستان و در کشورهای گرمسیری احتمال ابتلا به عفونت‌های گوارشی از طریق غذا و آب بسیار زیاد است.
برای مثال اگر در رستوران‌ها یا سایر مکان‌هایی که زائران تغذیه می‌کنند، بهداشت رعایت نشود، افراد در معرض خطر ابتلا به انواع عفونت‌های گوارشی و بیماری‌های اسهالی، حصبه، وبا و… قرار می‌گیرند. پس فقط در مکان‌هایی غذا بخورید که از لحاظ بهداشتی شناخته‌شده هستند. همچنین اگر از آبی که می‌نوشید مطمئن نیستید باید حتما آن را 5 دقیقه بجوشانید یا از آب‌های معدنی کارخانه‌ای معتبر استفاده کنید.
ترجیحا غذاهای پخته‌شده مصرف کنید و از سالادهای سرد و میوه‌هایی که پوست‌شان کنده نمی‌شود، استفاده نکنید. به این ترتیب حداقل خطر عفونت‌های گوارشی و بیماری‌های اسهالی کم می‌شود. این بیماری‌ها گروه خاصی از افراد را درگیر می‌کنند. از کودکان گرفته تا افراد مسن در معرض خطر آنها قرار دارند. با این تفاوت که اگر یک فرد مسن در یک کشور گرمسیر مثل عربستان دچار اسهال شده و آب بدنش کم شود و بیماری‌های زمینه‌ای هم داشته باشد، حتی با خطر مرگ روبرو می‌شود.
بیماری‌های گوارشی معمولا با علائمی از جمله اسهال، دل‌دردهای شدید، دل‌پیچه، تهوع، استفراغ و تب ظاهر می‌شوند و باید در مراحل اولیه تشخیص داده شوند تا درمان هرچه سریع‌تر شروع شود. همچنین بیمار باید از افراد سالم هم‌گروهش جدا شود تا از همه‌گیری بیماری جلوگیری شود.

شایع‌ترین بیماری زائران، عفونت‌ ویروسی تنفسی است
عفونت‌های تنفسی که از طریق ترشحات حلق و دهان و از راه تنفس منتقل می‌شوند از شایع‌ترین بیماری‌ها بین زائران هستند، به این علت که افراد با یکدیگر تماس نزدیک دارند و ممکن است با یک سرفه یا عطسه و حتی صحبت کردن میکروب‌ها و عفونت‌های ویروسی را به یکدیگر منتقل کنند.
از آنجایی که افراد مختلف از مکان‌های مختلف به زیارتگاه‌ها می‌آیند، این میکروب‌ها و ویروس‌ها می‌توانند از انواع بسیار متفاوت و مختلفی باشند، اما شایع‌ترین آنها عفونت‌های ویروسی هستند.
این عفونت‌ها خیلی راحت‌تر از سایر عفونت‌های تنفسی منتقل می‌شوند. از یک ویروس سرماخوردگی ساده گرفته تا ویروس‌های خطرناک‌تر تنفسی همه‌گیر مانند سارس، کروناویروس‌ها یا‌ هانتاویروس (که در کشور ما شایع نیست، اما در کشورهای غربی جزو ویروس‌های کشنده تنفسی است) می‌توانند بین زائران از یک فرد به فرد دیگر منتقل شوند. از دیگر ویروس‌های بسیار شایع که می‌تواند باعث توقف انجام مراسم و بستری شدن فرد شود، ویروس آنفلوانزاست، به‌خصوص در فصل شیوع آنفلوانزا یعنی از پاییز تا بهار.

مراقب خوابگاه‌ها باشید
بعضی از عفونت‌های باکتریال یا میکروبی هم می‌توانند بین زائران انتقال پیدا کنند. اگرچه انتقال این عفونت‌ها به سرعت عفونت‌های ویروسی نیست، اما از آنجایی که ممکن است زائران با یکدیگر در یک خوابگاه بمانند و تماس خیلی نزدیکی داشته باشند، ابتلا به آنها دور از ذهن نیست. آنچه که در کشور ما خطرناک و شایع است، بیماری سل است.
اگر فردی مبتلا به سل ریوی باشد و 10 تا 15 روز در تماس نزدیک با افراد دیگر قرار بگیرد، خیلی راحت می‌تواند از طریق سرفه و ترشحات و صحبت کردن این میکروب را به افراد هم‌گروه و اطرافیانش منتقل کند. سایر عفونت‌های باکتریال ریوی نیز همین گونه هستند، به‌خصوص افراد مستعد و مسن در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
در کاروان‌های زائران اغلب پزشکانی حضور دارند که بر افراد مستعد و بیمار نظارت دارند. این پزشکان وظیفه دارند افرادی را که دچار بیماری می‌شوند شناسایی کنند و تحت درمان قرار دهند و آنها را از افراد سالم جدا کنند.
درمورد افراد مستعد حتی بروز یک سرفه خشک هم باید جدی گرفته شود، فرد مورد معاینه قرار گیرد و اگر امکانش هست، عکس ریه گرفته و آنتی‌بیوتیک‌های معمول در دسترس استفاده شود. اگر هم در ویزیت‌های مکرر دیده شد که حال فرد رو به وخامت است حتما باید بستری شود.

از ژل آنتی‌باکتریال استفاده کنید
برخی از این بیماری‌ها قابل‌پیشگیری هستند و بعضی دیگر قابل‌پیشگیری نیستند. به هرحال درمورد همه عفونت‌های تنفسی، ویروسی، گوارشی و… بر شستن دست‌ها تاکید بسیاری می‌شود. چه در محل زندگی و چه در سفرهای زیارتی فرد باید تا جایی که می‌تواند به‌طور مکرر دستانش را با آب و صابون بشوید.
اگر هم آب و صابون در دسترس نبود می‌تواند از محلول‌ها یا ژل‌های آنتی‌باکتریال موجود در تمامی داروخانه‌ها استفاده کند، اما عفونت‌های تنفسی، به‌خصوص ویروسی به‌راحتی قابل‌پیشگیری نیستند. حتی اگر فرد از ماسک‌های معمولی یا پارچه‌ای استفاده کند نمی‌تواند جلوی ورود ویروس را به مجاری تنفسی بگیرد.
تنها راه مطمئنی که وجود دارد و به‌خصوص به افراد مستعد توصیه می‌شود، استفاده از ماسک N95 در مکان‌های شلوغ است. لازم نیست افراد این ماسک را در تمام طول سفر به‌کار ببرند، بلکه می‌توانند آن را در کیف خود نگهداری کنند و فقط در محل‌هایی که تجمع وجود دارد از آن استفاده کنند زیرا تحمل این ماسک روی صورت کار آسانی نیست.
به غیر از ماسک N95 توصیه می‌شود افراد 3 تا 4 هفته قبل از سفر واکسیناسیون انجام دهند. البته این واکسن‌ها بیشتر درمورد مکه توصیه می‌شوند و در مورد کربلا خیلی به‌کار برده نمی‌شوند.
بهتر است حتی افرادی که می‌خواهند به سفرهای زیارتی به غیر از مکه بروند، این واکسن‌ها را بزنند.

قبل از سفر واکسن بزنید
واکسیناسیونی که در حال حاضر به‌طور معمول برای حجاج انجام می‌شود شامل واکسن مننگوکوک است که جزو باکتری‌های عامل مننژیت باکتریال یا عفونت مغز ناشی از میکروب محسوب می‌شود و با تزریق واکسن تا حد زیادی قابل‌پیشگیری است.
مننگوکوک از طریق ترشحات دهان و حلق منتقل می‌شود. علاوه بر این، اگر فردی می‌خواهد در فصلی به غیر از تابستان سفر کند، توصیه می‌شود واکسن آنفلوانزا نیز تزریق کند.
واکسن دیگری که توصیه می‌شود و در عین حال جزو واکسیناسیون معمول حجاج نیست، واکسن ذات‌الریه یا عفونت ریه است که به اسم «پنوموواکس» برای جلوگیری از ابتلا به میکروب پنوموکوک تزریق می‌شود. البته تزریق پنوموواکس به همه افراد توصیه نمی‌شود. در کشورهای خارجی پنوموواکس حتی جزو واکسیناسیون معمول کودکان است، اما در کشور ما برای کودکان تزریق نمی‌شود.
به‌طور کلی، افراد بالای 65 سال و تمامی کسانی که نارسایی کلیوی، کبدی، دیابت یا سایر بیماری‌های زمینه‌ای دارند یا داروهای تضعیف‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند باید این واکسن را تزریق کنند.بنابراین لازم نیست فقط برای سفر زیارتی تزریق شود، بلکه درکل تزریق آن در هر شرایطی به این افراد توصیه می‌شود. اینکه گفته می‌شود این واکسن‌ها قبل از سفر زیارتی تزریق شوند، منظور حداقل 2 تا 3 هفته قبل از سفر است تا واکسن فرصت اثربخشی داشته باشد.
اگر فرد بلافاصله بعد از تزریق واکسن سفر کند، اثری که باید داشته باشد را نخواهد داشت. لازم به ذکر است واکسن مننگوکوک را سازمان حج و زیارت برای حجاج تزریق می‌کند و در داروخانه‌های معمولی به فروش نمی‌رسد. واکسن پنوموواکس را نیز معمولا با تجویز پزشک متخصص می‌توان از داروخانه‌های تخصصی مثل 13 آبان، هلال احمر و… تهیه کرد.
واکسن آنفلوانزا هم که از اواخر تابستان و اوایل پاییز در دسترس همه افراد قرار دارد و تقریبا تمام داروخانه‌ها آن را توزیع می‌کنند. این واکسن با تجویز پزشک متخصص یا درخواست داوطلبانه فرد تزریق می‌شود.

دکتر ژانت سروش
متخصص بیماری‌های عفونی
عضو انجمن متخصصان بیماری‌های عفونی و گرمسیری ایران

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده