بعد از شیمی درمانی چی بخوریم؟

روش‌های درمانی سرطان به چند نوع تقسیم می‌شوند؛ شیمی‌درمانی،‌ پرتودرمانی یا رادیوتراپی و جراحی. البته این احتمال وجود دارد که بعضی از بیماران مبتلا به سرطان به ترکیبی از چند روش درمانی نیاز داشته باشند.
یکی از موثرترین روش‌هایی که برای درمان بیماران مبتلا به سرطان مورد استفاده قرار می‌گیرد، شیمی‌درمانی است. شیمی‌درمانی، به ‌معنای آنچه در اصطلاح به ‌کار برده می‌شود، استفاده از یک یا چند دارو است که حالت سمی برای بعضی از سلول‌های بدن ایجاد می‌کند تا از این طریق بتواند رشد تومور یا توده سرطانی را متوقف کند. به‌طور کلی، داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند از نوع تزریقی یا خوراکی باشند.

زمانی که این مواد شیمیایی قوی وارد بدن می‌شوند، قاعدتا عوارضی هم برای بدن ایجاد می‌کنند. آن گروه از سلول‌های بدن که در حال تکثیر زیاد هستند مانند سلول‌های دستگاه گوارش (خصوصا روده)، بیشتر تحت‌تاثیر این عوارض قرار می‌گیرند و این وضعیت می‌تواند اثر منفی و مخربی برای غذا خوردن بیمار داشته باشد.
با توجه به همین نکته، می‌توان توضیح داد که چرا حالت تهوع، یکی از عارضه‌های شیمی‌درمانی است. عوارض گوارشی دیگر شامل مواردی مثل اسهال و یبوست می‌شوند. آفت‌های دهانی نیز از عارضه‌های دیگر شیمی‌درمانی هستند که از تغذیه عادی جلوگیری می‌کنند و باید اقدامات مناسبی برای مقابله با آنها در نظر گرفت.
بیمارانی که بعد از شیمی‌درمانی دچار آفت یا زخم‌های دهانی می‌شوند باید کاملا از مصرف مواد غذایی ترش یا پرادویه و انواع سس‌ها خودداری کنند. با این مقدمه، در ادامه این مطلب به معرفی بهترین و بدترین مواد غذایی که می‌توان در دوران شیمی‌درمانی مصرف کرد یا دور مصرف آنها خط کشید، اشاره می‌کنیم.

1.خرما، کشمش و توت خشک را جایگزین قند و شکر و مربا کنید
پیش از هر چیز باید توجه داشته باشید که قندهای ساده، غذای سلول‌های سرطانی محسوب می‌شوند. بنابراین، افرادی که تحت شیمی‌درمانی هستند، نباید از قندهای ساده مثل قند سفید، شکر، مربا و عسل‌های نامرغوب که ساکاروز زیادی دارند، در رژیم غذایی خودشان استفاده کنند.
شیرین‌کننده‌های طبیعی مانند خرما،‌ کشمش و توت‌ خشک جایگزین مناسبی برای قندهای ساده هستند.

2.برای کاهش تهوع ناشی از شیمی‌درمانی، نان خشک بخورید
بیماران مبتلا به سرطان، بعد از شیمی‌درمانی بین 2 تا 3 روز با حالت تهوع یا استفراغ مواجه هستند. بنابراین، این بیماران بعد از شیمی‌درمانی باید از مواد غذایی خشک مانند نان‌های خشک و سبوس‌دار استفاده کنند.
نان‌های خمیری و آبدار مانند نان لواش یا بعضی از نان‌های باگت، اصلا برای این بیماران مناسب نیستند.

3.مصرف مایعات گرم و شیرین را کاهش دهید
میزان مایعات، خصوصا مایعات گرم و شیرین، در رژیم غذایی این بیماران باید کاهش پیدا کند همچنین استفاده از ادویه‌ها و چاشنی‌های بودار مانند سیر و پیاز نیز باید در طبخ غذاهای این بیماران به حداقل برسد زیرا حالت تهوع را تشدید خواهد کرد.
نوشیدن آب و مایعات دیگر حین غذا خوردن برای بیماران مبتلا به سرطان بعد از شیمی‌درمانی اکیدا ممنوع است.

4.کمتر گوشت قرمز بخورید
بوی گوشت قرمز هم بعد از شیمی‌درمانی می‌تواند حالت تهوع این بیماران را تشدید کند. پس بهتر است میزان مصرف گوشت قرمز هم به حداقل برسد و در صورت لزوم کنار گذاشته شود.

5.حبوبات و گوشت سفید را جایگزین گوشت قرمز کنید
یکی از نکات مهم برای تغذیه این بیماران، میزان پروتئین بالا در رژیم غذایی آنهاست. در بسیاری از موارد برای کاهش درد بیمار بعد از شیمی‌درمانی، از داروهای کورتونی استفاده می‌شود که میزان چربی را در بدن افزایش می‌دهد و باعث تحلیل توده‌های عضلانی می‌شود.
هرچه عضله‌ها در بدن کمتر شوند، سطح التهاب هم بالاتر می‌رود. با توجه به همین اتفاق است که این بیماران باید میزان پروتئین دریافتی را افزایش بدهند و خصوصا روی پروتئین‌های گیاهی مثل عدس و لوبیا تمرکز کنند.
در بعضی از مقاله‌های پزشکی به این نکته اشاره شده که این بیماران از گوشت قرمز به مقدار زیاد برای تامین پروتئین استفاده نکنند و تا حد امکان گوشت‌های سفید مثل ماهی و مرغ مصرف کنند.

6.ماهی تازه را جایگزین تُن ماهی کنید
این بیماران نباید سراغ تُن ماهی، ماهی‌های کنسروشده و ماهی‌های دودی بروند زیرا این مواد غذایی حاوی مواد افزودنی و نگهدارنده هستند. ماهی‌های پرورشی بین ماهی‌های تازه، گزینه غذایی بهتری برای این بیماران محسوب می‌شوند، چون احتمال آلودگی ماهی‌های دریایی به جیوه بیشتر است.

7.مصرف پودر شیرخشک توصیه می‌شود.
گاهی اوقات ما متخصصان تغذیه مجبوریم برای افزایش پروتئین دریافتی در این بیماران، استفاده از پودر شیرخشک یا پودرهای تغذیه‌ای جدیدی را که در بازار به فروش می‌رسند،‌ تجویز کنیم. خوشبختانه، این پودرهای تغذیه‌ای حاوی املاح، ویتامین‌ها و پروتئین‌های خاصی هستند.

8.توان عضلانی خود را حفظ کنید
فراموش نکنید شیمی‌درمانی به ‌مرور زمان می‌تواند عضله‌های بدن را تحلیل ببرد و بیماران در بسیاری از موارد بر اثر تحلیل بافت عضلانی با مشکلات حاد و حتی مرگ مواجه می‌شوند.
بنابراین، اگر بافت عضلانی بیمار و وزن او در محدوده طبیعی حفظ شوند، می‌توان زندگی بیمار را طولانی‌تر کرد و حتی با امید به تولید داروهای جدیدتر در آینده، منتظر درمان او ماند.
متاسفانه بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان در ایران، بعد از شیمی‌درمانی با کاهش سطح پلاکت و گلبول‌های سفید در خون مواجه می‌شوند و نمی‌توانند شیمی‌درمانی را ادامه بدهند. ارجاع بیمار به متخصص تغذیه می‌تواند تا حد زیادی به درمان او کمک کند و مانع از ضعف عضلانی او شود.

9.دور گریپ‌فروت خط بکشید
نکته مهم دیگر برای بیمارانی که تحت شیمی‌درمانی هستند، این است که اکیدا از مصرف گریپ‌فروت پرهیز کنند زیرا در بسیاری از موارد این میوه می‌تواند تداخل دارویی به ‌وجود بیاورد.

10.چای سبز را جایگزین قهوه و چای سیاه پررنگ کنید.
درباره نوشیدنی‌ها نیز باید گفت این بیماران حتما از مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار مانند قهوه، چای پررنگ و نوشابه‌ها پرهیز کنند. چای سبز و چای سفید، گزینه‌های بهتری برای آنها هستند، چون به ‌جای کافئین، آنتی‌اکسیدان دارند. استفاده از آبمیوه‌های طبیعی بین دوره‌های شیمی‌درمانی نیز برای بیماران مبتلا به سرطان مفید است. البته اگر بیماران قادر به تحمل طعم این نوشیدنی‌ها نباشند، می‌توانند آنها را با کمی آب رقیق کنند.

11.حوالی روزهای شیمی‌درمانی، میوه و آبمیوه نخورید.
در نظر داشته باشید مواد غذایی و نوشیدنی‌های دارای آنتی‌اکسیدان بالا مانند انواع میوه‌ها و سبزی‌های تازه یا آبمیوه‌های طبیعی باید در فواصل بین دوره‌های شیمی‌درمانی استفاده شوند، نه حین شیمی‌درمانی.
دلیلش این است که داروهای شیمی‌درمانی بسیار قوی هستند و حتی رادیکال‌های آزاد را برای تخریب در سلول‌های بدن آزاد می‌کنند. بنابراین، دریافت عناصر آنتی‌اکسیدانی مانند ویتامین C در زمان شیمی‌درمانی، اثربخشی این داروها را با مشکل مواجه می‌کند.
توصیه می‌شود این بیماران در فاصله 2-1 روز مانده به شیمی‌درمانی تا 3-2 روز بعد از آن، از مواد غذایی و نوشیدنی‌های حاوی آنتی‌اکسیدان استفاده نکنند.

12.اگر سرطان پستان دارید، کمتر ماهی و سویا بخورید
در صورت ابتلا به بعضی از سرطان‌ها مانند سرطان پستان که به بعضی از هورمون‌ها وابسته هستند، فرد بیمار نباید از مواد غذایی سرشار از استروژن‌های گیاهی در دوره شیمی‌درمانی استفاده کند.
پروتئین سویا، رازیانه و شیرین‌بیان، همگی در همین گروه از مواد غذایی قرار می‌گیرند. این مواد غذایی با توجه به استروژن گیاهی درونشان، می‌توانند گیرنده‌های استروژن را تحت‌تاثیر قرار بدهند و روند درمانی را مختل کنند.

13.تعداد وعده‌های غذایی‌تان را بیشتر و حجم هر وعده‌ را کمترکنید.
بیماران مبتلا به سرطان، بعد از شیمی‌درمانی باید وعده‌های غذایی را از نظر حجم کوچک کنند و تعداد وعده‌های غذایی را افزایش بدهند. دلیلش این است که پُر بودن معده، حالت تهوع را در آنها تشدید می‌کند.
قاعدتا این بیماران بعد از شیمی‌درمانی نباید از غذاهای پرچرب استفاده کنند زیرا این مواد غذایی هم می‌توانند حالت تهوع را تشدید کنند. این بیماران کنار پروتئین‌های گیاهی باید از تخم‌مرغ (خصوصا سفیده تخم‌مرغ) برای افزایش دریافت پروتئین استفاده کنند.

14.مصرف مواد غذایی خام و نیم‌پز را کاهش دهید
سطح طبیعی گلبول‌های سفید خون در بدن افراد باید بین 5 هزار تا 10 هزار در هر میکرولیتر خون باشد. با این ‌حال، سطح گلبول‌های سفید خون در بدن بعضی از بیماران مبتلا به سرطان کاهش پیدا می‌کند.
وقتی که این سطح به 4 هزار یا 4 هزار و 500 می‌رسد، در اصطلاح پزشکی به آن «لوکوپنی» یا «کاهش گلبول‌های سفید» می‌گویند. فرد بیماری که بر اثر شیمی‌درمانی دچار لوکوپنی می‌شود، باید تا حد امکان از مصرف مواد غذایی خام پرهیز کند، چون در این وضعیت کاملا مستعد ابتلا به عفونت‌های شدید است.
این عفونت‌های شدید هم می‌توانند روند بیماری را تشدید کنند و مانع از شیمی‌درمانی مجدد شوند. وجود هر گونه آلودگی در میوه‌ها و سبزی‌ها نیز می‌تواند دوباره فرد را دچار عفونت کند. بنابراین، این بیماران باید از میوه‌ها و سبزی‌های کاملا پخته استفاده و در شستشوی این خوراکی‌ها کاملا براساس قواعد استاندارد عمل کنند.

15.تخم‌مرغ عسلی و نیم‌پز نخورید
به ‌علاوه، این بیماران اصلا نباید از تخم‌مرغ‌های نیم‌پز یا عسلی استفاده کنند زیرا احتمال وجود آلودگی در این تخم‌مرغ‌ها وجود دارد و می‌تواند باعث تشدید عفونت شود.
گوشت‌هایی که روی زغال پخته می‌شوند، اصلا برای بیماران مبتلا به سرطان مناسب نیستند چون معمولا نمی‌توان مطمئن شد که مغز این گوشت‌ها به ‌درستی پخته شده یا نه.

16.لبنیات کم‌چرب را جایگزین لبنیات پرچرب و سنتی کنید
داروهایی مانند تاموکسیفن، هم سطح پروتئین و هم سطح کلسیم را در بدن بیماران مبتلا به سرطان کاهش می‌دهند. بنابراین، باید اشاره کرد که لبنیات، منبع خوبی برای دریافت پروتئین و کلسیم برای آنها هستند. البته نوع چربی لبنیات، مناسب نیست.
درواقع، چربی‌های اشباع می‌توانند چربی خون را افزایش بدهند و حتی خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را بالا ببرند.
در کل باید گفت که بیماران مبتلا به سرطان اصلا نباید از لبنیات سنتی استفاده کنند زیرا براساس آماری که در اختیار داریم، بیشتر این محصولات اساسا سنتی نیستند و نظارتی هم در روند تهیه آنها وجود ندارد.
به همین دلیل اصلا نمی‌توان به لبنیات سنتی اطمینان کرد. بهترین لبنیات برای بیماران مبتلا به سرطان، لبنیات بسیار کم‌چرب یا بدون چربی و غنی‌شده با ویتامین D است. این ویتامین دارای آثار ضدالتهابی است و اثر مثبتی برای بیماران مبتلا به سرطان دارد.

دکتر حسین ایمانی
متخصص تغذیه
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی آزاد اسلامی
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده