اکینوکوکوس گرانولوزوس (مشخصات و مورفولوژی + عکس)

اکینوکوکوس گرانولوزوس یا همان کرم هیداتید ( Hydatid worm ) یا کرم کدوی سگ یک جانور انگل عضو شاخه پلاتی هلمینتس و رده سستود ها است.

فرمانروشاخهردهراستهتیرهسردهگونه
جانورانپلاتی هلمینتسسستوداسیکلوفیلیدهتنیدهاکینوکوکوساکینوکوکوس گرانولوزوس

این کرم انگل، در شکل بالغ خود روده ی سگ سانان را آلوده کرده و میزبان اصلی اش سگ سانان هستند. ولی در چرخه ی زندگی این کرم، میزبان های حد واسطی چون حیوانات اهلی ( گوسفند و بز و … ) و حتی انسان نیز دیده می شود. این کرم انگلی در انسان باعث به وجود امدن بیماری هیداتید ( Hydatid ) می شود.

کرم بالغ بین 2 تا 7 میلیمتر طول داشته و از 3 تا 4 بند ( proglottid = بند های بدن در کرم های کدو که حاوی اندام های تولید مثلی نیز هستند) تشکیل شده است. یک بند نابالغ، یک بند بالغ و یک یا دو بند زایا.

ا.گرانولوزوس نیز مثل همه ی اعضای راسته ی سیکلوفیلیده دارای 4 بادکش رو اسکولکس ( Scolex = سر ) خود هستند. ا.گرانولوزوس دارای یک خرطوم و دو ردیف قلاب روی خرطوم خود نیز میباشد ( شکل بالا ).

اکینوکوکوس گرانولوزوس در سگ ها باعث به وجود آمدن یک آلودگی کرم کدویی عادی می شود. تخم های جانور از طریق مدفوع سگ سان به بیرون دفع شده و چرخه ی زندگی انگل ادامه می یابد.  میزبان های حد واسط حیوانات علف خوار هستند که شامل گوسفند، آهو، گوزن، کانگورو و …. می شوند. هر حیوان دیگری از جمله انسان نیز که به طور تصادفی مدفوع سگ را وارد لوله گوارش خود کند به این کرم آلوده خواهد شد.

تخم این کرم در بدن میزبان حد واسط به شکل لارو شش قلابه ( انکوسفر ) در آمده و توسط خون در بدن جابجا می شود. این لارو شش قلابه می تواند وارد بافت ها شده و کیست های هیداتید را تشکیل دهد.  این کیست می تواند تا اندازه ی یک توپ بسکتبال بزرگ شده و حاوی کیسه های کوچکی نیز باشد. در جانوری مشابه به نام اکینوکوکوس مولتی لوکولاریس پوشش خارجی این کیست هیداتید وجود ندارد.

اگر کیست بزرگ پاره شود ممکن است کیست های دیگری در سایر نقاط بدن تشکیل شود. هر کیسه کوچک حاوی تعداد زیادی کرم جوان است و یک سگ ممکن است با خوردن بافت آلوده به شدت درگیر شود. کیست های هیداتید در بافت هایی مثل کبد، چشم، ریه و مغز تشکیل می شوند و با وارد آوردن فشار به بافت های اطراف باعث آسیب دیدن این اندام ها می گردند.

علائم بیماری شامل بزرگی کبد، وجود هوکلت ( قلابچه ) در خلط و شوک آنافیلاکسی هنگام پاسخ سیستم ایمنی بدن به کیست پاره شده هستند. برای تشخیص کیست ممکن است از سونوگرافی، MRI یا ایمونوالکتروفورز استفاده شود.

در شکل زیر چرخه زندگی کرم اکینوکوکوس گرانولوزوس را میبینید:

به ترتیب شماره گذاری شکل بالا:

1: کرم بالغ در روده ی سگ سانان که به رشد و تکثیر می پردازد

2: تخم لارو دار در مدفوع سگ

3: انکوسفر یا همان لارو شش قلابه که به دیواره روده نفوذ کرده و وارد گردش خون می شود

4: کیست هیداتید که در بافت هایی مثل کبد و ریه و … تشکیل می شود.

5: پروتواسکولکس که از کیست خورده شده توسط سگ وارد روده این جانور می شود

6: اسکولکش که تو رفته بود بیرون آمده و به دیواره روده سگ سانان متصل می شود. و با رشد خود کرم بالغ را به وجود آورده و …

شکل زیر تصویر یک کرم بالغ را نشان می دهد که از یک سر، یک گردن و سه بند تشکیل شده است:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بند پایانی یا بند سوم شکل بالا بند زایا است که حاوی رحمی پر از تخم می باشد ( تخم های داخل رحم رنگ آمیزی شده اند).

در مان کیست هیداتید به طور اصلی شامل حذف کیست هیداتید با استفاده از عمل جراحی است. البته باید توجه شود که در حین برداشتن کیست، این کیست دست نخورده باقی مانده و آسیب نبیند که با پاره شدن ان امکان ایجاد کیست های جدید در نقاط مختلف بدن وجود نداشته باشد.

همینطور استفاده از داروی مبندازول ( Mebendazole ) با دوز کم و به مدت طولانی می تواند اثر درمانی خوبی داشته باشد.

بهتر راه برای کنترل بیماری جلوگیری از خوردن بافت های آلوده توسط سگ ها است. بهترین راه برای جلوگیری از آلودگی انسان ها نیز رعایت بهداشت و جلوگیری از آلودگی آب و غذای انسانی با مدفوع سگ می باشد.

استفاده از میکروسکوپی برای تخیص اکینوکوکوس با مطالعه ی میکروسکوپی مدفوع سگ کار دشواری است چرا که تخم های اکینوکوکوس دقیقا مشابه تخم های تنیا ها هستند. تشخیص با استفاده از روش ELISA ( الایزا ) بهترین روش موجود حال حاضر است. تکنیک های جدیدی شامل مطالعه با استفاده از PCR برای تشخیص توالی DNA کرم نیز می توانند برای موارد تشخیصی استفاده شوند ولی بسیار هزینه بر هستند.

تخم های اکینوکوکوس در مدفوع سگ می توانند در برابر شرایط انجماد مقاومت کرده و زنده بمانند.

ژنوتیپ های انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس

در گونه اکینوکوکوس گرانولوزوس تنوع ژنتیکی به دلیل سویه های درون گونه ای دیده می شود. بعضی از آنها که به عنوان یک سویه مجزا شناخته شده اند. انواع سویه‌های اکینوکوکوس به تفکیک میزبان در ذیل آمده است.

1- سویه گوسفندی (G1)(Sheep strain): سویه گوسفندی یا ژنوتایپ G1 شایع ترین سویه اکینوکوکوس گرانولوزوس بوده و دارای پراکندگی وسیعی می باشد. بررسی ها نشان می دهد که سویه گوسفندی اکینوکوکوس گرانولوزوس از نظر شکل ظاهری، ایمنولوژی و بیولوژی از سویه های دیگر متفاوت است.

2- سویه گوسفند تاسمانیائی (G2)(Tasmanian sheep strain): در تاسمانیای استرالیا انگل از نظر مورفولوژی و کوتاه بودن دوره کمون و نیز از نظر مولکولی ار سویه G1 کاملا مجزا می باشد و به همین دلیل آن را به عنوان سویه  G2 می شناسند.

3- سویه بوفالویی(G3)(Buffalo strain): بوفالوها در بسیاری از کشورهای آسیایی نقش یک میزبان واسط مهم اکینوکوکوس گرانولوزوس را بازی می کنند. سویه بوفالویی را با ژنوتایپ G3 مشخص کرده اند.

4- سویه اسبی (G4)(Horse strain): این سویه با ژنوتایپ G4 مشخص گردیده است و میزبان نهایی شناخته شده آن، سگ می‌باشد و ممکن است. این سویه در اروپا، خاورمیانه، آفریقای جنوبی، نیوزلند و امریکا گزارش شده است.

5- سویه گاوی(G5)(Cattle strain): در مناطقی که سویه گاوی وجود دارد، گاو نیز می تواند مخزن آلودگی انسان باشد. در تمام دنیا گاو نیز یکی از میزبانان واسط عادی اکینوکوکوس گرانولوزوس است اما عامل بیماریزای آلوده کننده گاو، معمولا سویه گوسفندی می‌باشد ولی چون گاو میزبان تصادفی این سویه بوده، کیست‌های آن به ندرت حاوی پروتواسکولکس است. اما در سویه گاوی کیست‌ها در گاو معمولا زایا بوده و فرم بالغ کرم در میزبان نهایی خیلی سریع به رشد خود می رسد.

6- سویه شتری (G6)(Camel strain): سویه شتری اکینوکوکوس گرانولوزوس به روش های مولکولی در غرب افریقا در شتر، بز، گاو و خوک شناسایی شده است. آنالیز DNA همچنین این سویه را در ایران، آرژانتین و چین شناسایی نموده است. مطالعات نشان می دهد که سویه شتری قادر به آلوده کردن انسان می باشد. سویه شتری در سگ، زمان بلوغ کمتری در مقایسه با سویه گوسفندی که سویه معمول در انسان است، دارد.

7- سویه خوکی(G7)(Pig strain): این سویه در خوک و انسان مشاهده شده است قابل ذکر است که این سویه توانایی پایینی در آلوده کردن انسان دارد.

8-  سویه گوزن شمالی(G8)(Cervid strain): بیوتایپ شمالی اکینوکوکوس گرانولوزوس در شمال امریکای شمالی و در شمال لوئیزینیا در میان گوزن ها و موس ها دیده می شود، جایی که گرگ میزبان اصلی انگل است.

9- سویه شیری (G9)(Lion strain): در یک بررسی که در سال 1997 بر روی بیماری در لهستان که مبتلا به کیست هیداتید بود انجام شد، در ابتدا به نظر رسید که این فرد مبتلا به سویه خوکی شده باشد ولی بررسی های بیشتر نشان داد که مبتلا به سویه جدیدی است که سویه شیری G9 نام گذاری شد.

10- سویه گوزن فنلاندی (G10)(Fenoscadian cervod strain): در سال 2003، Lavivainen  از گوزن و موس در شمال فنلاند گزارش شده است.

 

بررسی ها نشان می دهد که سویه های G9, G8, G7, G6, G5, G3, G2, G1 قادر به ایجاد کیست در انسان می‌باشند و به دلیل تنوع سویه در عفونت های انسانی می توان این احتمال را هم در نظر داشت که سویه انگل نیز در متفاوت بودن پاسخ ایمنی برعلیه انگل در بیماران مختلف نقشی داشته باشد

ژنوتیپ های انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس

در گونه اکینوکوکوس گرانولوزوس تنوع ژنتیکی به دلیل واریته‌های درون گونه ای یا سویه‌ای دیده می شود. بعضی از آنها که به عنوان یک سویه مجزا شناخته شده اند. انواع سویه‌های اکینوکوکوس به تفکیک میزبان در ذیل آمده است.

1- سویه گوسفندی (G1)(Sheep strain): سویه گوسفندی یا ژنوتایپ G1 شایع ترین سویه اکینوکوکوس گرانولوزوس بوده و دارای پراکندگی وسیعی می باشد. بررسی ها نشان می دهد که سویه گوسفندی اکینوکوکوس گرانولوزوس از نظر شکل ظاهری، ایمنولوژی و بیولوژی از سویه های دیگر متفاوت است.

2- سویه گوسفند تاسمانیائی (G2)(Tasmanian sheep strain): در تاسمانیای استرالیا انگل از نظر مورفولوژی و کوتاه بودن دوره کمون و نیز از نظر مولکولی ار سویه G1 کاملا مجزا می باشد و به همین دلیل آن را به عنوان سویه  G2 می شناسند.

3- سویه بوفالویی(G3)(Buffalo strain): بوفالوها در بسیاری از کشورهای آسیایی نقش یک میزبان واسط مهم اکینوکوکوس گرانولوزوس را بازی می کنند. سویه بوفالویی را با ژنوتایپ G3 مشخص کرده اند.

4- سویه اسبی (G4)(Horse strain): این سویه با ژنوتایپ G4 مشخص گردیده است و میزبان نهایی شناخته شده آن، سگ می‌باشد و ممکن است. این سویه در اروپا، خاورمیانه، آفریقای جنوبی، نیوزلند و امریکا گزارش شده است.

5- سویه گاوی(G5)(Cattle strain): در مناطقی که سویه گاوی وجود دارد، گاو نیز می تواند مخزن آلودگی انسان باشد. در تمام دنیا گاو نیز یکی از میزبانان واسط عادی اکینوکوکوس گرانولوزوس است اما عامل بیماریزای آلوده کننده گاو، معمولا سویه گوسفندی می‌باشد ولی چون گاو میزبان تصادفی این سویه بوده، کیست‌های آن به ندرت حاوی پروتواسکولکس است. اما در سویه گاوی کیست‌ها در گاو معمولا زایا بوده و فرم بالغ کرم در میزبان نهایی خیلی سریع به رشد خود می رسد.

6- سویه شتری (G6)(Camel strain): سویه شتری اکینوکوکوس گرانولوزوس به روش های مولکولی در غرب افریقا در شتر، بز، گاو و خوک شناسایی شده است. آنالیز DNA همچنین این سویه را در ایران، آرژانتین و چین شناسایی نموده است. مطالعات نشان می دهد که سویه شتری قادر به آلوده کردن انسان می باشد. سویه شتری در سگ، زمان بلوغ کمتری در مقایسه با سویه گوسفندی که سویه معمول در انسان است، دارد.

7- سویه خوکی(G7)(Pig strain): این سویه در خوک و انسان مشاهده شده است قابل ذکر است که این سویه توانایی پایینی در آلوده کردن انسان دارد.

8-  سویه گوزن شمالی(G8)(Cervid strain): بیوتایپ شمالی اکینوکوکوس گرانولوزوس در شمال امریکای شمالی و در شمال لوئیزینیا در میان گوزن ها و موس ها دیده می شود، جایی که گرگ میزبان اصلی انگل است.

9- سویه شیری (G9)(Lion strain): در یک بررسی که در سال 1997 بر روی بیماری در لهستان که مبتلا به کیست هیداتید بود انجام شد، در ابتدا به نظر رسید که این فرد مبتلا به سویه خوکی شده باشد ولی بررسی های بیشتر نشان داد که مبتلا به سویه جدیدی است که سویه شیری G9 نام گذاری شد.

10- سویه گوزن فنلاندی (G10)(Fenoscadian cervod strain): در سال 2003، Lavivainen  از گوزن و موس در شمال فنلاند گزارش شده است.

بررسی ها نشان می دهد که سویه های G9, G8, G7, G6, G5, G3, G2, G1 قادر به ایجاد کیست در انسان می‌باشند و به دلیل تنوع سویه در عفونت های انسانی می توان این احتمال را هم در نظر داشت که سویه انگل نیز در متفاوت بودن پاسخ ایمنی برعلیه انگل در بیماران مختلف نقشی داشته باشد

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده