گذر از دوران باروری به یائسگی با چه علایم و عوارضی همراه است؟

یائسگی توقف عادت ماهانه و پایان یافتن قدرت باروری است. به خانمی که به مدت 1 سال عادت ماهانه نشود، «یائسه» می‌گویند. دوران یائسگی از چند ماه تا چند سال متغیر و با علائم متعددی همراه است. بعضی از خانم‌ها از این دوران راضی نیستند و علائم ایجادشده موجب ناراحتی در آنها می‌شود، اما علت این ناراحتی‌ها چیست و یائسگی چه مشکلاتی برای خانم ایجاد می‌کند و چگونه می‌توان کاری کرد که یک خانم بهتر این دوران را سپری کند؟
یائسگی مرحله جدیدی از زندگی زن محسوب می‌شود و زنان تغییرات فیزیولوژی متعددی در بدن خود احساس می‌کنند. در دوران یائسگی استروژن کافی در بدن وجود ندارد. استروژن هورمونی است که برای حفظ بافت‌های بدن زن لازم است.

یائسگی طبیعی چه سنی است؟
سن یائسگی در زنان 50 تا 55 و سن متوسط 51 سالگی است، اما بعضی زنان قبل از 50 سالگی و بعضی دیگر بعد از 55 سالگی و نزدیک به 60 سالگی یائسه می‌شوند که به معنای غیرطبیعی بودن نیست. یائسگی غیرطبیعی یا همان یائسگی زودرس قبل از 40 سالگی اتفاق می‌افتد و تعداد چنین زنانی رو به افزایش است. علت یائسگی زودرس به‌طور کامل مشخص نیست، ولی عوامل محیطی مانند استرس، تشعشعات، بیماری‌های تیروئیدی، نژاد و… می‌توانند باعث یائسگی زودرس شوند.

روند یائسگی
هنگام تولد در تخمدان نوزاد دختر حدود 5/1 میلیون تخمک وجود دارد. هنگام بلوغ تعداد تخمک به 400 هزار می‌رسد. هر زن از سن بلوغ تا یائسگی حدود 400 بار عادت ماهانه می‌شود و طی این مدت تمام تخمک‌ها مصرف می‌شوند. هر گاه همه تخمک‌ها کاملا از بین بروند، تخمدان دیگر قادر به پاسخگویی به هورمون‌های غده هیپوفیز نخواهد بود و تولید هورمون‌های تخمدان کاهش می‌یابد. این اتفاق یا همان یائسگی به آهستگی آغاز می‌شود و به‌ندرت ممکن است عملکرد تخمدان به‌طور ناگهانی متوقف شود. تخمدان چند سال قبل از یائسگی علائمی نشان می‌دهد. مثلا خانمی که نزدیک به سن یائسگی قرار دارد، باردار نمی‌شود، گرچه ممکن است عادت ماهانه شود. تخمک‌گذاری نزدیک به سن یائسگی ضعیف عمل می‌کند و بارداری اتفاق نمی‌افتد.

رایج‌ترین علایم یائسگی
علائم نشان‌دهنده یائسگی متعدد هستند. در یک زن یائسه چرخه عادت ماهانه بدون تخمک‌گذاری است و خانم به‌تدریج دچار بی‌نظمی عادت ماهانه می‌شود. بعضی از زنان دچار تغییرات خلقی و عاطفی می‌شوند. در بعضی از خانم‌ها گرگرفتگی و تعریق وجود دارد. این علائم 3 تا 5 سال قبل از اینکه زن به‌طور کامل یائسه شود، بروز می‌کنند. نشانه‌های عمومی یائسگی حملات گرگرفتگی که بیشتر شب‌ها اتفاق می‌افتد، بی‌خوابی، خستگی، تحریک‌پذیری، تپش قلب و… است. در بعضی از خانم‌ها هم ممکن است افسردگی، از دست دادن حافظه، ناتوانی در سازش پیدا کردن با محیط و فقدان علایق رخ دهد. واژن خانم یائسه نیز دچار کاهش قطر می‌شود که به‌علت خشکی واژن است. این وضعیت باعث درد هنگام نزدیکی و مشکلات زناشویی می‌شود. از طرفی، ظرفیت الاستیک(کشسانی) مثانه هم کاهش پیدا می‌کند و ممکن است فرد دچار تکرر ادرار و سایر علائم ادراری شود.

دلیل و درمان پوکی استخوان در دوران یائسگی
نکته مهم دیگر این است که 15 سال بعد از یائسگی میزان بروز شکستگی استخوان در خانم‌های یائسه به 3 تا 5 برابر مردها می‎رسد. استخوان‌ها در تمام دوران زندگی نوسازی می‌کنند ولی بعد از یائسگی و با محرومیت استروژن، فعالیت سلول‌هایی به نام «استئوکلاست» که در استخوان قرار دارند، بیشتر می‌شود. این سلول‌های نقش تخریبی دارند. گرچه ساختن استخوان همچنان ادامه دارد، ولی تخریب یا ریزش توده کلسیمی در استخوان افزایش می‎یابد و همین مساله باعث پوکی استخوان می‌شود، بنابراین به نظر می‌رسد استروژن تقویت‌کننده خوبی برای جلوگیری از پوکی استخوان است، اما استروژن را نمی‌توان به راحتی تجویز کرد و شرایطی دارد.
در صورتی که خانمی دچار پوکی استخوان شناخته شده باشد، کلسیم و استروژن توام با هم تجویز می‌شود، ولی تجویز استروژن باید با احتیاط انجام گیرد. برای خانم‌هایی که سابقه سرطان آندومتر رحم و هر نوع سرطان وابسته به هورمون و سابقه ابتلا به ترومبوفلبیت داشته باشند نباید هورمون استروژن تجویز شود. به این افراد مصرف کلسیم، فیزیوتراپی، ورزش و… توصیه می‌شود. استروژن‌های تجویزی به‌صورت خوراکی و از طریق پوست یا زیرجلدی مصرف می‌شوند. زنانی که استروژن دریافت می‌کنند باید تحت‌نظر باشند تا دچار عارضه‌ای به نام «هیپرپلازی آندومتر رحم» نشوند. اگر ضخامت آندومتر در بررسی با سونوگرافی زیاد دیده شود، نیاز به نمونه‌برداری است.

پنج نکته‌ای که خانم‌ها باید درباره یائسگی بدانند
1. تجویز استروژن بعد از یائسگی عوارض ایجاد می‌کند. استروژن وقتی تجویز می‌شود که زن دچار یائسگی زودرس باشد. استروژن در زنان با یائسگی زودرس تا 45 سالگی تجویز می‌شود و بعد از آن به شرایط بیمار و نظر پزشک بستگی دارد که استروژن را ادامه دهد یا نه.

2. داروهای متعددی با اسامی گیاهی، بی‌خطر و… در بازار وجود دارد یا اینکه از طریق رسانه‌ها تبلیغ می‌شود. در مورد این داروها اطلاعات زیادی وجود ندارد و معلوم نیست ترکیبات هورمونی دارند یا نه. بهتر است خانم‌ها در صورتی که دچار گرگرفتگی یا علائم دیگر یائسگی هستند با متخصص زنان در مورد مشکلات‌شان صحبت کنند، اما همچنان بهترین راهکار این است که خانم‌ها از ترکیبات کلسیم استفاده کنند و ورزش را فراموش نکنند.

3. گاهی خانم‌ها فکر می‌کنند گرگرفتگی موجب افزایش فشارخون می‌شود، درحالی که این موضوع علمی نیست. همچنین گرگرفتگی در بیشتر مواقع آزاردهنده نیست و حملات پی در پی و سخت نیستند و بیشتر زنان می‌توانند آن را تحمل کنند. در این مواقع می‌توان با احتیاط استروژن تجویز کرد ولی در مواقعی که خانم تمایلی به مصرف استروژن ندارد یا به هر دلیلی نمی‌توان استروژن تجویز کرد، پروژسترون می‌تواند جایگزین خوبی باشد و تا حدودی علائم را کاهش دهد ولی پروژسترون هم موجب بروز عوارضی مانند چاقی، احتباس مایع و… می‌شود. پس قدم بعدی بعد از تجویز استروژن، پروژسترون است، ولی داروی دیگری وجود دارد که تاثیر خوبی روی کاهش حملات گرگرفتگی دارد. این دارو فلوکستین نام دارد که پزشک باید آن را تجویز کند.

4. خانم‌هایی که حول و حوش یائسگی قرار دارند باید دقت کنند بارداری در این زمان هم ممکن است اتفاق بیفتد و حتما باید از روش پیشگیری استفاده کنند چون معلوم نیست تخمک‌گذاری انجام می‌گیرد یا نه. زنان وقتی می‌توانند از عدم بارداری مطمئن شوند که 1 سال تمام دچار خونریزی ماهانه نشوند.

5. خانم‌هایی که تخمدان‌هایشان به‌دلیل بیماری زودتر خارج شده، باید تحت‌نظر پزشک باشند. شاید لازم باشد این افراد هم تا یک مدت هورمون خوراکی و… مصرف کنند.

دکتر زهرا رضایی
متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ نازایی، عضو هیات‌‌علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران

هورمون‌ درمانی هم بی‌ عارضه نیست
مکمل‌های زیادی با عناوین مختلف در بازار وجود دارد که تولید‌کنندگان آن مدعی هستند این مکمل‌ها می‌توانند سن یائسگی و پیری را به تعویق بیندازند، این در حالی است که با همه پیشرفتی که علم پزشکی داشته، تاکنون نتوانسته فیزیولوژی بدن زنان را تغییر دهد. البته این کار اصلا موردی هم ندارد. شاید عواملی مانند شیمی‌درمانی، هیسترکتومی، کشیدن سیگار، شرایط سخت زندگی و استرس و… بتوانند سن یائسگی را جلو بیندازند، ولی داروها و… نمی‌توانند سن یائسگی را به تعویق بیندازند. گاهی زنان تمایل دارند چند سال بعد از یائسگی هورمون جایگزین بگیرند تا عادت ماهانه ادامه یابد، ولی این کار توصیه نمی‌شود زیرا عوارض هورمون‌تراپی در دوران یائسگی آنقدر زیاد است که پزشکان سعی می‌کنند تا آنجا که ممکن است برای خانم یائسه هورمون تجویز نکنند، مگر اینکه به دلایلی خاص مجبور به تجویز هورمون باشند.

دکتر طاهره افتخار
متخصص زنان و زایمان
عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده