تخیل کودکانتان را جدی بگیرید

دنیای کودکی یکی از زیبا‌ترین و پرخاطره‌ترین دوران زندگی افراد محسوب می‌شود و یکی از شیرینی‌های ماندگار این دوره تخیلاتی است که کودک در این دوران دارد. برای مثال خیلی از کودکان آن‌چنان در دنیای بازی غرق می‌شوند که به راحتی نقششان را باور می‌کنند و اطرافیانشان را هم وادار می‌کنند که نقش آنها را بپذیرند و این همان تخیل است که بهتر است آن را از کودکانمان سلب نکنیم.
دکتر نسرین امیری، فوق‌تخصص روان‌پزشکی کودکان و نوجوانان در این‌باره به سوال‌های ما پاسخ گفته‌اند که در ادامه می‌خوانید.

ابتدا بگویید چه تعریفی از تخیل دارید؟
نجوایی درون‌ذهنی و غیرواقعی که همراه تجسم باشد، تخیل نام دارد. اگر این نجوای درون‌ذهنی واقعی باشد، تفکر صورت گرفته است.

آیا بین تخیل و رویا رابطه‌ای وجود دارد؟
بله، بین تخیل و رویا رابطه‌ای وجود دارد، به این معنا که تخیل معمولا فرمانبردار ماست و محدوده‌ ویژه‌ای دارد، در حالی که رویا به فرمان ما سر نمی‌نهد و هر آن گستره‌ای را که لازم بداند، درمی‌نوردد، پس محدوده‌ای هم نمی‌شناسد. بنابراین رویا گسترده‌تر از تخیل است.

آیا تخیل در زندگی لازم است؟
بله، تخیل به آرامش ما کمک می‌کند و باید کوتاه‌مدت و نزدیک به واقع باشد. البته تخیل به‌عنوان حاشیه زندگی مورد قبول و نیاز ماست و هرگز نباید آن را باور کنیم.

تخیل در کودکان از چه زمانی آغاز می‌شود؟
انسان، زندگی را با تخیل آغاز می‌کند و بعدها کودک به‌تدریج وارد دنیای واقعی می‌شود. کودکان تخیل پیش از 1 سالگی را به یاد نمی‌آورند. باید به بچه‌ها از 1تا 6 سالگی اجازه داد که دست‌کم روزی 6 ساعت در دنیای تخیل خود تنها باشند.
گاهی پیش می‌آید که هنگام تخیل، کودکان میان اسباب‌بازی‌های خود می‌خوابند زیرا در این میان به آرامش می‌رسند. تخیل همیشه خوب است، اما بچه‌ها خیال خود را باور دارند و می‌خواهند زندگی را مانند دنیای تخیل خود بسازند. بچه‌هایی که پس از بیدار شدن از خواب نق می‌زنند، از تمام شدن رویا شکایت دارند و دلخورند زیرا علاقه دارند در رویای خود باقی بمانند.

اوج خیالبافی کودکان از چه زمانی است؟
اوج تخیل کودکان از سن 3تا 6سالگی است. آنها گوشه‌ای می‌نشینند و با میز یا با دیوار صحبت می‌کنند. کودکان به این دلیل با اشیاء صحبت می‌کنند که آنها ساکت‌اند و به سخن کودکان گوش می‌دهند ولی کودکان به اشیاء گوش نمی‌دهند. بچه‌ها باید با کسی حرف بزنند وگرنه دچار مشکل می‌شوند. بسیاری از بچه‌ها با مادربزرگ‌های خود صحبت می‌کنند.
اگر فرزند شما با اشیاء صحبت می‌کند، شاید آرزوی داشتن یک شنونده ساکت را دارد.
گاهی تخیل یک مکانیسم دفاعی طبیعی است. با این وجود در اوج دوره تخیل بد نیست گاهی با نقل داستانی یا قصه‌ای بچه‌ها را از خلوت خودشان خارج کرد تا بیش از اندازه به دنیای خیال پناه نبرند. کودکان پس از گذراندن دوره تخیل پلی به دنیای بازی می‌زنند.

آیا تخیل در پسرها و دخترها با یکدیگر تفاوت دارد؟
پسرها معمولا تخیلاتی پرخاشگرانه دارند. آنها براساس رابطه بین تخیلات پرخاشگرانه و بازی،
ترجیح می‌دهند بازی‌هایی مثل دزد و پلیس داشته باشند.

و تخیلشان محدودتر از دختران است؟
به نظر می‌رسد تخیلات پسران سیاه و سفید باشد، اما دختران تخیلاتی جادویی و سیندرلایی دارند که تمام رنگی هم است.

در مقابل کودکان خیالباف، چه باید کرد؟
بهترین روش، محبت به کودکان و نزدیک کردن دنیای واقعی به دنیای تخیل آنهاست و بدترین رفتار در برابر آنها ناامید کردن ایشان از دنیای واقعی و مسخره کردن رویاهای آنهاست زیرا این احتمال وجود دارد که در اثر چنین رفتاری، کودکان کاملا به دنیای خیال خود کوچ کنند از واقعیت فاصله بگیرند!
باید یادمان باشد که کودکان در سال‌های نخستین زندگی، تنها در حال درک کردن تفاوت میان واقعیت و خیال هستند.
بازی‌های خیالی و بازی کردن نقش شخصیت‌های آشنا (مانند اعضای خانواده) و شخصیت‌های افسانه‌ای یا ساختگی، باعث درونی شدن تفاوت مهم میان واقعیت و خیال در کودک می‌شود.
برای نمونه، کودکتان می‌تواند تفاوت بین مادر واقعی‌اش و مادری که بعضی وقت‌ها در بازی‌های کودکانه نقش او را بازی می‌کند، دریابد و این تجربه و دانش را در موقعیت‌های دیگر نیز به کار برد.

این‌گونه بازی کردن چه کمکی به کودک می‌کند؟
بازی وانمودی به کودکتان کمک می‌کند تا قدرت زبان را دریابد. افزون بر این، با بازی وانمودی با دیگران، یاد می‌گیرد که می‌تواند از واژه‌ها مانند ابزاری برای بازسازی یک داستان یا سازمان‌دهی یک نمایش بهره بگیرد. این فرآیند به کودکتان امکان می‌دهد میان زبان نوشتاری و گفتاری ارتباط برقرار کند و به مهارتی دست یابد که بعدها به او کمک خواهد کرد خواندن را یاد بگیرد.
کودکان همچنین هنگام بازی‌های وانمودی واژه‌نامه خود را می‌سازند بنابراین هنگامی که کودکتان مشغول بازی وانمودی است، شما و آموزگارش می‌توانید او را با واژه‌های مربوط به یک موضوع ویژه آشنا کنید.
برای نمونه، اگر کودکتان دوست دارد با دایناسورهای اسباب‌بازی، بازی کند، شما با اشاره به نام دایناسورهای گوناگون، به او کمک خواهید کرد به سرعت نام‌های بلند آنها را یاد بگیرد. بیشتر کودکان دوست دارند وانمود کنند کارهایی را که شما در خانه انجام می‌دهید، آنها هم انجام می‌دهند.
سعی کنید همیشه مجموعه‌ای از نشریه‌ها، کتاب‌ها، کاغذ و مدادهایی برای بازی‌های نمایشی در خانه در دسترس کودکتان قرار دهید. به این ترتیب، او از مهارت‌های پیش‌نوشتاری و پیش‌خوانی برای تقلید موقعیت‌های واقعی در زندگی‌اش استفاده خواهد کرد و می‌تواند برای عروسک‌ها و اسباب‌بازی‌هایش بخواند، نامه بنویسد، فهرست تهیه کند و حتی وانمود کند با تلفن اسباب‌بازی، پیام تلفنی می‌گیرد.

اگر کودکی به‌طور افراطی از تخیلاتش سخن گفت چه باید کرد؟
به کودک بگویید: «تصورات و تخیلات جالبی داری! اما وقتی چیزی را تعریف می‌کنی، همیشه نمی‌توانم بفهمم کدام‌ها واقعی و کدام‌ها تخیلات تو هستند.» آنچه که در رابطه بین 2 نفر خیلی اهمیت دارد این است که کنار همدیگر احساس امنیت کنند و این اتفاق وقتی می‌افتد که همیشه به همدیگر راست بگویند و از واقعیت حرف بزنند.
برای تشویق کودک به راستگویی بهتر است به جای انتقاد و تحقیر، از شیوه‌های مناسب استفاده کنید. باید سعی کنید مهربان باشید و کودک را مورد قضاوت قرار ندهید.
از زبانی استفاده کنید که کودک خردسالتان قادر به درک آن است. مثلا می‌توانید بگویید: «بعضی اوقات گفتن اینکه تو این کار را کردی برایت سخت است. تو گفتی گربه این کار را کرده چون نگران عصبانی شدن مامان از دست خودت بودی اما من و تو هر دو می‌دانیم که گربه این کار را نکرده!
من از آن مامان‌هایی هستم که دوست دارم از خودت بشنوم که تو آن کار را انجام داده‌ای و بعد می‌توانیم راجع به این صحبت کنیم که چطور می‌توانی نظرم را جلب کنی!»
به‌هرحال بهتر است از جملات مثبت استفاده کنید. مثلا به جای گفتن «تو دروغ گفتی» بگویید: «مهم است که راستش را بگویی.»

تفاوت بین خیالبافی و رویا چیست؟
خیالبافی به نوعی همان رویاست زیرا شخص اعمال را در پندار انجام می‌دهد و در عالم خیال زمینه را برای رفع موانع و ناراحتی فراهم می‌کند. محرک فرد در عالم رویا اغلب تمایلات و آرزوهای ارضانشده‌ است و در عالم خیالبافی هم همین حالت وجود دارد، اما تفاوت خیالبافی با رویا این است که رویا در عالم خواب است و خیالبافی در بیداری. افراد خیالباف در بیداری، با آزاد گذاشتن ذهن از عالم واقع دور می‌شوند و از آن فاصله می‌گیرند.
خیالبافی نوعی رویا در بیداری است که برای ارضای تخیلی آرزوها و امیال ناکام‌مانده فعالیت می‌کند و فرد در عین آگاهی از غیرواقعی بودن، با آن خوش است.

محبوبه ریاستی
سلامت

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده