معماری

ساز دهنی،تاریخچه ساز دهنی و انواع ساز دهنی

سازدهنی:

عکس ساز دهنی

هارمونیکا (Harmonica) یا سازدهنی (Mouth Organ) جزو سازهای بادی است و در خانواده سازهای زبانه آزاد (Free Reed Instruments) قرار می گیرد. تولید صوت در این نوع سازها نتیجه ارتعاش یک زبانه (Reed) از جنس فلز است که تنها یک سرآن به بدنه ساز متصل شده و انتهای دیگرش می تواند آزادانه حرکت کند. به ارتعاش درآمدن این زبانه‌ها در اثر عبورجریان هوا موجب تولید صدای ساز می شود.

از سایر سازهای این خانواده می توان ملودیکا (Melodica) ، کنسرتینا (Concertina) و آکاردئون (Accordion) را نام برد. شاید برخی مواقع متوجه شباهت موجود بین صدای سازدهنی و آکاردئون شده باشید. این شباهت در جنس صدا ، در واقع به خاطر شباهت در ساختمان این سازها و نحوه تولید صوت در آنها است.

در دنیای بلوز، پاپ، جـاز و راک، صدای سازدهنی‌ ها به گوش مـی ‌رسند. سازی کوچک که انواع صداها از آن به گوش می رسد. آنچه که به وسیله لیتل والتـر(Little Walter)، جونیور ولز (Junior Wells)، هاولین ولف (Howlin’ Wolf)، جیمز کاتن (James Cotton) یا میک جگر (Mick Jagger) نواخته می‌شود همگی ساز دهنی یا هارمونیکا هستند، اما هر یک صدایی منحصر به خود دارند.

هارمونیکا که نوای آن سالهاست روح و قلب جهانیان را تسخیر کرده، سازی ساده و بی‌ تکلّف است. از موسیقی کلاسیک گرفته تا کانتری گاوچران‌ها، از آهنـگهـای احساسی دور آتش کمـپ گرفته تا هیجان راک اند رول (Rock and Roll)، تا غصّه‌های یک بلوزنواز تنها در نیمه شب، همه و همه با یک ساز ساده قابل اجرا هستند و کوچک و قابل حمل بودن و راحتی نوازندگی، آن را به یکی از پر طرفدارترین سازها تبدیل کرده است.

اوتیس اسپن (Otis Span) پیانیست مادی واترز (Muddy Waters) که یکی از بزرگترین و تاثیر گذار ترین آهنگسازهای سبک بلوز است می گوید: ‘هارمونیکا مادر گروه موسیقی بلوز است’.

با انتخاب هارمونیکا برای یادگیری و نواختن‌،‌ شما به مسیری طولانی از نوازندگانی که قلبشان را از میان یک قطعه کوچک حلبی به تراوش در می‌آورند، می‏پیوندید.
از نظر تاریخی، چینی‌ های باستان نوعی سازدهنی با زبانه‌ های چوبی داشته‌ اند و موتسارت قطعه‏ ای برای سازدهنی شیشه‏ای (یک ساز کاملاً متفاوت متشکل از یک سری قطعه شیشه‌های کوک شده) نوشت.


تاریخچه سازدهنی:

چیـن اولین کشوری است که می توان آن را مبـدع سازدهنی دانست در 3000 سال قبل از میلاد در چین زمان حکومت امپراطوری نین کاوا سازی با زبانه های چوبی وجود داشت که از نظر ساختمان و نوع صدا دهی بسیارشبیه به سازدهنی امروزی بود.

اما ریشـه سازدهـنی های امروز را بایـد در اروپا و خصوصـأ در آلمان جستجو کرد . در قرن 17 میـلادی برای کوک کردن صـدا ارگ کلیسـا از وسیله ای استـفاده می شد با تیغه های فـلزی کــه با دمیدن درسوراخـهای آن فرکانس ثابتی تولید می شد. این وسیـله مشـابه دیاپازون و بسیار بزرگ تر از سازدهنی های امروزی بود. در حقیقت پدرآکاردئون ، ملودیکا و سازدهنی محسوب می شود .

هارمونیکا( سازدهنی)در سال 1818 توسط کریستین فردریک بوشمان 16 ساله اختراع و درسال1821 به عنوان سازدر برلین به ثبت رسید.

ساز اختراعی بوشمان بوسیله دمیـدن در تیغـه های فـولادی به صدادرمی آمد وشامل یکسری زبانه از جنس فولادی بود که به طور افقی چیده شده بودنـد و فقط نتـهـا با فوت کردن به صـدا در می آمدنـد . نتـها در سـاز ابداعـی بوشـمـان به صـورت کروماتیک و پشت سر هم قرار داشتند .

او درنامه ای به برادرش ساز ابداعی خودراچنین توصیف نمود : ابزاری اختراع کرده که بسیار جالب است. حدود دوازده سانت طول دارد و بیست ویک نت را تولید می کند، تمامی حالات دینامیک واحساسی را اجرا می کند وقادربه نگهداشتن ارزش زمانی نتهابه هرمیزان دلخواه می باشد . بوشمان با سـفرهای زیـاد قابـلیت های منـحصر به فرد هـارمونیکـا به مردم اروپا نشـان داد.
در سال هزار و هشتصد و بیست وشش میلادی شخصی بنام ژوزف ریختر اختراع بوشمان را با اضافه کردن ردیف دوم زبانه بالای اولین ردیف ولی در جهت مخالف آن کامل نمود با ابداع ریختر تیغه های ردیف پائین درهنگام که فوت کردن و تیغه های بالا هنگامی که هوا به داخل مکش می شد‍ به صدا در می آمد.

در سال 1857 یک ساعت ساز آلمانی به نام ماتیوس هوهـنر شروع به تولید و ساخت سازدهنی به صورت حرفه ای نمود . او در آشـپزخانه منـزل خود به کمک همـسر و یک کارگـر توانست سالی 650 ساز دهنی تولید کند و در سال 1924 کارخانه هوهنر تولید سازدهنی کروماتیک را آغاز نمود. هوهنر از شهرت انواع فرمها ودسته جات موسیقی برای افزایش محبوبیت سازدهنی استفاده کرد.به عنوان مثال:مدل مرین بند (Marine Band) که معروفترین مدل ساز دهنی دیاتونیک می باشد نیز از روی نام دسته موزیک معروفی در آمریکا به سرپرستی فیلیپ سوزا گرفته شده است . سوزا خودش روی جعبه ساز دهنی هوهنر را امضا می کرد و این جملات را می نوشت ” ساز دهنی پایه و اساس زندگی موسیقیایی است .” خود او نیز یک مارش هیجان انگیز به نام جادوی ساز دهنی ساخت .هوهنر در سال 1902 میلادی درگذشت .

کوچکی و صدای دلنشین این ساز باعث شد که به سرعت بین مردم به محبوبیت خوبی دست یابد . بیـشترین توجه به سـازدهنی از طرف مهاجران اروپایی به آمریـکا صورت گرفـت. مردمـی که از کودکی با موسیقی مانوس بودند درسرزمـین جدید خود به دنبال سازهایی بودند که بتوانند با صدای آنها دوری از وطن و سختی هایی که با آنها دست به گریبان بودند را فراموش کنند .
سازدهنی به خاطرقابلیتهای منحصربه فرد خودعلاقه مندان زیادی بین آمریکاییهاخصوصأ کارگران سیاه که مردمانی با استعداد بودند، پیدا کرد .نگاه پاک و کودکانه و گرایش زیاد آنها به موسیقی باعث شدکه با استفاده ازسازهای مستعمل اربابان سفیدخود دست به ابداع شیوه جدیدی از موسیقی بزنند .در این بین نوازندگان سیاهپوست سازدهنی با تأثیر از محیط وصـداهای اطراف خود از قبیل صدای جنگل، قطار ، جانوران و … سبک جدید ی ابداع کردند .

همانطورکه سازدهنی دراروپا جای خود را درارکستر های بزرگ کلاسیک باز می کردوآهنگسازان بیشتـربه قابلیت ها وتأثیر صدای دلنشین این سـاز، پی می بردنـد ، در آمریکا نیز سازدهنی خصوصأ در سبکهای جز ، بلوز . کانتری ، فولک و راک مورد استفاده قرار گرفت. به طوری که در سال 1930 بیش از دو هزار ارکستر سازدهنی تأسیس شده بود . در نهایت در26 دسامبر سال 1965 سازدهنی توسط شیرا ولی Schira Wally فضا نورد ، پای را از کره زمین نیز فراتر نهاد .

طبقه بندی کلی

سازدهنی را به روش‌های مختلفی طبقه بندی می‌کنند اما اگر از سازدهنی‌های بیس (Bass) و کورد (Chord) صرف نظر کنیم، سازدهنی‌هایی را که بیشتر برای نواختن سولو (Solo) استفاده می‌شوند می‌توان در یک طبقه بندی بسیار کلی به ۲ گروه اصلی تقسیم کرد:

  1. سازدهنی‌های دو زبانه‌ای Doble Reed(ed) Harmonicas
  2. سازدهنی‌های تک زبانه‌ای Single Reed(ed) Harmonicas

انواع سازدهنی:

بیشترین و رایج ترین انواع سازدهنی که امروزه می توانید تهیه کنید عبارتند از:

 

1- سازدهنی ترمولو (Tremolo Harmonica)

ترمولو

 

 

ابتدایی ترین نوع سازدهنی می باشدکه دارای اندازه های گوناگون می باشد که متداول ترین آن 24 سوراخ می باشد. این ساز دارای 24 قسمت عمودی است و هـر قسمت توسط یـک تیغه افـقی به دو کانال بالا و پایین تقسیم می شود .هر کـدام از کانالهای ردیف بالا ، با کانال زیرین خود یک نت واحد را تولید می کنند.پس هنگامی که در دو کانال بالا و پایین یک سوراخ فوت می کنیم دو تیغه با صدای یکسان به صدا در می آیند.این مانند این است که دو ساز با هم یک نت مشترک بزنند .

با توضیحات فوق ساز دهنی ترمولو 24 سوراخ دارای 24 نت یعنی وسعت صوتی حدود 3 اکتاو دارد . در این ساز سوراخهای فرد با دمیدن و سوراخهای زوج با مکش هوا به صدا در می آیند، در ساخت این نوع سازدهـنی با تغییر اندک در مقدار ماده بـکار رفته در تیغه عمودی ، در هر نـت تفاوتی جزئی بین زیر و بـمی آن دو تیغه وجـود دارد که به طور جداگانــه برای گوش محسوس نیست . این تفاوت ناچیز باعث می شود که وقتی هر دو تیغه به صدا در می آیند ،صدایی مواج تولید شود . به همین علت این نوع سازدهنی را ترمولو نامیده اند که در زبان ایتالیایی به معنی لرزاندن می باشد.

سازدهنی ترمولو معمولا در هر اکتاو نت های مربوط به گام ماژور دیاتونیک (Major Diatonic Scale) را دارد و از این رو بسیار مناسب نواختن آهنگهای سبک Folk می باشد.


 

2- سازدهنی دیاتونیک ( Diatonic Harmonica)

دیاتونیک

 

 

به این سازدهنی هارپ(Harp) نیز می گویند. این نوع از سازدهنی متداول ترین نوع سازدهنی است و در موسیقی راک، فولک، کانتری و وسترن و بخصوص در موسیقی بلوز استفاده می شود. رایج ترین نوع این ساز، مدل ده سوراخه می باشد و هر سوراخش هم با فوت و هم با مکش نواخته می شود و برخلاف سازدهنی کروماتیک کلیدی در کنار سازدهنی برای اجرای نیم پرده ها وجود ندارد. با این نوع ساز دهنی تنها می توان نت های اصلی را اجرا کرد. و برای نواختن سایر نتهایی که در گام مربوط وجود ندارند از تکنیک های خاص زبان، حنجره و لب استفاده می شود.

 

تاریخچه سازدهنی دیاتونیک:

سازدهنی دیاتونیکی ، در اوائل قرن نوزدهم، در آلمان ساخته شده است. این ساز بوسیله‌ موج مهاجرین ترک ‌کننده‌ آلمان، به ایالات متحده و بریتانیا برده شد و در اواسط قرن نوزدهم، در سراسر جهان، نواخته می‌شده است.

به دلیل ارزانی این ساز، بسیاری از سیاه پوستان فقیر آمریکا، از این ساز برای نواختن موسیقی تنهایی خود استفاده می کردند تا جایی که امروزه این ساز، به یکی از متداول ترین سازهای موسیقی بلوز تبدیل شده است.

مطرح ترین نوازندگان دیاتونیک

مطرح ترین نوازندگان این ساز افرادی چون سانی بوی ویلیامسون 2 (Sonny Boy Williamson II)، سانی تری (Sonny Terry)، چارلی ماسل وایت (Charlie Musclewhite)، لیتل والتر (Little Walter) و … بوده اند که هر کدام به نوعی با تکنیک های بدیع، تحولی در نوازندگی این ساز ایجاد کردند.

امروزه صدای دلنشین این ساز در آهنگهای باب دیلن (Bob Dylan)، بروس اسپرینگستین (Bruce Springsteen) و نیل یانگ (Niel Young) به گوش می رسد.

شرکتهای تولید کننده سازدهنی دیاتونیک:

Hohner: شرکت آلمانی Hohner بزرگترین ، معتبرترین و شناخته شده ترین سازنده سازدهنی در دنیا است. انواع معروف سازهای دیاتونیک Hohner بسته به نوع رنگ و طنین صدا عبارتند از: Blues Harp، Golden Melody، Marine Band و …

Tombo: شرکت سازنده سازدهنی های Lee Oscar. انواع این ساز برای شروع بسیار مناسب هستند که انواع متنوع سازدهنی دیاتئنیک Melody Maker را نیز تولید می کنند. Suzuki: شرکت سازنده سازهایی با همین نام. کیفیت صدای این سازها نیز مناسب بوده و نوازندگی با آن نسبتاً راحت است. به خصوص برای تمریت تکنیکهای مختلف.

 

تفاوت های سازدهنی ترمولو با سازدهنی دیاتونیک:


1_ با این که سازدهنی های ترمولو دارای دو صفحه زبانه (Reed Plate) در بالا و پایین هستند ، اما بر خلاف سازدهنی دیاتونیک این دو صفحه تقریبا یکسان هستند . تنها تفاوت این دو صفحه زبانه در این است که زبانه های فوقانی طوری طراحی و ساخته شده اند که نسبت به زبانه های متناظرشان (یا زبانه های خواهر : Sister Reeds ) در صفحه زبانه تحتانی ، در فرکانسی کمی بالاتر به ارتعاش در می آیند (صدایشان اندکی زیر تر است) . به عنوان مثال ممکن است نت “دو” میانی (Middle C) در صفحه زبانه فوقانی با فرکانس 446 هرتز به ارتعاش درآید ، در حالی که همین نت بر روی صفحه زبانه تحتانی در فرکانس 443 هرتز مرتعش می شود . تفاوت موجود در فرکانس ارتعاش این زبانه های “خواهر” منجر به تولید صدای خاص ترمولو می شود (در آکاردئون ها نیز صدای ترمولو بر همین اساس ایجاد می شود ) . ساختار Double Reed و افکت صوتی ترمولو ، صدای شاد و سرزنده و نیرومندی به سازدهنی های ترمولو می دهد (مثلا اگر شخصی در طبقه ششم آپارتمانی با سازدهنی ترمولو تمرین کند ، موجب ناراحتی ساکنان طبقه هفتم و هشتم می شود ) .

هر چه میزان اختلاف در فرکانس ارتعاش دو زبانه بیشتر باشد ، افکت ترمولوی تولید شده بیشتر می شود . در سازدهنی های ترمولوی غربی (Western Tremolos) زبانه های دوگانه با اختلاف بیشتری نسبت به هم کوک می شوند و در نتیجه صدای ترمولوی بسیار واضحی تولید می کنند که اصطلاحا به آن ترمولوی “خیس” (Wet Tremolo) گفته می شود . در مقابل ، در سازدهنی های ترمولوی آسیایی (Asian Tremolos) زبانه های دوگانه کوکشان نسبت به هم نزدیک تر است و به همین خاطر صدای ترمولوی کم وضوح تری ایجاد می کنند که اصطلاحا به آن ترمولوی “خشک” (Dry Tremolo) گفته می شود .

2_ تعریف “سوراخ” در یک سازدهنی ترمولو با مفهوم آن در یک سازدهنی دیاتونیک بلوز هارپ فرق دارد . یک سازدهنی ترمولو مدل Echo 55/80 (از محصولات شرکت Hohner ) در نمای جلویی 40 سوراخ دارد که به صورت 2 ردیف سوراخ (در بالا و پایین) که هر ردیف حاوی 20 سوراخ است ، روی هم قرار می گیرند . اما سازندگان و نوازندگان سازدهنی ترمولو می گویند که در این سازدهنی در واقع 20 سوراخ وجود دارد و هر سوراخ سازدهنی از 2 سوراخ کوچک تر تشکیل شده است که بر روی هم قرار گرفته اند . در سوراخ کوچک فوقانی جریان هوا فقط از روی زبانه فوقانی عبور می کند و در سوراخ تحتانی جریان هوا را فقط به سمت زبانه تحتانی هدایت می کند که مختصری بم تر از زبانه فوقانی کوک شده است .

3_ در یک سازدهنی دیاتونیک یا بلوز هارپ هر سوراخ سازدهنی هم با عمل فوت یا دمش (Blow) و هم با عمل مکش (Draw) به صدا در می آید ، اما هر سوراخ سازدهنی ترمولو فقط در حین دمش یا فقط در حین مکش به صدا در می آید : یعنی اگر سوراخی با عمل فوت یا دمش صدا بدهد با عمل مکش دیگر صدا نمی دهد ؛ و همین طور سوراخی که با مکش صدا بدهد با دمیدن به داخل همان سوراخ صدایی نخواهد داد . برای اثبات این مطلب می توانید برخی سوراخ های سازدهنی ترمولو را با انگشت یا با نوار چسب بپوشانید و خودتان امتحان کنید .

4_ سازدهنی های دیاتونیک استاندارد در گام های D و C صدای نسبتا زیری دارند و سازدهنی دیاتونیک گام G صدایش نسبتا بم است . ولی سازدهنی های ترمولوی گام D و C صدای نسبتا بم تری (در مقایسه با سازدهنی دیاتونیک در همان گام ها) دارند چون که این سازدهنی ها یک اکتاو بم تر اضافی در سمت چپ خود دارند . و سازدهنی ترمولوی گام G صدایش نسبتا زیر تر از یک سازدهنی دیاتونیک در همین گام است چرا که این سازدهنی یک اکتاو زیرتر اضافی در سمت راستش دارد . به این ترتیب سازدهنی ترمولوی گام C صدای نسبتا بم تری (نسبت به سازدهنی دیاتونیک گام C ) تولید می کند در حالی که سازدهنی ترمولوی گام G نسبت به سازدهنی دیاتونیک در همین گام صدای زیرتری دارد .

5_ نواختن سازدهنی های ترمولو به نفس بیشتری احتیاج دارد چون که هر سوراخ سازدهنی دیاتونیک معادل 4 سوراخ (کوچک) در سازدهنی ترمولو است : مثلا ترکیب نت C با نت D در یک سازدهنی ترمولو از 4 سوراخ کوچک تشکیل می شود در حالی که این دو نت در یک سازدهنی دیاتونیک در یک سوراخ قرار دارند .

 

 

3- سازدهنی کروماتیک (Chromatic Harmonica)

کروماتیک

 

 

 

 

 

این نوع از سازدهنی در گام کروماتیک است و همانطور که انتظار می رود تمام نت های گام کروماتیک اعم از پرده و نیم پرده توسط آن قابل اجرا است. از نظر ظاهر این نوع سازدهنی دارای یک کلید در انتهای آن است که با فشردن آن چه در حالت مکش و چه در حالت دمش نت مربوط به هر سوراخ نیم پرده بالاترنواخته می شود.

این نوع ساز برای قطعاتی مناسب است که ملودی قطعه دارای گامی بیش از هفت نت است.به همین دلیل این ساز معمولا در موسیقی پاپ، جز و کلاسیک استفاده می شود. ‘ژان توتس تیلماتز’ (Jean Toots Thielemans)؛ یکی از بزرگترین نوازندگان این ساز به سبک جز است و سبک او، تحولی در نوازندگی این ساز ایجاد کرد.

تاریخچه سازدهنی کروماتیک:

 

سازدهنی کروماتیک (Chromatic) در سال 1918 اختراع شد و در دهه 1930 و 1940 به خصوص در اروپا، بسیار مشهور شد. به هر حال هارمونیکا، سالیان سال است که در دستان میلیونها نوازنده بوده است و صدای آن بیانگر احساسات، هیجانات، شادی ها، غمها و آرامش آنها بوده و خواهد بود.

مطرح ترین نوازندگان کروماتیک:

بزرگترین نوازندگان هارمونیکای کروماتیک ، Stevie Wonder، Robert Bonfiglio و Larry Adler هستند و گروه ‘جری مورادز هارمونیکتز’ (Jerry Murad’s Harmonicats)، بسیاری از قطعات کلاسیک را به صورت کوارتت هارمونیکا اجرا کردند.

4- سازدهنی کورد (Chord harmonica)

 

این گونه سازدهنی در شکل و اندازه های متفاوتی ساخته می شود . بعضی بسیار بسیار بزرگ تا حدی که با واحد طول “فوت” اندازه گذاری می شوند و بعضی شمایلی مانند کروماتیک دارند ولی کمی غریب تر و گاهی حتی با دو اسلاید . کاربرد آنها مانند “سازدهنی باس” به عنوان بکراند صدای دیگر سازها است . آنها نیز به جهت اینکه تمامی نت ها را شامل می شوند یک سازدهنی کروماتیک هستند که به جهت شکل و نوع کاربرد با نام “سازدهنی کورد” شناخته شده ترند .

 

5- سازدهنی باس (Bass harmonica)

 

تمام سازهای این گروه فقط با دمیدن به صدا در می آیند و مکش در آنها هیچ تاثیری ندارد . بسیار بزرگ و سنگین هستند و معمولا نت های خیلی پایین را شامل می شوند . در کل برای نواخته شدن به عنوان زیر صدای قطعات نواخته شده با سازهای دیگر در ارکستر و … به کار می روند . به خاطر اینکه کل نت ها را شامل می شوند می توان به آنها لقب کروماتیک هم داد ولی “باس هارمونیکا” کاربردی تر است .

 

6- سازدهنی اسلاید (Slide harmonica)

 

نوعی از سازدهنی که بزرگتر است و اسلایدی برای آن تعبیه شده که می تواند نت ها را عوض کند . جای اسلاید معمولا در سمت راست قطعه دهانی آن است . این سازها دو گروه صفحه زبانه را شامل می شوند و وظیفه این اسلاید جا به جایی راه عبور هوا از یک گروه به گروه دیگر است و به همین علت نیز کمی بزرگتر از سازدهنی دیاتونیک ساخته می شوند. اکثرا آن را با سازدهنی کروماتیک اشتباه می گیرند در صورتی که سازدهنی کروماتیک زیر مجموعه ای از سازدهنی اسلاید است . سازدهنی های “کورد” که کوک های آن متغیر است نیز جزو سازدهنی های اسلاید به شمار می آیند . هرچند که سیستم چیدمان نت آنها مانند اکثر دیاتونیک ها “سیستم ریشتر” است ولی اسلاید به شما این امکان را می دهد که یک سازدهنی دیاتونیک دیگر با کوک نیم گام بالاتر را هم داشته باشید . همچنان تاکید داریم که گرچه تقریبا تمامی نت ها روی آن قابل دسترس است ولی نباید آن را با سازدهنی کروماتیک اشتباه گرفت .

 

7- سازدهنی با زبانه مضاعف (Double reed harmonica)

 

دابل رید – سازدهنی با زبانه مضاعف (Double reed harmonica):

این نوع برای خود زیر مجموعه هایی همچون “ترمولو” و “اکتاو ” دارد . سازدهنی ترمولو که شناخته شده ترین سازدهنی در آسیا است برای نواختن قطعات” فولک” بسیار کاربردی است . هر نتی که بنوازید صدای پوشاننده و همراهی دارد که علت آن چیزی نیست جز یک دلیل : این ساز به گونه ای ساخته شده که با هر بار دمیدن یا مکش در هر سوراخ دو زبانه که با هم اختلاف کوک صدا دارند همزمان به ارتعاش در آمده و نوایی دلنشین می سازند .سازدهنی اکتاو گرچه بسیار شبیه ترمولو است ولی کوک هر دو زبانه ی آن یک اکتاو با هم فاصله دارند که باعث ایجاد صدایی بسیار کامل و قوی می شود .

گرداوری :Persianlab.com

 

 

پاسخ دهید