معماری

همه چیز درباره ساز کمانچه

تاریخچه کمانچه

کمانچه از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته رباب، کاسه گرد و پایه آهنی دارد و مانند تار و ویولن سیمهای آن را با گوشی محکم و کوک می کنند. کمانی که با آن کمانچه را می نوازند کمانه نام دارد و همان است که در ویولن کلمه فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است.

 

ساز کمانچه

 

 

 

 

 

 

اینگونه تعریف شده که کمانچه از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته رباب، کاسه گرد و پایه آهنی دارد و مانند تار و ویولن سیمهای آن را با گوشی محکم و کوک می کنند. کمانی که با آن کمانچه را می نوازند کمانه نام دارد و همان است که در ویولن کلمه فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است.

شادروان خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، کمانچه را تکامل یافته رباب می نامد. ساز اخیر رباب که اول دو سیم داشته و بعدها یک سیم دیگر به آن اضافه شده است و با کمانه به صدا در می آمده و همان است که ما امروز کمانچه می گوییم و به همین جا اضافه می کند از دوره صفویه به بعد کمانچه یکی از ارکان موسیقی ایران به شمار آمده است.

قسمت اصلی کمانچه کاسه آن است که به صورت های مختلف ساخته می شود. کاسه کمانچه هنوز از نظر جنس چوب، اندازه ها و شکل یکسان و تثبیت شده نیست.

از نظر شکل، کاسه ها را به صورت کروی یا مخروط ناقص درست می کنند. کاسه هایی که به شکل مخروط ناقص هستند اکثرا پشت باز ساخته می شوند. استفاده از این کمانچه ها در قسمت های مرکزی ایران به خصوص در لرستان متداول است.

این کمانچه ها صدایی پر قدرت و شفاف دارند و چون کاسه سبک دارند، اجرای قطعاتی که نیاز به چرخیدن سریع کمانچه دارد بر روی این کمانچه ها آسانتر است و این امتیازی است برای این نوع کمانچه.

این کمانچه ها اغلب سه سیم دارند، ولی این روزها به تدریج دارای چهار سیم می شوند. کمانچه های پشت باز معمولا از چوب توت و به صورت یک تکه ساخته می شوند.

کاسه های کروی به دو صورت یک تکه و ترکه ای هستند، در کمانچه های ترکه ای کاسه از به هم چسبیدن ترکه هایی که در روی قالب خم شده اند ساخته می شود. ضخامت این کاسه ها کم است و به همین دلیل کاسه سبک است و چرخیدن کمانچه به سهولت صورت می گیرد.

کاسه های یک تکه از چوبهای مختلف ،معمولا از گردو خراطی می شود. وزن کاسه از کاسه های ترکه ای بیشتر و چرخش کمانچه تا حدی مشکل است. صدای این نوع کمانچه ها زیاد مطلوب نیست، کمانچه هایی ساخته می شود که تغریبا کروی است و از چوب توت به صورت دو تکه ساخته می شود، این کمانچه ها چون دست باز هستند در تنظیم شکل و ضخامت و اندازه های دهانه کمانچه دقت بیشتری دارند و خوش صدا هستند.

قطر بیرونی کاسه کمانچه موسیقی سنتی معمولا ٢٠ سانتی متر است، در حالی که در مناطق مختلف ایران اندازه کاسه کمانچه متفاوت است، ترکمن ها کمانچه با کاسه های بسیار کوچک می سازند. در نقاط دیگر دنیا نیز که سازهایی شبیه به کمانچه ما دارند کاسه ها کوچک و غالبا از پوست نارگیل ساخته می شود.

دسته کمانچه بر خلاف کاسه تقریبا در یک شکل ساخته می شود. جنس دسته از چوب گردو ، و شکل آن مخروط ناقص و قطر آن در شیطانک ٣٧ میلی متر و در محل اتصال به کاسه ٣١ میلی متر است. طول دسته کمانچه ٣١ سانتی متر است.

در گذشته کمانچه دارای سه سیم بوده است، گاهی دو سیم اول و دوم مضاعف انداخته می شد و احتمالا در تبعیت از ویولن به چهار سیم تبدیل شده است. بنابراین چهار سیم و در نتیجه چهار گوشی بر روی دسته کمانچه قرار می گیرد، و این سیمها پس از رد شدن از روی شیطانک و عبور از روی دسته و کاسه به سیم گیر وصل می شوند. بر روی دهانه کمانچه پوست کشیده می شود و این پوست معمولا پوست دل گاو، پوست ماهی، پوست آهو و غیره می تواند باشد.

خرک بر روی پوست قرار می گیرد و سیم ها با فشار خرک را به پوست می چسبانند. کمانچه به وسیله یک پایه که در قسمت سیمگیر به کاسه وصل شده است، روی پای نوازنده قرار می گیرد.

کمانچه

آرشه کمانچه، که اسم اولیه اش کمانه بوده است، تشکیل شده است از یک چوب که از یک طرف انحنا دارد با بلندی ۶٠ سانتی متر و موی دم اسب.

موی آرشه کمانچه بر خلاف سازهای زهی غربی بر روی چوب محکم کشیده نمی شود، بلکه نوازنده است که به هنگان نوازندگی به تناسب احساس فسار را بر روی سیم تغییر می دهد.

چگونگی صدای کمانچه به عواملی بستگی دارد که بعضی از آنها از این قرارند: جنس چوب، ضخامت در نقاط مختلف کاسه، شکل کاسه، اندازه های کاسه، چگونگی سطح کاسه از نظر تراش، نوع و ضخامت پوست، جنس و شکل و اندازه و محل قرار گرفتن خرک، چگونگی شیطانک، جنس سیم، زاویه اتصال دسته به کاسه.

برای ساختن کمانچه ای با صدای دلخواه ضمن در نظر داشتن عواملی که گفته شد سالها تجربه لازم است.

معرفی کتب منتشر شده پیرامون ساز کمانچه

 

 

 

1 – نواخته های استاد بهاری


گرد آورنده : مهدی علومی
ناشر : موسسه ی فرهنگی هنری ماهور
96 صفحه
قیمت تا پایان سال 1387 : 12000 ریال
چاپ اول : 1380

 

این کتاب شمال 36 قطعه از بداهه نوازی های استاد علی اصغر بهاری است که در لحظه ی اجرا خلق شده اند . شاید بتوان گفت مهمترین ویژگی این کتاب نیزهمین نکته است که قطعات از پیش ساخته شده نیستد و حاصل ذوق و قریحه ی لحظه ی استاد بوده اند .
نگارنده برای اجرای بهتر قطعات علامت های را به کار برده که کم کم در فرهنگ نت نویسی برای کمانچه در حال جا افتادن است و تقریبا مشابه علاماتی است که هنرمند گرامی مهدی آذرسینا در کتاب شیوه ی کمانچه نوازی خود به کار برده است.
از دیگر نکات کتاب پایبند بودن به کوک های اجرایی استاد بهاری است. برای مثال کوک قطعات بیات ترک ر ، لا ، دو ، سل است یا کوک قطعات چهارگاه ر ، لا ، ر فا سری نوشته شده است.
قطعات انتخابی نیز از تنوع خوبی برخوردارند و تقریبا از تمامی دستگاه ها و آواز های موسیقی دستگاهی ایران ، قطعاتی به صورت ضربی ، پیش درآمد و چهارمضراب انتخاب شده است.
فارغ از این قضایا ، بررسی بیشتر روی جزییات قطعات این کتاب که همه در لحظه اجرا شده اند زمینه ی بسیار خوبی خواهد شد برای آشنایی بیشتر با شیوه های نوازندگی استاد بهاری در قطعات ضربی . چه استاد بهاری در زمینه اجرای ضربی ها از سرآمدان زمان خود بودند .

 

 

2- بیست قطعه برای کمانچه
از سعید فرج پوری
ناشر : موسسه ی فرهنگی هنری ماهور
80 صفحه
چاپ اول : 1385
قیمت چاپ اول : 16000 ریال

 

بیست قطعه برای کمانچه ، اثر سعید فرج پوری از معدود کتب منتشر شده پیرامون کمانچه و شاید تنها کتاب منتشر شده و دربرگیرنده ی قطعات اجرایی برای این ساز است. هنرمند گرامی سعید فرج پوری که پس از انقلاب از کمانچه نوازان فعال در عرصه ی موسیقی ایرانی بوده است با انتشار بیست قطعه از آثار خود فعالیت خود را در انتشار کتب آموزشی نیز آغاز کرد .
در این باره ایشان در ابتدای مقدمه ی کتاب چنین می گوید :
کتابی که پیش رو دارید مجموعه ی قطعاتی است که در طول دو دهه ی گذشته در
آثار مختلف به صورت تکنوازی اجرا شده اند و بخشی از آنها را به صورت گروه نوازی اجرا کرده ام که به صورت کاست و سی دی منتشر شده اند .
با توجه به نیاز هنرجویان کمانچه و کاستی هایی که در این زمینه وجود داشت ، بر آن شدم این قطعات را به صورت مجموعه ای در آورده و منتشر نمایم … .

از نکات مثبت کتاب می توان به تنوع قطعات انتخاب شده در دستگاه های موسیقی ایرانی و همچنین توجه به انواع ضربی های موجود در موسیقی ایرانی اعم از پیش درآمد ، چهارمضراب ، ضربی های متنوع و رنگ های زیبا اشاره کرد .
از نکات دیگر مورد توجه ، تنوع قطعات از نظر سال ساخت و اجراست که آثار جناب فرج پوری را از سال 1364 تا 1377 در بر دارد .
از مشهورترین قطعات انتخاب شده در این کتاب میتوان به : ضربی بیات ترک (رهگذر) چهارمضراب مخالف (اجرا شده در آلبوم آسمان عشق) رنگ سه گاه (خرامان) رنگ همایون (مستانه) ، قطعه ی کردی ماهور تقدیم شده به اردشیر کامکار ، چهارمضراب سرمست و چهارمضراب انتظار (اجرا شده در آلبوم دریای بی پایان) قطعه ی چهارگاه (اجرا شده در آلبوم صبحگاهی) قطعه ی حکایت (اجرا شده درآلبوم شوریده) و دیگر قطعات اجرا شده در آلبوم های متنوع ایشان اشاره کرد .

 

3- شیوه ی کمانچه نوازی


مولف : مهدی آذرسینا

ناشر : سروش
166 صفحه

چاپ اول : 1371
قیمت چاپ اول : 7350 ریال

 

شیوه کمانچه نوازی فعلا تنها کتابی است که برای آموزش ساز کمانچه نوشته شده است. کتابی در چهار جلد که از مباحث مقدماتی شروع و در پایان کتاب چهارم قطعات نوشته شده برای نوازندگان حرفه ای می رسد .

در این کتاب علاوه بر قطعات نوشته شده ی آموزشی می خوانیم :
تقریظ ،از استاد بهاری
تقریظ ، از استاد تجویدی
درآمد ، نگاهی مختصر به موسیقی و روش های آموزش آن
چگونگی تالیف روش کمانچه نوازی
درباره ی کمانچه
بحثی پیرامون فاصله و ریتم در موسیقی ایرانی
امکانات نوازندگی کمانچه

کتاب با دو تقریظ از اساتید علی اصغر بهاری و علی تجویدی آغاز می شود که استاد بهاری متن کوتاهی درباره لزوم ایجاد کتب آموزشی پیرامون ساز کمانچه و استاد تجویدی متن بلندی در باره تاریخچه ی کمانچه و کمانچه نوازی و همچنین توضیحاتی پیرامون مولف کتاب و تلاش های او برای نوشتن مطالب کتاب ، نگاشته اند .
درس ها با آموزش های آرشه کشی و انگشت گذاری و حالت مختلف آن ، روی چهار سیمی که می ، لا، ر، سل کوک می شوند شروع می شود و کم کم بعد از طی شدن آموزش های اولیه ، پیش درآمد ها و ضربی های نواخته شده از اساتید مختلف به هنرجو آموزش داده می شود .
همچنین در طی روند اموزشی قطعاتی از کتاب ویلن هنرستان و همینطور درسهایی مربوط به نواختن گامهای غربی انتخاب و پس از تنظیم برای کمانچه در بین قطعات گنجانده شده است که به نظر مناسب می آید .

 

 

4- اموزش کمانچه اذری جلد 1 و 2 تالیف استاد علی فرشباف انتشارات فروزش تبریز  

 

نوازندگان شاخص تاریخ کمانچه نوازی

چند نوازنده  شاخص در پیش از انقلاب : باقر رامشگر، حسین اسماعیلزاده، علی اصغر بهاری، رحمت الله بدیعی و مجتبی میرزاده

 

 

منبع:نت اهنگ،هارمونیکا،گفتگوی هارمونیک

پاسخ دهید