معماری

ويروس اپشتاين‏ بار

ويروس اپشتاين‏بار (ويروس EB)، هرپس ويروسى است كه در همه جا وجود دارد. اين ويروس، عامل بيمارى مونونوكلئوز عفونى حاد، لنفوم بوركيت، سرطان بينى و گلو و اختلالات لنفوپروليفراتيو در افراد مبتلا به نارسايى ايمنى مى‏باشد.

 

خصوصيات ويروس

ژنوم DNA ويروس EB حاوى حدود Kbp172 بوده و محتويات گوانين و سيتوزين آن حدود 59 درصد است و حدود صد ژن دارد. دو تيپ ويروس (EBV-1 و EBV-2) بر پايه تفاوت ژن‏هاى آنتى‏ژن‏هاى هسته‏اى نهفتگى (EBNAs وEBERs) دسته‏بندى مى‏شوند.

الف) بيولوژى ويروس EB:

سلول هدف ويروس EBمعمولاً لنفوسيت B است. آلوده كردن لنفوسيت‏هاى B انسانى با ويروس EB در محيط كشت موجب برقرارى رده ممتد سلولى شده كه نشان مى‏دهد سلول‏هاى كشت توسط ويروس، ترانسفورم يا جاودان شده‏اند. تعداد خيلى كمى از اين سلول‏هاى ناميرا شده، ويروس عفونى را توليد مى‏كنند. بررسى‏هاى آزمايشگاهى براى نشان دادن وجود ويروس EB با مشكل مواجه است. ويروس EB، عفونت را با اتصال به سلول‏هاى B آغاز مى‏كند. در اين حالت، گيرنده ويروس به گيرنده بخش C3d جزء كمپلمان (CD21 يا CR2) متصل مى‏شود. ويروس EB مستقيماً به درون لنفوسيت‏ها وارد مى‏شود و بدون اين كه تكثير كامل ويروس انجام گيرد، به حالت مخفى باقى مى‏ماند. خصوصيات بارز نهفتگى، شامل پايدارى ويروسى، بيان محدود شده ويروس و پتانسيل فعاليت مجدد و تكثير ليتيك است.

ويروس EB قادر است اكثر سلول‏هاى B را ناميرا كند. در اين حالت، ويروس به سطح سلول اتصال مى‏يابد و سپس وارد چرخه تكثير سلول مى‏شود، در نتيجه، مقدارى از ژن‏هاى ويروس EBدر سلول بيان مى‏شود و سلول را قادر به تكثير نامحدود مى‏كند. ژنوم خطى ويروس EBدر درون سلول، گرد و بزرگ است. اكثر DNAهاى ويروس در درون سلول‏هاى ترانسفورم شده به صورت پلاسميدهاى گردى ظاهر مى‏شوند. لنفوسيت‏هاى B ناميرا شده به وسيله ويروس EBقادرند اعمال مختلفى نظير ترشح ايمونوگلوبولين را انجام دهند. فرآورده‏هاى ناشى از فعاليت توسط سلول B (براى مثال CD23) توليد مى‏شوند. حداقل ده فرآورده ژن ويروس در سلول ترانسفورم شــــــــــده بيان مى‏شود كه شامل 6 آنتى‏ژن مختلف هسته ويروس (EBNA1-2,3A-3C,LP) EB، دو پروتئين مخفى غشاء LMP2)و (LMP1 و دو RNA كوچك ترجمه نشده (EBER1,2) مى‏باشند. انواع مختلفى از محرك‏ها نظير سلول‏هاى كشت آزمايشگاهى، عوامل احياء كننده شيميايى و نور اولتراويولت مى‏توانند موجب فعاليت ويروس مخفى درون سلول شده و آن را وادار به تكثير نمايند. عوامل ميزبانى كه موجب تكثير و سنتز ويروس مخفى مى‏شوند هنوز شناخته نشده است.

ويروس EB در سلول‏هاى اپى‏تليال دهان و گلو، غدد پاروتيد و گردن رحم تكثير مى‏يابد. اين ويروس در برخى از سلول‏هاى اپى‏تليال افراد مبتلا به سرطان بينى و گلو يافت شده است. اگرچه سلول‏هاى اپى‏تليال اوليه داراى گيرنده ويروس EB هستند، اما اين گيرنده در كشت سلولى از بين مى‏رود.

EBV با تعدادى از بيمارى‏هاى لنفوپروليفراتيو مرتبط است. بيان ژن‏هاى ويروسى در اين سلول‏ها محدود شده و فقط از EBNA1 تا مجموعه كامل پروتئين‏ها كه در دوران نهفتگى در سلول‏هاى B وجود دارند، متغير است.

ب) آنتى‏ژن‏هاى ويروسى:

آنتى‏ژن‏هاى ويروس EBرا بر اساس مراحل چرخه تكثير ويروس كه بيان مى‏شوند به 3 گروه زير تقسيم مى‏كنند:

(1) آنتى‏ژن‏هاى فاز مخفى كه به وسيله سلول‏هاى آلوده در حالت مخفى سنتز مى‏شوند. اين آنتى‏ژن‏ها شامل EBNAها و LMPها هستند. وجود آنها، نشان دهنده وجود ژنوم ويروس EB است. فقط EBNA1به حفظ اپى‏زوم DNAويروس نياز دارد كه به طور ثابت بيان مى‏شود و بيان ساير آنتى‏ژن‏هاى فاز مخفى را در سلول‏هاى مختلف تنظيم مى‏كند. LMP1به عنوان گيرنده فعال عامل رشد عمل مى‏كند.

(2) آنتى‏ژن‏هاى زودرس كه پروتئين‏هاى غير ساختارى هستند، سنتز آنها به تكثير DNAويروس بستگى ندارد. بيان آنتى‏ژن‏هاى زودرس معمولاً شروع توليد فرآورده‏هاى ويروسى را نشان مى‏دهد.

(3) آنتى‏ژن‏هاى ديررس، اجزاى ساختارى كپسيد (آنتى‏ژن كپسيد ويروسى) و پوشش ويروسى (آنتى‏ژن غشايى) هستند. اين آنتى‏ژن‏ها در سلول‏هايى كه فرآورده‏هاى عفونت ويروسى را توليد مى‏كنند به فراوانى يافت مى‏شوند.

 

ج) عفونت تجربى در حيوانات:

ويروس EB كاملاً اختصاصى گونه است. در هر حال، چندين نوع پستاندار دنياى جديد با اين ويروس آلوده شده‏اند. مارموست‏هاى Cotton-top كه به طور تجربى با ويروس EB آلوده شده‏اند به لنفوم‏هاى بدخيم كشنده‏اى دچار مى‏شوند.

پاتوژنز و پاتولوژى

الف) عفونت اوليه:

ويروس EBمعمولاً به وسيله بزاق آلوده منتقل مى‏شود و عفونت را در دهان و گلو آغاز مى‏كند. تكثير ويروس در سلول‏هاى اپى‏تليال حلق و غدد بزاقى (يا لنفوسيت‏هاى B سطحى) رخ مى‏دهد. عفونت اوليه در كودكان معمولاً تحت بالينى است ولى در بالغين جوان، معمولاً مونونوكلئوز عفونى ايجاد مى‏شود. بيمارى مونونوكلئوز در واقع، ترنسفورماسيون پلى‏كلونال سلول‏هاى B است. سلول‏هاى B آلوده به EBV ايمونوگلوبولين سنتز مى‏كنند. وجود اتوآنتى‏بادى‏ها، نشان ‏دهنده بيمارى است. آنتى‏بادى هتروفيل كه با آنتى‏ژن‏هاى گلبول‏هاى قرمز خون گوسفند كه اتوآنتى‏بادى كلاسيك است، واكنش مى‏كند.

ب) فعاليت مجدد ويروس‏هاى نهفته:

فعاليت مجدد EBV، همراه با افزايش سطح ويروس در بزاق و وجود DNAدر سلول‏هاى خونى رخ مى‏دهد. اين‏ها از نظر بالينى بدون علامت هستند. كاهش ايمنى، گاهى اوقات با عواقب وخيم، به عنوان فعال‌كننده عفونت محسوب مى‏شود.

 

ج) سرطان:

EBV، به عنوان عاملى براى لنفوم بوركيت، كارسينوم نازوفارنكس، بيمارى هوچكين و برخى لنفوماهاى ديگر شناخته شده است. سرم‏هايى كه از بيماران مبتلا به لنفوم بوركيت يا كارسينوم نازوفارنكس گرفته شده، داراى مقادير بالاى آنتى‏بادى به آنتى‏ژن‏هاى اختصاصى ويروس است. بافت‏هاى تومورى داراى DNAى ويروس هستند و مقدار كمى ژن‏هاى ويروسى را بيان مى‏كنند. لنفوم‏هاى Bسل كه با EBV مرتبط است، عارضه‏اى براى بيماران نقص ايمنى است.

ب) لكوپلاكى مويى در مخاط دهان:

اين ضايعه، رشدى مانند زگيل دارد كه در روى زبان برخى از بيماران آلوده با HIV و بيماران گيرنده پيوند ظاهر مى‏شود. در اين ضايعه، ويروس EBبه طور موضعى در سلول‏هاى اپى‏تليال تكثير مى‏يابد.

ج) لنفوم بوركيت:

EBV با ايجاد لنفوم بوركيت (تومور فك در كودكان آفريقايى و بالغان جوان) همراه است. بيشتر تومورهاى آفريقايى (بيش از 90 درصد) داراى DNAى ويروس EB هستند و آنتى‏ژن EBNA-1 را بيان مى‏كنند. در ساير نقاط جهان، تنها 20 درصد لنفوم بوركيت داراى DNAى ويروس EB هستند. حدس زده مى‏شود كه ممكن است EBVدر مرحله اول لنفوم بوركيت توسط ناميرا كردن B سل نقش داشته باشد. يك فاكتور شناخته شده يعنى مالاريا، باعث افزايش سلول‏هاى Bآلوده شده توسط EBVمى‏شود. در نهايت، جابجايى كروموزومى بارزى وجود دارد كه در ژن‏هاى ايمونوگلوبولين اتفاق مى‏افتد و باعث به هم خوردن تنظيم بيان پروتوانكوژن c-myc مى‏شود.

اين بيمارى سرطان سلول‏هاى اپى‏تليال در مردان چينى است. DNAى ويروس EB در سلول‏هاى سرطانى نازوفارنكس يافت مى‏شود و بيماران داراى مقادير زيادى آنتى‏بادى ضد ويروس EBهستند. EBNA1 و LMP1 بيان مى‏شوند. به‏نظر مى‏رسد عوامل ژنتيكى و محيطى در ايجاد كارسينوم نازوفارنكس دخيل باشند. به‏علاوه، به نظر مى‏رسد در 50 درصد از موارد EBV همراه با بيمارى هوچكين كلاسيك ارتباط داشته باشد و ژنوم EBVدر سلول‏هاى بدخيم ويداستنبرگ يافت شود.

 

 

ايمنى

عفونت‏هاى ويروس EB موجب ايجاد پاسخ ايمنى شديد، شامل آنتى‏بادى‏هايى عليه بسيارى از پروتئين اختصاصى، تعدادى از پاسخ‏هاى وابسته به سلول و ترشح لنفوكين‏ها مى‏شود. ايمنى سلولى و سلول‏هاى T سيتوتوكسيك در مهار عفونت اوليه و كنترل عفونت‏هاى مزمن نقش مهمى دارند. تست‏هاى سرولوژى براى تعيين الگوى آنتى‏بادى‏هاى اختصاصى به كلاس‏هاى مختلف آنتى‏ژن‏هاى ويروس EB، روش معمول مطمئن شدن از وضعيت بيمار از نظر عفونت EBV است.

تشخيص آزمايشگاهى

الف) ايزوله و شناسايى ويروس: هيبريداسيون اسيد نوكلئيك، حساس‏ترين روش مشاهده ويروس EB در مواد به‌دست آمده از بيمار است.RNA هاى EBER به مقدار فراوانى در سلول‏هاى از قبل آلوده شده و جديد بيان مى‏شوند و هدف تشخيصى مناسبى براى مشاهده سلول‏هاى عفونى شده توسط EBV به وسيله هيبريداسيون مى‏باشند. ويروس EBرا مى‏توان از بزاق، خون محيطى يا بافت لنفوئيدى با ترانسفورم شدن لنفوسيت‏هاى طبيعى انسان كه معمولاً از خون بند ناف به دست آمده است، ايزوله نمود.

ويروس EB در بزاق برخى از بيماران مبتلا به نارسايى ايمنى وجود دارد و در مايع شستشوى حاصل از گلوى حدود 20 درصد از افراد بالغ نيز يافت مى‏شود.

ب) سرولوژى:

در اوائل بيمارى حاد معمولاً نسبت آنتى‏بادى‏هاى IgM به آنتى‏ژن كپسيد ويروس افزايش مى‏يابد كه در مدت چند هفته به وسيله آنتى‏بادى IgGجايگزين مى‏گردد و تا آخر عمر باقى مى‏ماند. بعد از مدتى، آنتى‏بادى عليه آنتى‏ژن اوليه توليد مى‏شود كه چندين ماه پايدار است. چند هفته بعد از عفونت حاد، آنتى‏بادى نسبت به EBNA و آنتى‏ژن غشايى افزايش مى‏يابد كه تا آخر عمر باقى مى‏ماند. تست آگلوتيناسيون هتروفيل كه كمتر اختصاصى است، اغلب براى تشخيص عفونت‏هاى ويروس EB بكار مى‏رود. اكثر بيماران در هنگام ابتلا به مونونوكلئوز عفونى داراى آنتى‏بادى هتروفيل موقت هستند كه گلبول‏هاى گوسفند را آگلوتينه مى‏كنند. انجام تست‏هاى نقطه‏اى كه به طور تجارى موجود هستند بسيار آسان است. ارتباط تصادفى آنتى‏ژن باعث اختصاصى بودن واكنش هتروفيل شده است. وجود آنتى‏بادى عليه آنتى‏ژن EBNA، عفونت گذشته با ويروس EB را آشكار مى‏سازد و افزايش آنتى‏بادى عليه آنتى‏ژن EBNA، عفونت اوليه را نشان مى‏دهد. تمام افراد قادر به توليد آنتى‏بادى عليه EBNAنمى‏باشند.