پرسیاوشان (فواید و خواص،روش مصرف گیاهی دارویی)

گیاهی است از سرخس‌ها، به فارسی «پرسیاوشان» و در کتب طب سنتی با نام‌های «پرسیاوشان»، «شعر الجن»، «کزبره البئر»، «شعر الارض»، «شعر الجبال» و «ساق الاسود» آمده است. به فرانسوی انواع آن را Adiante و Adiante Cheveu de Venus و Cheveux de Venus و Capillaire de Montpellier و Adiante capillaire و به انگلیسی Maidenhair fern وVenus’s hair می‌نامند. گیاهی است از خانواده سرخس‌ها و تیره Polypodiaceae، نام علمی آن Adiantum capillus veneris L می‌باشد.

مشخصات
پرسیاوشان گیاهی است چندساله، برگ‌های آن شبیه گشنیز معمولا بدون ساقه اصلی و دارای دمبرگ دراز و خیلی نازک و سیاه شبیه مو که وجه تسمیه فرانسوی و انگلیسی و عربی آن از اینجا ناشی می‌شود. ساقه زیرزمینی آن خزنده و ریشک‌های بسیار باریک و نازک به آن اتصال دارد.

پرسیاوشان از نظر شرایط اقلیمی مناطق نسبتا گرم و مرطوب و کم نور را دوست دارد، کنار چاه‌ها، جاهای مرطوب، در غارها و نقاط سایه می روید.

برگ‌های این گیاه کمی معطر و دارای طعم گس و کمی تلخ است. به‌عنوان گیاه زینتی داخل آپارتمان کشت می‌شود. پرسیاوشان که در بازار عرضه می‌شود مخلوطی است از انواع پرسیاوشان که در نقاط مختلف می‌رویند. پرسیاوشان در اروپا، آسیا، امریکای شمالی و برخی مناطق دیگر دنیا می‌روید. در ایران در مناطق شمال ایران در مازندران اغلب در دور حلقه چاه های مخروبه و نقاط سایه دار، در گرگان، بندر گز و در گیلان در رشت، پیربازار، در مناطق شرق و غرب ایران در کوه کهرود و در بلوچستان و در نواحی جنوب غربی ایران در شهبازان و کشور و بیشه دیده می‌شود.

ترکیبات شیمیایی

از نظر ترکیبات شیمیایی در پرسیاوشان یک ماده عامل تلخ به نام کاپیلارین، تانن و اسانس وجود دارد [پتلو]. به علاوه در آن مقداری قند، گالیک اسید و لعاب نیز یافت می‌شود.
خواص-کاربرد

در تایوان برگ‌های له شده پرسیاوشان را روی محل مارگزیدگی می‌گذارند [لیو]. چینی ها از آن به عنوان تب بر و درعین حال برای کشتن انگل‌های داخل شکم و قی آور و برای معالجه زردزخم استفاده می‌کنند [پروت و هریر و فوکود]. برای نرم کردن سینه در بیماری‌های برونشی مصرف می‌شود. در فیلیپین از برگ‌ها و دمبرگ و شاخه‌های جوان آن برای معالجه بیماری‌های سینه استفاده می‌شود. به علاوه به عنوان بازکننده عادت ماهیانه تجویز می‌شود [کوئی زمبینگ].

پرسیاوشان از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی معتدل مایل به گرمی و کمی خشک است. قدرت دارویی آن تا شش ماه باقی است و تا یک سال بدون خاصیت می‌شود، لذا در تهیه و مصرق و ترکیب داروها تازه بودن و کهنه نبودن آن باید مورد توچه قرار گیرد. از نظر خواص برای باز کردن گرفتگی های مجاری بینی و سینه و اعتدال بخشیدن به اخلاط و تحلیل گازهای معده بسیار مؤثر است. جوشانده آن به عنوان مسهل صفرا، بلغم و سودای موجود در معده و روده ها مفید است، همچنین برای نرم کردن و بیرون راندن اخلاط سینه، تنگی نفس، درد سینه و یرقان آثار مفیدی دارد. مدر است و بازکننده عادت ماهیانه و برای دفع سنگ مثانه بسیار مؤثر است.

ریختن چند قطره دم کرده آن در بینی برای باز کردن بینی در موارد سرماخوردگی مفید است. خوردن گرد آن برای رفع اسهال و جمع کردن شکم نافع است و ضماد پخته آن برای کاهش ورم بیضه ها مؤثر می‌باشد. ضماد کوبیده آن با صمغ لاذن، روغن مورد، روغن سوسن، زوفا و سرکه برای تقویت مو و جلوگیری از ریزش مو مفید می باشد.

تهیه جوشانده پرسیاوشان: ۱۰ گرم پرسیاوشان خشک را با هزار گرم آب می جوشانند و در عرض روز فنجان فنجان می‌خورند.

شربت پرسیاوشان: یک واحد پرسیاوشان خشک، ۱۵ واحد آب جوش را با مقدار کافی قند به مدت شش ساعت دم کنند و با فشار صاف کرده و پس از ته نشین شدن، قسمت صاف روی آن را بردارند و قسمت صاف شده را به نسبت ۱۰ واحد صاف پرسیاوشان و ۱۵ واحد قند مخلوط نمایند و بجوشانند و شربت تهیه نمایند.

مقدار خوراک در هربار ۱۰۰- ۱۰ گرم است. شربت سینه بسیار خوبی است شرپت سینه پرسیاوشان مرکب: پرسیاوشان خشک ۱۲۵ گرم، ریشه خطمی ۱۲۵ گرم، عناب ۵۰ گرم، خرما یک کیلوگرم و مقدار کافی آب. همه را در آب ریخته بجوشانند و صاف کنند و به صاف شده ۴ کیلوگرم قند افزوده بجوشانند تا قوام آید.

توضیح: گیاهانی هستند که به‌طور کلی آنها را گیاهان سینه‌ای گویند که برای نرم کردن سینه و خروج اخلاط مفید می‌باشند، این گیاهان برای دفع بلغم نیز نافع هستند.

این نوع داروها به‌طور کلی محرک بوده و در غشای مخاط جهاز ریوی اتر گذارده و آن را تحریک نموده و خروج اخلاط و مواد محتوی مجاری شعبه‌های قصبه ریه را تسهیل می‌نمایند. پرسیاوشان، بنفشه، پولیگالا، راسن، ساپوناریا و نظایر آن که شرح کلیه آنها در مجلدات مختلفه این کتاب آمده است از این گونه گیاهان می‌باشند.

از دسته سرخس‌ها و خانواده Polypodiaceae چند گیاه دیگر در ایران می رویند که خواص درمانی آنها تا حدودی و از جهاتی نظیر و مشابه پرسیاوشان هستند، ولی کمتر مورد توجه می باشند. این گیاهان را عموما در بعضی کتب با نام «جگردارو» ذکر می‌کنند که شاید ترجمه ناقصی از نام انگلیسی آنها باشد زیرا در انگلیسی انواع این گیاه را به طور کلی Spleenwort می نامند. در زیر چند گونه از آن را که در ایران می رویند مختصرا شرح می‌دهیم:

۱. گونه
.Asplenium trichomanes L این گیاه را به فرانسوی Capillaire rouge و به انگلیسی Common spleenwort می‌نامند. در کتب طب سنتی با نام عربی آن «لحاء الغول» آمده است.

گیاهی است چندساله کوچک، بلندی آن کمتر از یک وجب، برگهای آن مرکب به طول ۱۵- ۵ سانتی متر و دارای ۲۰-۱۲ جفت برگچه است. برگچه‌ها دندانه دار، بیضی نزدیک به دایره کوچک و بدون واسطه به رگبرگ اصلی متصل هستند.

دمبرگ برگهای مرکب این گیاه به رنگ قرمز تیره یا خرمایی تیره است. این گیاه در مناطق البرز و دامنه های دماوند، پل زنگوله، کندوان و در مناطق شمال ایران در گیلان در رشت روی دیوارهای خرابه و در جنگل‌های بین لنگرود و املش، در مازندران در اطراق حلقه چاه‌ها، در بندر گز و در آذربایجان در نواحی سنگلاخ علی بولاغ و قره داغ به طور خودرو می روید. از نظر خواص دارویی ملین است و برای نرم کردن سینه مفید می باشد. از بخور برگ‌های آن برای رفع سرماخوردگی سر و سینه استفاده می‌شود و خواصی نظیر پرسیاوشان دارد. در چین از عصاره برگ‌های خیس شده گیاه در شراب برای تسکین لومباگو و ضربه‌های وارده به اعضا استفاده می‌شود [چئو].

در هند از این گیاه به عنوان ملین و گیاه سینه‌ای برای تهیه شربت سینه و از دود برگ‌های خشک آن برای تسکین سرماخوردگی در سر و سینه استفاده می‌شود. این گیاه در کشمیر و در ارتفاعات ناحیه سیملا در هند به طور گسترده‌ای می‌روید.

۲. گونه .Asplenium ruta -muraria L این گیاه به فرانسوی Rue de muraille و Capillaire blanc و Doradille des murailles و به انگلیسی Wall rue و Wall spleenwort و White maiden hair گفته می‌شود. در برخی کتب نام فارسی آن را «جگرداروی سدابی» ذکر کرده‌اند که ظاهرا ترجمه ناقصی از نام انگلیسی آن است.

گیاهی است چندساله نسبتا بلند به بلندی ۱۰۰-۵۰ سانتی متر. برگ‌های آن مرکب ولی بی نظم است، برگچه‌ها با بریدگی زیاد، دمبرگ آنها سبزرنگ و بلند است. این گیاه در امریکا، اروپا، شمال افریقا و در آسیا در هند در کشمیر و در روسیه در سیبری و در ایران انثشار دارد. در ایران در دره کرج، دامنه‌های البرز، در شمال ایران در گرگان و در آذربایجان در قره داغ به طور خودرو انتشار دارد. خواص درمانی آن تا حدودی شبیه برسیاوشان است. در هند از این گیاه برای سرفه و نرم کردن سینه و باز کردن انسداد مانند جانشین پرسیاوشان تجویز می‌کنند. از برگ‌های آن برای معالجه نرمی استخوان در بچه‌ها استفاده می‌شود.

۳. پرسیاوشان سیاه، در برخی کتب این گیاه را «جگرداروی سیاه» ذکر کرده اند. به فرانسوی Capillaire noir و به انگلیسی Black spleenwort گفته می‌شود. نام علمی آن .Asplenium adiantum nigrum L می باشد. گیاهی است چندساله، برگهای آن مرکب به طول حدود ۱۰ سانتی متر، برگچه‌های این برگها نیز تقسیم شده و بریده است.

دمبرگ‌ها دراز به رنگ سیاه براق است. بلندی گیاه در حدود ۴۰- ۱۰ سانتی متر می باشد. این گیاه روی دیوارهای مخروبه مرطوب و در نقاط سایه دار و در اراضی سنگلاخی و در خاک‌های سیلیسی می‌روید. در ایران در مازندران، رشت و آذربایجان در قره داغ و حسن بیگلو دیده می‌شود. در هند نیز در کشمیر در ارتفاعات ۲۵۰۰- ۱۵۰۰ متر از سطح دریا می‌روید.

از نظر خواص دارویی در هند از گیاه که تلخ است به عنوان داروی مدر و ملین استفاده می شود. دم کرده آن برای رفع ناراحتی‌های چشم تجویز می‌شود و داروی مؤثری برای معالجه ناراحتی های طحال و یرقان است. خوردن دم کرده آن در زنها موجب عقیم شدن می‌شود، در اروپا از جوشانده ۵۰- ۲۰ گرم از برگ و سرشاخه های جوان گیاه در صد گرم آب به عنوان قاعده آور و داروی نرم کننده سینه استفاده می‌شود.

۴. گونه

دیگری از این گیاه را که در بعضی کثب فارسی با نام «چترک» و در کتب سنتی با نام «حشیشه الطحال» ذکر می شود به فرانسوی Ceterach officinal و Dorade و Doradille d’Espagne و به انگلیسی Stone -fern وSclay spleenwort می نامند. نام علمی آن .Hemidictyum ceterach L و یا .Asplenium ceterach L و یا Ceterach officinarum Wild می‌باشد. در بعضی مدارک نام اصلی این گیاه را Ceterach officinarum DC. نیز ذکر کرده‌اند.

گیاهی است چندساله، برگ‌های آن کمی ضخیم به رنگ سبز تیره، زیر برگ‌ها پوشیده از فلس‌های خرمایی رنگ، تقسیمات برگ به شکل دندانه‌های قوسی شکل موجی است که در کنار آنها تار وجود دارد. این گیاه روی دیوارها و در جاهای سنگلاخ مناطق مدیترانه ای می‌روید. در هند در کشمیر و پنجاب و تا ارتفاعات ۳۰۰۰ متر دیده می‌شود. در ایران در مناطق شمالی ایران در رشت روی دیوارها و در دره سفیدرود و در مازندران، آذربایجان، کردستان، لرستان و در جنوب ایران در شهبازان و کشور و بیشه در ارتفاعات ۱۲۰۰- ۱۰۰۰ متر از سطح دریا دیده می‌شود.

در هند این گیاه به عنوان مدر، قابض و در رفع ناراحتی‌های طحال تجویز می‌شود.

در استعمال داخلی به صورت دم کرده ۵ گرم گیاه خشک در صد گرم آب جوش مخلوط با نعنا به عنوان قابض و در استعمال خارجی به صورت ضماد یا مرهم برای خرد کردن سنگ متانه و کلیه و معالجه زردی و یرقان مفید است. مصرف درازمدت این دارو برای قلب و ریه مضر است لذا باید توأم با صمغ عربی خورده شود و در مواردی که روی مثانه عوارض جانبی دارد، می‌توان با خوردن عسل رفع عوارض نمود. مفدار خوراک از گیاه خشک و برگ‌های آن ۵- ۳ گرم مخلوط با آب عسل است.

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده