معماری

گیاهان رنگزا

چند نمونه گیاهان رنگزا بدون مازوج

 

رنگرزی

 

 

 

 

 

 

روناس Rubia-tinctorum

گیاه علفی، پایا.
گل: گل آذین گرزن، واحد ۵ کاسبرگ سبز، ۵ گلبرگ زرد.
میوه: آبدار- سیاه رنگ، کرک دار، میوه آن به اندازه خردل است.
برگ: سبز رنگ ساده با لبه صاف؛ اگر برگ را بین دستها مالش دهیم دست به
رنگ قرمز تند مایل به سیاه در می آید.
مشخصات ریشه:

ریشه از نوع راست ساده است. ریشه این گیاه در نواحی شن زار تا عمق یک متری خاک فرو می رود. در رنگرزی با روناس مهمترین عامل میزان عمر ریشه است. رنگهای قرمز شاداب و متمایل به سرخ از ریشه های چهار و پنج ساله آن به دست می آید و ریشه های هفت ساله رنگهای لاکی و ارغوانی و ریشه های سه ساله نارنجی تیره پدید می آورد. جنس روناس نیز در رنگ آن عامل مؤثری است. از ریشه گونه هایی که در مناطق سردسیری می رویند، لاکی پرمایه تری نسبت به گونه های مناطق معتدل و گرمسیر به دست می آید. به همین علت است که رنگ لاکی به دست آمده از روناس آذربایجان و خراسان که مناطق سردسیری هستند با رنگهای بدست آمده از روناس کرمان و فارس، که مناطق گرمسیری محسوب می شوند، تفاوت بارزی دارد.
موسم گل: اواخر بهار.
انتشار جغرافیایی: اراک، دماوند، تبریز، دیلمان، آذربایجان، کرمان، مازندران، یزد و بلوچستان.

 

نیل- شمل Indigofera- tinctoria

بوته ای شکل- دوساله با ساقه چوبی.
گل: گل آذین خوشه ای و به رنگ سفید- صورتی و ارغوانی- هر گل دارای ۵
کاسبرگ.
میوه: مانند تخم فلفل سبز است.
زمان کاشت: اوایل بهار.
انتشار جغرافیایی: جنوب کشور و بلوچستان.
تاریخ نگاران منشأ این گیاه را هند می دانند. واژه سانسکریت آن نیلا nila به معنی آبی پررنگ است. این ماده در رنگرزی الیاف بسیار با اهمیت بود. نیل از هند به کابل و سپس به خراسان می رسید و این ولایت از دیرباز یکی از مراکز مهم صادرات نیل بوده است. در قرن یازدهم میلادی نواحی فارس و خوزستان به خاطر وجود کارگاههای نساجی و شرایط آبیاری و هوای گرمسیری منطقه مهمی برای پرورش نیل محسوب می شد.

 

انگور عسگری Vitis vinifera

گیاهی است پیچ رونده با ساقه چوبی.
گل: گل ریز به صورت آویز خوشه ای.
میوه: خوشه ای به صورت دانه های ریز.
برگ: بزرگ و با مصرف خوراکی و رنگدهی.
زمان کاشت: پاییز به روش قلمه زنی.
انتشار جغرافیایی: اکثر نقاط ایران.
مشخصات: ثبات رنگی آن چندان رضایت بخش نیست.
خواص: املاح آهن رنگ محلول را زیتونی و زاج سفید محلول را زرد و مواد قلیایی محلول را نارنجی می کند.

 
چغندر- چگندر- چندر Beta vulgaris

گیاهی است از تیره اسفناجیان، دارای برگ و ریشه گرد یا مخروطی
برگ: برگهای آن درشت و پهن است.
ریشه: بیخ آن یا ریشه اش درشت و گرد یا مخروطی شکل است که تا عمق
۳۰ سانتیمتر یا بیشتر در زمین فرو می رود.
مشخصات: این گیاه شامل سه نوع است.
۱٫ چغندر رسمی: درشت و شیرین است و پخته آن به مصرف انسان می رسد و از خام آن برای تغذیه حیوانات استفاده می شود.
۲٫ چغندر فرنگی: پوست و مغز آن سرخ رنگ است و چندان شیرین نیست و برای پختن بعضی خوراکیها به کار می رود.
۳٫ چغندر قند: که آن را چغندر صنعتی نیز می گویند، شکلی مخروطی دارد و پوست و مغز آن سفید است و به طور متوسط ۱۴ تا ۱۸ درصد آن از مواد قندی تشکیل شده است و در قند سازی به کار می رود.
در رنگرزی از ضایعات چغندر استفاده می شود.
انتشار جغرافیایی: همدان، کرمانشاهان و خراسان.

 

گل بابونه (ستاره سفید) Anthemis wiedemanniana

گیاه علفی یکساله، کوتاه، ایستاده یا افتان.
گل: مجتمع در کپه های شعاعی با گلچه های لوله های تخم مرغی، پهن، دراز و زردرنگ؛ گلچه های زبانه ای سفید.
موسم گل: اردیبهشت- خرداد.
انتشار جغرافیایی: آذربایجان- فارس و …
این گیاه به ستاره سفید نیز معروف است. گیاهی است پایا به ارتفاع ۶۰
سانتیمتر که تا اواسط تابستان گل می دهد. گلهای این گیاه زردرنگ شبیه به گل مروارید است. بابونه گاهی به صورت خودرو در کنار جاده ها مشاهده می شود. بیشترین رویش این گیاه در روستای حاجی آباد هرمزگان است.
دندانه آن زاج سفید، زاج سیاه و کروم است.

 

چند نمونه گیاهان رنگزا با مازوج
پوست انار Punica- granat

درختچه به ارتفاع ۵-۲ متر.
گل: نسبتاً درشت به رنگ لاکی، کاسه گوشتی، قرمز رنگ و پایا.
میوه: بزرگ، گوشتی و غالباً کروی به رنگ قرمز.
انتشار جغرافیایی: تقریباً در تمام ایران بخصوص در ساوه، بندر گز و نقاط دیگر کاشته می
شود و به صورت خودرو در سواحل دریای خزر و در جنگلهای شمال به فراوانی یافت می شود این گونه انار دارای میوه کوچک و غیر خوراکی است و به نام گلنار معروف است. رنگ گل آن قرمز است.
این گیاه دارای تانن است که بیشترین مقدار آن در کاسه میوه است. در هر میوه تا حدود ۴۰% تانن یافت می شود.
از پوست میوه آن برای رنگرزی پشم و ابریشم استفاده می شود. در فصل پاییز پوست آن را جدا می کنند و در آفتاب خشک می کنند. بعد از جوشاندن با آب، رنگ به دست آمده را صاف می کنند و مورد استفاده قرار می دهند.

 

پوست گردو Juglens- regia

درختی نسبتاً بلند به ارتفاع ۵ تا ۲۵ متر، و در حالت تک درخت دارای تاج و چتری بسیار گسترده است.
گل: تک جنس با گلپوش نامنظم.
میوه: شفت کروی، میان بر آن پس از رسیدن خشک و به صورت ورقه هایی
از درون بر جدا می شود.
موسم گل: اردیبهشت.
انتشار جغرافیایی: تهران و اطراف البرز و به صورت خودرو در جنگلهای گیلان و مازندران،
غرب، قصر شیرین، اراک، آذربایجان، جنوب شرقی بلوچستان.
چوب آن نسبت به سایر چوبها بسیار گران است و میوه آن مصرف خوراکی دارد و یکی از دانه های روغنی محسوب می شود. اگر پوست یا برگ گردو را با دست مالش دهند دست سیاه و به سختی پاک می شود و این به علت وجود ماده ای به نام تانن است که در تمام قسمتهای گردو فراوان یافت می شود؛ ولی قسمت اعظم تانن (حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد) در میان بر میوه جای دارد که علاوه بر تانن دارای ماده دیگری به نام Juglone است، که به سهولت در مجاورت هوا اکسید می شود و به رنگ قهوه ای مایل به سیاه درمی آید. در رنگرزی، بخصوص در مورد قالی، از این گیاه همراه سایر رنگها برای به دست آوردن رنگهای تیره استفاده می کنند.
سماق معمولی Rhus coriaria

سماق درختچه یا درخت کوچک به ارتفاع ۳ تا ۵ متر.
گل: بسیار کوچک، سبز فام. مجتمع در خوشه های پانکویی.
میوه: شفت کرکدار، مدور، قلوه ای شکل؛ رسیده آن به رنگ سبز متمایل به
زرد و یا قرمز است.
موسم گل: خرداد- تیر.
انتشار جغرافیایی: مناطق استپی البرز، زاگرس، آذربایجان، خراسان، فارس، زنجان.
درخت سماق به صورت خودرو در تمام نقاط ایران بخصوص در کوهپایه های اطراف جاجرود و کرج یافت می شود.
سماق به دو گونه پرورشی و کوهی وجود دارد. از میوه این گیاه گردی گرفته می شود که ترش مزه است و در صنایع غذایی به کار می رود. محلول سماق تیره رنگ و ترش مزه و گس است.
تانن در همه قسمتهای گیاه اعم از پوست، ریشه، برگ و آوندها وجود دارد. البته میزان تانن در برگهای این گیاه حدود ۱۳% و در میوه آن ۲۵ تا ۲۷% است. از کلیه قسمتهای این گیاه برای رنگرزی استفاده می شود.