9 راه درمانی نزله گرم

ابتلا به عفونت‌های ویروسی مجاری تنفسی فوقانی که با اصطلاح عمومی «سرماخوردگی» شناخته می‌شود، از شایع‌ترین بیماری‌هایی است که دست‌کم یکی- دو بار در سال، بیشتر افراد جوامع مختلف بشری را مبتلا می‌‌کند و برای چند روز هم که شده، فعالیت‌های روزمره مبتلایان را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. عامل اصلی این بیماری، گروهی از ویروس‌های مجاری تنفسی فوقانی هستند ولی در درصد اندکی از مبتلایان، افزوده شدن عفونت‌های باکتریایی سبب تغییر الگوی بیماری در روزهای پس از ابتلا می‌‌شود که بالطبع درمان هرکدام متفاوت است. در ادامه به طور خلاصه به مبانی تشخیصی و درمان‌های کاربردی این بیماری از دیدگاه طب سنتی ایران می‌پردازیم.
امروزه کمتر فردی است که هنگام سرماخوردگی کنار درمان‌های پزشکی رایج، به طور خودانگیخته یا به تجویز اطرافیان یا تجویز پزشک علاقه‌مند به داروهای گیاهی، نمونه‌ای از داروهای گیاهی یا فراورده‌های آنها را مصرف نکرده باشد. با توجه به اینکه هدف ما در این مطلب آشنایی با مبانی تشخیصی و درمان‌های کاربردی این بیماری است، از بحث پیرامون درمان‌های پزشکی رایج و حاشیه‌های بحث‌برانگیز برخی تجویزهای شایع و نادرست در این بیماری می‌گذریم و سراغ درمان‌های طبیعی و داروهای گیاهی می‌رویم.


الف) اصول گیاه‌درمانی در پزشکی رایج
هدف از جدا کردن این اصطلاح از مبحث مربوط به طب سنتی تاکید بر این مطلب است که دیدگاه غالب در گیاه‌درمانی پزشکی رایج، پیرو دیدگاه این مکتب به داروهای شیمیایی است. در این دیدگاه، هر داروی گیاهی دارای ماده موثره‌ای است که برای درمان نوعی بیماری کاربرد دارد، مثلا گیاه بابونه به دلیل مواد تسکین‌بخش و ضدالتهاب خود در درمان سردرد موثراست یا در موضوع مورد بحث ما، آویشن با داشتن مواد موثره‌ای مانند ترکیبات فنلی و فلاونوئیدها یا ریشه شیرین‌بیان با داشتن ماده موثره گلیسیریزین، در کنترل سرفه موثر هستند. این دیدگاه، تنها جزیی از دیدگاه کامل مکتب طب ایرانی در استفاده از داروهای گیاهی است و چه‌بسا یک داروی گیاهی برای بیماری مثل سردرد در یک فرد مناسب باشد ولی در فرد دیگری با مزاجی متفاوت و با همان نوع سردرد، مناسب نباشد. کاربرد اصل مهم مزاج در بیماری‌ها و درمان آنها وجه افتراق اساسی پزشکی ایرانی با پزشکی رایج است. در بیماری سرماخوردگی نیز این وجه افتراق به طور شاخص وجود دارد که در ادامه تا حدی با آن آشنا خواهید شد.


ب) تشخیص و درمان سرماخوردگی در طب سنتی ایران
در مکتب طب ایرانی، محور اصلی علائم و پیگیری روند درمان بر اساس نوع ترشحات مجاری تنفسی فوقانی تنظیم می‌شود.
نام «زکام»، بر اساس تعریف منابع طب سنتی، منشاء اصلی این ترشحات مغز است و آنچه از مسیر بینی و چشم خارج می‌شود، «نزله» نام دارد. لازم است به ترشحاتی که به حلق و مجاری تنفسی تحتانی و… ریخته می‌شود و طبقه‌بندی اصلی این ترشحات اشاره شود. منابع طب سنتی ایران، ترشحات نزله‌ای را در دو گروه کلی قرار داده‌اند؛ نزله گرم و نزله سرد.


1. نزله گرم
علائم: علامت‌های ذکرشده در نزله گرم، بیشتر با علائم سرماخوردگی متناسب است و شامل ترشحات رقیق و آبکی بینی و حلق، سوزش و خارش گلو و حلق، سرخی چشم‌ها، التهاب حلق و گرفتگی بینی و صداست.
درمان: اصل درمان در نزله‌های گرم و سرد، به قوام آوردن خلط و ترشحات و آماده کردن آنها برای دفع است؛ به این معنا که با تدابیر و داروهای مناسب، خلط رقیق را غلیظ و خلط غلیظ را رقیق کنیم. با این توضیح مشخص است که باید تدابیری به کار برد که در روزهای نخست سرماخوردگی که خلط رقیق است، آن را غلیظ کنیم و برعکس در روزهای نهایی یا هنگام بروز عوارضی مانند سینوزیت چرکی و وجود اخلاط غلیظی که دفع آنها مشکل است، باید با تدابیر و داروهای مناسب خلط را رقیق و آماده دفع کرد.
به طور کلی دستورات درمانی نزله گرم شامل موارد زیر است:
1. بهتر است غذای اصلی در 3 روز نخست، تنها سوپ جو رقیق با حبوبات بسیار اندک و سبزیجات فراوان باشد و تلاش شود معده سبک نگه داشته شود. در این زمان خوردن غذاهای سنگین به‌ویژه گوشت به شدت منع شده است.
2. از مصرف آب خالی به‌ویژه آب سرد اجتناب شود. با توجه به اینکه آش جو ذکرشده، بسیار رقیق و آبکی است، مایعات مورد نیاز بدن را به خوبی تامین می‌کند.
3. مصرف حریره تهیه‌شده از آب، سبوس گندم، نشاسته، کتیرا، روغن بادام و شکر و همچنین مصرف مغز بادام، روغن بادام شیرین و کره گاو توصیه شده است.
4. روغن‌های با طبع سرد مانند روغن بنفشه و روغن کدو در بینی چکانده شود.
5. اگر میزان ترشحات و رقیق بودن آن زیاد بود، می‌توان سبوس گندم را در سرکه خیساند و بعد از خشک کردن و دود کردن، دود آن را استنشاق کرد. همچنین دود کافور در کم کردن ترشحات مذکور مفید است، ولی باید دقت کرد این دستور مربوط به حالات شدید و برای کنترل نسبی شرایط حاد است وگرنه ترشحات مذکور باید قوام یابند و از بدن خارج شوند.
6. در صورت ریزش زیاد ترشحات به حلق، غرغره کردن آب انار یا آب عدس )آبی که عدس در آن پخته شده) یا پوست و تخم خشخاش یا ترکیبی از آنها مفید است.
7. استحمام با آب ولرم در نزله گرم مفید است.
8. برای کنترل سرفه‌های خشک، همه اقدامات بالا بسیار مفید است. در صورت نیاز، یک قاشق غذاخوری به‌دانه را در یک لیوان آب بخیسانید تا حالت ژله‌ای پیدا کند و هر 2 ساعت یک قاشق غذاخوری از آن را به تدریج بخورید و دانه‌های به را در دهان نگه دارید و لعاب آن را قورت دهید.
9. تلاش کنید به صورت طاقباز نخوابید، بلکه به پهلو بخوابید و زیر سر خود را هم بالا نبرید تا ترشحات از بینی دفع شود و کمتر به مجاری تنفسی پایینی ریخته شود.


2. نزله سرد
علائم: علامت‌های نزله سرد، بیشتر با علائم مزمن شدن و عوارض سرماخوردگی مانند سینوزیت، برونشیت باکتریایی و… تطابق دارد و مهم‌ترین این علائم وجود ترشحات غلیظ و لزج است که به سختی از مجاری تنفسی جدا می‌شود و می‌تواند بیشتر به رنگ سفید و کمتر به رنگ‌های زرد و سبز و تیره باشد. همچنین فرد دچار سنگینی بدن و کسالت و به‌ویژه سنگینی سر، گرفتگی بینی و صدای تودماغی است که بیشتر با کاهش حس بویایی و چشایی و کمتر با احساس بو و مزه عفونت و دود همراه است.
درمان: درمان در این نوع نزله، تا حد زیادی با نزله گرم متفاوت است و عموما بر رقیق کردن و دفع خلط غلیظ استوار است.
از تدابیر و داروهای مهمی که باعث پخته شدن خلط غلیظ و آمادگی آن برای دفع می‌شوند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. پوشاندن سر و حتی گرم کردن آن با حوله گرم یا کیسه‌ای که در آن ارزن گرم‌شده ریخته باشند.
2. نوشیدن جوشانده‌ای از شوید، بابونه، بومادران، آویشن و مرزنجوش. همچنین می‌توان از صاف‌کرده این جوشانده به صورت نیم‌گرم بر سر ریخت یا استنشاق کرد (هر 6 ساعت، یک قاشق غذاخوری از مخلوط نیم‌کوب مجموع داروها، در دو لیوان آب جوشانده و پس از صاف کردن استفاده شود).
3. خوردن جوشانده‌ای از زوفا، ریشه شیرین‌بیان و انجیر نیز برای نرم کردن سینه و طبع مفید است (هر 8 ساعت، یک قاشق غذاخوری از مخلوط نیم‌کوب داروها با 5 عدد انجیر در 5/1 لیوان آب جوشانده‌شده، پس از صاف کردن استفاده شود).
4. برای رفع گرفتگی بینی، روغن‌های محلل مانند روغن مرزنجوش، بابونه و شوید در بینی بچکانند و حتی در برخی منابع اشاره شده بدن و به‌ویژه دست و پاها، اطراف ناف و نشیمنگاه را با این روغن‌ها روغن‌مالی کنند.
5. غذاهای سبک و به‌ویژه حریره‌ای از سبوس گندم، مغز بادام و عسل تهیه و میل شود.
6. از خواب زیاد به‌ویژه خواب وسط روز و پس از غذا و حمام پرهیز شود.
7. از رفتن به حمام تا زمانی که علائم پخته شدن خلط و تسهیل دفع آن ظاهر نشده، اجتناب شود ولی پس از ظهور این علائم، رفتن به حمام یاریگر درمان است. دقت شود در مباحث طب سنتی ایران، هر گاه بحث حمام مطرح می‌شود، منظور حمام‌های قدیم است که فرد دست‌کم 30 دقیقه در فضای کاملا گرم و مرطوب یا کاملا خشک قرار گیرد تا رطوبت‌های اضافی بدن تحلیل برود. مصداق قابل‌تطابق امروزی چنین حمامی، استفاده از سوناست.
8. از نوشیدن آب به‌ویژه آب سرد جدا خودداری شود و در صورت تشنگی، مقداری آب گرم که با کمی گلاب و شکر مخلوط شده، میل شود.


نتیجه‌گیری
سیر بیماری سرماخوردگی از روزهای نخستین تا روزهای پایانی بهبود یا تا بروز عوارض آن مانند سینوزیت حاد یا مزمن یا پنومونی و… دارای علائم متفاوتی است و از دیدگاه مکتب طب ایرانی، تشخیص‌ها و درمان‌های متفاوتی نیز دارد. بیشتر محصولات ارائه‌شده در پیشخوان داروخانه‌ها که با عنوان فراورده‌های گیاهی در این زمینه عرضه می‌‌شوند. در درمان نزله سرد کاربرد بیشتری دارند و چه بسا در نزله گرم اثر تشدیدکننده علائم داشته باشند. توصیه می‌شود پزشکان علاقه‌مند به درمان با داروهای گیاهی، با توجه به اصول تشخیص و درمان در طب سنتی ایران، هر کدام از داروهای عرضه‌شده را با رعایت سیر علائم بیمار تجویز کنند تا نتیجه بهتری از مصرف داروهای گیاهی نصیب بیماران شود.