رازیانه (خواص و فواید،انواع روشهای مصرفی دارویی)

رازیانه” از آن دسته از گیاهان گلداری می باشد که به خانواده کرفس یا چتریان (Apiacea) تعلق دارد. این گونه، بسیار سخت و در زمره گیاهان پایا(گیاهانی که طول عمری بیش از 2 سال دارند)قرار دارند. از جمله استفاده های این گونه از گیاهان، به عنوان طعم دهنده ها و صور دارویی موجود است که در زیر اشاره می گردد.

رازیانه گیاهی است علفی یک ساله و دوساله که ارتفاع آن تا 1/5 متر می رسد. ساقه آن دارای شیارهای طولی موازی است. برگ های آن با بریدگی عمیق به طوری است که برگ تبدیل به نخ ها می شود. دمبرگ ها در نزدیک ساقه حالت غلاف پیدا می کند. گل های آن زرد و بدون طبق به صورت چتر گروهی در انتهای شاخه گل دهنده ظاهر می شود. میوه آن کوچک به طول 6 تا12 میلی متر و عرض 2تا3 میلی متر که طرفین آن ضخیم است. بوته رازیانه ظاهراً از دور شبیه بوته شوید است ولی عطر گیاه و ارتفاع بیشتر و ریشه ضخیم تر، آن را از شود کاملاً متمایز می سازد.

تکثیر رازیانه از طریق کاشت بذر آن در بهار انجام می گیرد. ممکن است ابتدا بذر را در خزانه بکارند و پس از اینکه گیاه چند برگه شد به زمین اصلی منتقل نمایند. گاهی نیز مستقیماً در زمین اصلی می کارند. زمین آفتابگیر و با زهکش خوب را دوست دارد و به آبیاری زیاد در فصل گرما احتیاج دارد.

برگ رازیانه را پس از رشد کامل گیاه و بی درنگ قبل از آغاز ظهور گل ها و یا در شروع باز شدن اولین گل برداشت می کنند، یعنی در حدود ماه خرداد. تخم رازیانه را که مهمترین قسمت دارویی آن است، وقتی که میوه ها زرد رنگ شد می چینند و برای این کار سرشاخه های میوه دار را ظرف 3تا4 هفته به تدریج که می رسند می چینند و تخم آن را می گیرند. ریشه رازیانه را که ضخیم و مخروطی شکل به رنگ سفید و معطر است، پس از خارج کردن از زمین خوب شسته تمیز کرده قطعه قطعه نموده و خشک می کنند.

رازیانه در اروپا و آسیا به خصوص در مناطق با آب و هوای مدیترانه ای انتشار دارد در ایران در مناطق شمالی ایران در دامنه های البرز در ارتفاعات 750 متری و در شمال هرزویل در مسیر رودخانه به طور خودرو دیده می شود.

خواص درمانی رازیانه

قسمت های مختلف رازیانه دارای مصارف درمانی متعدد به شرح زیر است.

ریشه رازیانه، اثر مدر قوی دارد. اوره و اسید اوریک را دفع می کند، به علاوه اشتها آور و قاعده آور است. ریشه رازیانه به علت مدر بودن، در موارد کمی دفع ادرار، سنگ کلیه، نفریت و بیماری های نظیر آن مصرف می شود. از ریشه آن و ریشه چهار گیاه دیگر به نام های Ache، مارچوبه، جعفری و Petit houx، شربت مدر به نام شربت پنج ریشه تهیه می گردد.

برگ رازیانه و کلیه قسمت های گیاه اگر به مقادیر زیاد مصرف شود، اثر قاعده آور ظاهر می کند.

میوه رازیانه، اثر نیرودهنده، مقوی معده، اشتها اور، آرام کننده، قاعده آور، زیاد کننده ترشحات شیر و باد شکن دارد.

اگر مصرف میوه رازیانه به منظور زیاد کردن ترشحات شیر باشد، باید به تناسب اینکه زنان شیرده تا چه حد تحمل مصرف آنرا داشته باشند، به تفاوت دم کرده 4تا10 گرم ویا 6تا15 گرم میوه را بکار برند.

اثر نیرودهنده و مقوی معده رازیانه (میوه)، از سایر گیاهان تیره چتریان زیادتر است و بر آنها مزیت دارد.

در استعمال خارج، جوشانده های آن به صورت غرغره، اثرات خوب در رفع درد گلو وگرفتگی صدا ظاهر می نماید.

جوشانده حاصل از کلیه قسمت های گیاه اگر به حالت گرم بر روی پستان زنان شیرده اثر داده شود، از جمع شدن شیر در پستان و انسداد مجاری شیر جلوگیری به عمل آورده رفع التهاب و ناراحتی می کند.

لوسیون ها یا جوشانده و یا تنطور رقیق شده آن با آب مقطر و حتی بخاراتی که از جوشانده آن متصاعد می گردد، اثر مفید در رفع ورم ملتحمه چشم دارد.

اعراب، آب مقطر رازیانه را از داروهای مؤثر مقوی باء می دانند.

در دامپزشکی، از گرد دانه رازیانه(میوه) در مصارف داخلی و استعمال خارج استفاده به عمل می آورند. گرد رازیانه در فرمول گردهای اشتها آور، هضم کننده و زیاد کننده شیر وارد گردیده به بز و حیوانات شاخدار داده می شود.

جوشانده آن به منظور رفع سؤ هضم و نفخ، به حیوانات خورانده می شود.

باقیمانده عمل تقطیر یعنی تفاله ای که به جای می ماند، پس از خشک شدن، غذای خوبی برای حیوانات است زیرا دارای 14تا22 درصد مواد پروتیدی و 12تا20 درصد مواد چرب است.

صور داروئی
دم کرده ریشه (ریشه تازه برخشک مزیت دارد) به مقدار یک قاشق سوپ خوری برای یک فنجان، به عنوان مدر به کار می رود مشروط بر آنکه مدت دم کردن از یک ربع ساعت تجاوز نکند.

از ریشه رازیانه نوعی شراب مدر با افزودن 20 تا 30 گرم ریشه در یک لیتر شراب سفید تهیه می شود. به دمکرده قبلی که به عنوان مدر به کار می رود، می توان به همان مقدار ریشه و دانه عفری و همچنین Herniaria glabra نیز اضافه نمود.

دم کرده یک قاشق قهوه خوری میوه نیمکوب رازیانه برای یک فنجان بعد از هر غذا به عنوان بادشکن مصرف دارد. از میوه رازیانه نوعی شراب مقوی با افزودن 20 تا50 گرم میوه به یک لیتر شراب نیز تهیه می گردد.

در تیهه این شراب، مدت خیساندن میوه در آن باید 8 روز باشد. مقدار مصرف این شراب مقوی نیز یک فنجان کوچک محتوی 75 سانتی متر مکعب بعد از هر غذاست.

برای رفع سرفه آسم، یک قاشق قهوه خوری میوه نیمکوب را در یک فنجان آب جوش ریخته، مدت 10 دقیقه دم می کنند و سپس عسل بدان اضافه کرده مصرف می نمایند.

برگ رازیانه به صورت دم کرده 30 در هزار و به مقدار یک لیوان متوسط بعد از هر غذا به عنوان مقوی، مقوی اعصاب و هضم کننده مصرف می شود. وارد کردن بخارات حاصل از جوشاندن برگ، ریشه ومیوه رازیانه (دانه) که کمی اسانس رازیانه بدان افزوده باشند به مجرای گوش، اثر مفید در تقویت شنوائی دارد و در درمان کری، مفید واقع می شود.

اسانس رازیانه را می توان به مقدار 1تا5 قطره، مخلوط در عسل و 2بار در روز مصرف نمود. برای این کار، قطرات اسانس را در یک قاشق قهوه خوری با عسل به خوبی مخلوط نمود سپس آنرا در نصف لیوان آب حل می کنند تاخوردن آن آسان تر شود.

میکستور ضد نفخ
تنطور زیره سیاه، تنطور آنژلیک، تنطور رازیانه و تنطور گشنیز را به مقدار 5 گرم از هر یک در ظرفی ریخته با هم مخلوط می کنند سپس معادل 50 قطره آن را در آب یا در مقدار کمی چای رقیق وارد نموده بعد از هر غذا میل می کنند.

گرد دندان با اثر تقویت کننده لثه ها
گرد میوه رازیانه را باید با هم وزنش زغال چوب سفیدار و گرد پوست کنکینای خاکستری مخلوط نموده به ملایمت برر رروی دندان ها و لثه ها مسواک کرد. باید توجه داشت که مصر مقادیر زیاد رازیانه، اثر تشنج آور(به خلاف انیسون یا رازیانه رومی) دارد. مصرف اسانس آن در حیوانات ، باعث ترسو شدن آنها می شود.

از رازیانه سابقاً به منظور خنثی کردن سموم حیوانات در مارگزیدگی و گزش عقرب استفاده به عمل می آمد (مردم چین و هند)به علاوه محلول های آن جهت درمان بیماری های التهابی چشم و همچنین به عنوان یک داروی لاغر کننده به کار می رفت.

وجود مقدار زیاد آنتول در اسانس رازیانه باعث گردیده که این ماده از اسانس مذکور برای مصارف مختلف استخراج شود. انتول که علاوه بر اسانس رازیانه، ازبادیان (بادیان ختائی). Illicium verum Hook.f. و Pimpinella Anisum نیز استخراج می شود، جهت معطر ساختن نوشابه های مفرح غیر الکلی و لیکورها به کار می رود.

آنتول، اثر فعال کننده مراکز عصبی مغزی را دارد و اگر نوشابه محتوی آن، غیر الکلی باشد و در مصرف آن زیاده روی به عمل نیاید، زیانی نخواهد داشت. مقادیر مصرفی آن برای اشخاصی به وزن 60 کیلوگرم ،معادل 100تا150 میلی گرم در روز است.

دم کرده مدر
مخلوط ریشه 5 گیاه زیر (Especes diuretiques): به نام پنج ریشه مدر در کتب داروئی موسوم است:

از ریشه خشک رازیانه، کوله خاس (Ruscus aculeatus)،کرفس،مارچوبه و جعفری (به مقدار مساوی از هر یک) ،صورت دم کرده 20در هزار تهیه کرده جهت زیاد شدن حجم دفع ادرار،در بیماری های عفونی، دفع رسوبات ادراری و ناراحتی های کلیه استفاده به عمل می آورن.
این فرمول قدیمی، در کتب داروئی مختلف وارد است . مدتهاست که مورد استفاده مردم کشورهای مختلف قرار می گیرد.

محل رویش
گرگان:حاجی لنگ در ارتفاعات 200 متری،رحیم آباد بین فارسیان و امامشهر (شاه پسند) در 550 متری ، تپه مراوه. مازندران: پنجاب در دره هزار در 1000متری. آذربایجان: تبریز (پرورش یافته) .
کردستان: کوه شاهو، کوه Kaliser در 2100 متری. کرمان: ده بکری (Deh Bekri) در 1900 متری. خراسان: 8 کیلومتری شمال غربی علی آباد به سمت اسفک Asfak در 800 متری،گیلان، شمال منجیل کنار رودخانه

منابع
1- گیاهان دارویی ،دکتر علی زرگری دوره 5جلدی جلد دوم ،چاپ پنجم، انتشارت دانشگاه تهران.
2- معارف گیاهی ،حسین میر حیدر، دوره 8جلدی، جلد دوم، چاپ ششم 1383، دفتر نشر فرهنگ اسلامی

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده