معماری
جلوگیری از بارداری

روش های پیشگیری از بارداری

انواع روشهای جلوگیری از بارداری،پیشگیری از باردار شدن،جلوگیری از حاملگی با قرص و دارو،جلوگیری با کاندوم،راهکار دیر باردار شدن

به روش­هایی که از ایجاد بارداری ناخواسته جلوگیری می­کند، روش­های پیشگیری از بارداری گفته می­شود. این روش­ها متعدد و متنوع بوده و هر زوجی متناسب با فرهنگ و سنت و آداب خود، موقعیت، نیاز و شرایط خاصی که در آن قرار گرفته است روش مناسبی را انتخاب می­کند. بهترین روش متدی است که زوجین با بکارگیری آن احساس طبیعی و راحتی را داشته باشند.

جهت موفقیت در تنظیم خانواده، داشتن اطلاعات کافی زن و شوهر از مسایل جنسی و انتخاب بهترین روش پیشگیری از بارداری و وجود تفاهم کامل در استفاده از روش، حائز اهمیت است. نکته­ی مهم دیگر که در رابطه با آموزش تنظیم خانواده به زوجین باید مد نظر قرار گیرد، یاد دادن اطلاعات راجع به روش انتخابی و همزمان با آن استفاده­ی صحیح از روش انتخابی می­باشد.

اولین قدم در انتخاب بهترین روش پیشگیری از حاملگی دانستن این نکته است که چه عاملی در انتخاب وسیله برای فرد مهم است. گروهی از افراد خواهان روشی هستند که خطر بروز مرگ و یا عارضه نداشته باشد؛ برای برخی دیگر هزینه، مؤثر بودن، قابل برگشت بودن باروری، کمترین نظارت و مراقبت پزشکی را نیاز داشتن و یا مستقل از آمیزش جنسی بودن مهم است و در انتخاب روش، آن را مد نظر قرار می­دهند.

به طور کلی روش­های پیشگیری از بارداری به چهار دسته­ی زیر تقسیم می­شوند که   همه­ی این روش­ها در جهت جلوگیری از به هم رسیدن اسپرم و تخمک و یا ممانعت از جایگزینی تخم بارورشده عمل می­کنند:

۱ – روش­های طبیعی ( نزدیکی منقطع، مقاربت در دوره­ی مطمئن و روش شیر دادن )

۲ – روش­­های هورمونی ( قرص­های ضد بارداری خوراکی، آمپول­های تزریقی، کپسول­های کاشتنی و حلقه­های واژینال )

۳ – روش­های سدی ( کاندوم، دیافراگم مهبلی، کلاهک دهانه­ی رحم، اسفنج مهبلی و وسیله­ی داخل رحمی )

۴ – روش­های جراحی ( بستن لوله­های رحمی، بستن لوله­های اسپرم بر )


۱- روش­های طبیعی

در روش جلوگیری از بارداری به صورت طبیعی از هیچ وسیله­ی شیمیایی یا مکانیکی استفاده نمی­شود. سه روش متعلق به این متد عبارتند از:

 

الف) نزدیکی منقطع

در این روش با ناتمام گذاشتن عمل مقاربت، از ریختن مایع منی در داخل مهبل جلوگیری به عمل می­آید، به این ترتیب که درست قبل از انزال، آلت از مهبل خارج شده و مایع منی در خارج از مهبل ریخته می­شود. درجه­ی اطمینان این روش بالا نیست چرا که وجود اسپرم در ترشحات اولیه­ی دستگاه تناسلی مرد و نیاز به کنترل دقیق مرد و از سوی دیگر عدم توانایی کنترل انزال در درصد بالایی از مردان، باعث اتفاق افتادن باروری می­شود. از آنجا که رضایت جنسی کاملی به طرفین دست نخواهد داد ممکن است موجب مشکلات روانی و حتی جسمانی گردد. در بعضی موارد استفاده­ی طولانی از این روش ( بخصوص در جوانان و موارد انزال زودرس ) سبب عدم رضایت جنسی و تحریک، بخصوص در زن می­شود و در صورت ادامه­ی این روش ممکن است سرد مزاجی و اختلالات روانشناختی در طرفین ایجاد شود. احتمال باروری در این روش حدود ۲۰ درصد گزارش شده است.

 

ب) مقاربت در دوره­ی مطمئن

اساس این روش بر این واقعیت فیزیولوژیکی استوار است که تخمک بیش از ۲۴ ساعت توانایی باروری نداشته و اسپرم­های ریخته شده در مهبل، تا حدود ۷۲ ساعت خاصیت باروری تخمک را حفظ می­کند. بنابراین اگر از ۲ الی ۳ روز قبل از تخمک­گذاری تا ۱ الی ۲ روز پس از آن، از آمیزش خودداری شود، شانس بارداری به حداقل می­رسد. لذا با آگاهی از دوره­ی قاعدگی زن و با در نظر گرفتن طول دوره­ی ثابت پس از تخمک­گذاری، می­توان در زنانی که قاعدگی منظم دارند زمان تقریبی تخمک­گذاری را تخمین زد و با خودداری کردن از انجام مقاربت در حول و حوش این دوره، از بارداری پیشگیری نمود. برای تعیین زمان تخمک­گذاری از روش­های ذیل می­توان استفاده کرد:

    ب- ۱ ) روش تقویمی: در این روش با ثبت دوره­های قاعدگی در طی ۶ الی ۱۲ ماه، روزهایی را که در آن تخمک­گذاری – در نتیجه­ی بارداری- صورت می­گیرد مشخص می­نمایند. در خانم­هایی که قاعدگی منظمی دارند می­توان با کسر کردن دوره­ی ۱۴ روزه از دوره­ی قاعدگی، تاریخ تخمک­گذاری را حدس زد و از حدود ۳ روز قبل تا ۳ روز بعد از تخمک­گذاری، دوره­ی ۷ روزه­ی عدم مقاربت را تعیین نمود. به عنوان مثال خانمی که دوره­های قاعدگی وی ۲۹ روزه است، زمان تقریبی تخمک­گذاری وی روز پانزدهم از دوره­ی قاعدگی می­باشد و با احتساب ۳ روز قبل و ۳ روز بعد از تخمک­گذاری، می­توان اظهار داشت که چنانچه مقاربت از روز ۱۲ سیکل قاعدگی تا روز ۱۸ از سیکل قاعدگی صورت نگیرد، حاملگی اتفاق نمی­افتد و مقاربت در روزهای قبل و بعد از این یک هفته، منجر به حاملگی نخواهد شد. اما تعیین زمان تخمک­گذاری در زنانی که قاعدگی نامنظمی دارند، مشکلتر است. برای تخمین زمان تخمک­گذاری در این افراد، پس از نوشتن کوتاه­ترین و طولانی­ترین سیکل قاعدگی – از دوره­ی ۶ الی ۱۲ ماهه ثبت دوره­ی قاعدگی­ها – اعداد ۱۸ و ۱۱ را به ترتیب از آنها کم نمود تا زمان احتمالی اولین و آخرین روزی که امکان باروری هست، محاسبه گردد. ارقام به دست آمده اولین و آخرین روز دوره­ی خودداری از مقاربت را نشان می­دهد. به عنوان مثال در خانمی که کوتاه­ترین دوره­ی قاعدگی­اش ۲۵ روز و بلندترین آن ۳۶ روز می­باشد، از روز هفتم ( ۷ = ۱۸– ۲۵ ) تا بیست و پنجم ( ۲۵ = ۱۱ – ۳۶ ) نباید مقاربت انجام دهد، و یا در صورت انجام مقاربت از روش دیگری مثل کاندوم استفاده نماید. بدیهی است که هر چه دوره­های قاعدگی نامنظم­تر باشد، دور­ه­ی عدم اطمینان طولانی­تر می­گردد. احتمال باروری در این روش حدود ۱۱ درصد گزارش شده است.

 

ب- ۲ ) روش موکوس گردن رحم: برای استفاده از این روش، زن بایستی از تغییرات موکوس در طول سیکل قاعدگی مطلع باشد. اکثر زنان در چند روز اول بعد از خونروش قاعدگی در واژن خود احساس خشکی می­نمایند. سپس زن از وجود ترشحات چسبناک خبر می­دهد که این ترشحات چند روز بعد، رقت بیشتری پیدا کرده و زن احساس خیسی تدریجا فزاینده­ای را دارد. آخرین روزی که این احساس خیسی وجود دارد، مصادف با تخمک­گذاری است، در این زمان موکوس بسیار مرطوب­کننده بوده و غالبا شفاف می­باشد، که این مورد با بالاترین سطح استروژن همراه است. سپس موکوس به علت تأثیر پروژسترون تغییر حالت داده و چسبنده و سفت و غلیظ می­شود. بنابراین بایستی از مقاربت در این دوره ( از شروع موکوس خیس­کننده تا ۴ روز کامل بعد از اوج ترشح آن ) خودداری شود. با توجه به اینکه مشاهده و تشخیص نوع و غلظت ترشحات نیاز به توجه و دقت زیادی دارد لذا احتمال باروری در این روش بالا و حدود ۴۰ درصد می­باشد.

 

ب- ۳ ) روش ریتم حرارتی: پایه و اساس این متد، افزایش دمای پایه­ی بدن ( دمای بدن در حالت استراحت ) که در حدود ۴/۰ درجه­ی سانتی­گراد است و به فاصله­ی کوتاهی از تخمک­گذاری روی می­دهد که خود، ناشی از ترشح پروژسترون می­باشد. در این روش زن هر روز صبح قبل از بلند شدن از بستر و خوردن و یا آشامیدن، درجه حرارت بدن خود را بوسیله­ی ترمومتر اندازه­گیری و ثبت می­نماید. با توجه به تغییرات درجه حرارت، زمان اجتناب از مقاربت از ابتدای قاعدگی تا ۳ روز پس از افزایش درجه حرارت بدن می­باشد و به علت همین طول دوره­ی عدم مقاربت نسبتا طولانی، این روش چندان پرطرفدار نیست. و از سوی دیگر هرگونه بیماری عفونی، اختلال در خواب، استرس، الکل، مصرف آسپیرین و سرماخوردگی ممکن است باعث تغییر درجه حرارت بدن شود و لذا در این موارد نمی­توان از این روش استفاده نمود.

 

ب- ۴ ) روش لمس دهانه­ی رحم: به طور معمول هرچه به زمان تخمک­گذاری  نزدیک‌تر شده، قوام دهانه­ی رحم نرم­تر شده ( شبیه قوام لب­ها ) و پس از تخمک­گذاری به تدریج قوام دهانه­ی رحم سفت­تر می­شود ( شبیه قوام نوک بینی ) و از ۳ روز قبل از زمانی که قوام دهانه­ی رحم بیشترین نرمی را پیدا کند تا ۳ روز پس از آن احتمال حاملگی وجود دارد.

در نهایت میزان اثر روش پیشگیری از بارداری به شیوه­ی مقاربت در دوره­ی مطمئن، به علت اینکه بر اساس تخمین زمان تخمک­گذاری انجام می­گیرد چندان مطمئن نبوده و تنها مزیت این روش عدم وجود عوارض جانبی می­باشد.

 

ج ) شیردهی

معمولا ۶ ماه اول بعد از زایمان و در صورت شیردهی به نوزاد، به علت ترشح پرولاکتین که می­تواند تخمک­گذاری را مهار کند، و تا زمانی که سیکل قاعدگی شروع نشده است، حاملگی اتفاق نمی­افتد. البته اثربخشی این روش به مسائلی از جمله تعداد دفعات شیردهی، مدت هر نوبت، تغذیه­ی مناسب و شیردهی در شب بستگی دارد. نکته­ی مهم اینکه مهار تخمک­گذاری در صورتی اتفاق می­افتد که به نوزاد جز شیر مادر هیچ مایعی اعم از آب، آب قند و غیره داده نشود. بدیهی است این روش تا زمانی که نوزاد غذای کمکی را شروع نکرده است، مؤثر است. احتمال باروری در این روش تا ۴۰ درصد تخمین زده می­شود و به علت احتمال زیاد باروری در این روش، بهتر است از روش دیگری نیز برای پیشگیری از بارداری سود جست.

 

۲- روش­های هورمونی

تغییر در تولید استروژن و پروژسترون تخمدانی در طی یک سیکل ماهانه­ی طبیعی، در پاسخ به تغییر غلظت هیپوفیزی FSH و LH رخ می­دهد. ترتیب طبیعی تولید هورمون­های گنادوتروپ به تحریک مکانیزم هیپوتالاموسی- هیپوفیزی قدامی به وسیله­ی غلظت­های استروژن و پروژسترون بستگی دارد. تداخل در این ترتیب و توالی وقایع، اساس روش پیشگیری از بارداری با استفاده از هورمون­های استروئیدی را تشکیل می­دهد. روش­های هورمونی به شکل­های ذیل مورد استفاده قرار می­گیرند:

 

الف ) قرص­های ترکیبی ضد بارداری

یکی از روش­های پیشگیری از بارداری، مصرف قرص­های ترکیبی ( حاوی استروژن و پروژسترون ) است که به دو شکل یک مرحله­ای مونوفازیک ( LD و HD ) و سه مرحله­ای  ( تری فازیک ) موجود
می­باشد. مصرف این قرص­ها روزانه است. اثر بخشی قرص­های ترکیبی در صورت مصرف صحیح، ۹/۹۹ درصد است. بعلت اثربخشی نسبتا مناسب و قابلیت بازگشت باروری پس از قطع مصرف دارو، ( در ۹۰ درصد موارد تا ۳ ماه پس از قطع مصرف قرص، تخمک­گذاری به حالت طبیعی برمی­گردد)، این روش، بهترین روش پیشگیری از بارداری محسوب می­گردد.

 

 

  • مکانیزم عمل:
  1. جلوگیری از تخمک­گذاری
  2. تأثیر بر مخاط داخلی رحم ( اندومتر )
  3. ایجاد اشکال در ورود اسپرم به داخل رحم به دلیل افزایش ضخامت موکوس سرویکس
  4. جلوگیری از لقاح از طریق تأثیر بر حرکات لوله­های رحم

 

  • مزیت­ها:

۱) اثربخشی بالا

۲) برگشت سریع باروری پس از قطع روش

۳) منظم شدن، کاهش درد و خونریزی قاعدگی و کم خونی ناشی از قاعدگی­ها

۴) کاهش بروز کیست­های تخمدانی

۵) کاستن از بروز بیماری­های خوش­خیم پستان

۶) افزایش تراکم استخوان­ها و پیشگیری از پوکی استخوان­ها

۷) کاهش بروز بیماری­های التهابی لگن

۸) کم شدن بروز سرطان­های رحم و تخمدان

۹) کاهش بروز حاملگی­های خارج رحمی

۱۰) جلوگیری از بروز تصلب شرایین

۱۱) کاهش بروز اندومتریوز

۱۲) بهبود آرتریت روماتوئید

۱۳) خوردن قرص­ها بدون ارتباط با عمل جنسی است.

 

  • عیب‌ها:

۱) نامناسب بودن برای افراد فراموش­کار ( به دلیل لزوم مصرف هر روزه )

۲) نیاز به تهیه­ی بسته­ی جدید در هر دوره­ی قاعدگی

۳) پیشگیری نکردن از بیماری­های منتقله از راه تماس جنسی

۴) مناسب نبودن برای مادران شیرده در ۶ ماه اول بعد از زایمان

 

 

  • عوارض شایع:

عارضه­های شایع معمولا در ماه­های اول مصرف بروز نموده و در عرض ۳-۲ ماه کاهش یافته و یا از بین می­رود. این عوارض عبارتند از:

۱) افزایش وزن

۲) لکه بینی و خونریزی بین قاعدگی­ها

۳) حساسیت پستان­ها

۴) سردردهای خفیف

۵) تهوع

 

  • عوارض غیر شایع:

این عارضه­ها ممکن است هرگز مشاهده نشده یا بندرت مشاهده شوند و در صورت بروز عارضه ارجاع به پزشک متخصص مربوطه ضرورت دارد:

۱) تغییر خلق و خوی ( افسردگی )

۲) لکه­های رنگی در پوست صورت ( کلوآسما )

۳) شک به بروز سرطان پستان

۴) بروز تومورهای خوش­خیم و بدخیم کبدی

۵) لخته شدن خون در وریدها ( ترومبوز وریدی )، به­ ویژه در سیگاری­ها و مبتلایان به اختلالات انعقادی خون

۶) سکته­های قلبی ( بویژه در سیگاری­ها )

۷) سکته­های مغزی ( بویژه در سیگاری­ها و فشار خون بالا )

۸) بروز سرطان دهانه­ی رحم

۹) فشار خون بالا

۱۰) احتمال بروز خونریزی­های نامنظم رحمی

۱۱) آمنوره

 

  • موارد منع مصرف مطلق:

۱) شک یا اطمینان به وجود حاملگی

۲) شک به وجود سرطان پستان، ابتلا یا سابقه­ی آن

۳) بدخیمی­های وابسته به استروژن

۴) کارسینوم اندومتر

۵) خونریزی­های رحمی بدون علت مشخص

۶) خانم­های سیگاری ۳۵ ساله و بالاتر با مصرف بیش از ۱۵ نخ سیگار در روز

۷) بیماری فعال یا مزمن کبدی

۸) اختلال کار واضح کبدی و یا هپاتیت ویروسی

۹) یرقان انسدادی در حاملگی یا سابقه­ی یرقان همزمان با مصرف قرص

۱۰) آدنوم یا کارسینوم کبد

۱۱) سیروز کبدی خفیف

۱۲) تومورهای خوش­خیم و بدخیم

۱۳) شیستومیازیس با فیبروز شدید کبدی

۱۴) ابتلا فعلی یا سابقه­ی ترومبوفلبیت وریدهای عمقی

۱۵) بیماری­های دریچه­ی قلب

۱۶) بیماری­عروق کرونر قلب

۱۷) بیماری عروق مغزی و سکته­های مغزی

۱۸) دیابت با بیماری­های عروقی

۱۹) فشار خون بالا

۲۰) سردرد راجعه شامل میگرن

۲۱) افزایش چربی خون

۲۲) شرایط نیازمند به بی­حرکتی کامل

۲۳) سابقه­ی هر بیماری مرتبط با مصرف OCP

 

  • موارد منع مصرف نسبی:

۱) سابقه­ی فشار خون بالا و چک نکردن آن در حال حاضر

۲) واریس

۳) بیماری فعال کیسه صفرا

۴) افسردگی خیلی شدید

 

  • زمان شروع استفاده از قرص­های ترکیبی:

الف ) قرص­های ترکیبی مونوفازیک: در ابتدای مصرف توصیه به استفاده از قرص با حداقل میزان هورمون ( LD ) می­شود. البته نحوه­ی مصرف قرص LD و HD مشابه است. برای شروع استفاده از قرص در اولین دوره­ی مصرف، قرص اول در روز پنجم از سیکل قاعدگی مصرف می­شود. قرص در ساعت خاصی از شبانه روز ( ترجیحا پس از شام و قبل از خواب ) تا پایان بسته­ی ۲۱ عددی خورده می­شود. سپس به مدت ۷ روز عدم مصرف قرص، و شروع بسته­ی بعدی قرص در ماه بعد می­باشد.

 

  • برخی نکات که در مصرف قرص باید مد نظر قرار گیرند:

۱ ) با توجه به اینکه اثر پیشگیری قرص در ماه دوم استفاده از آن به حد مطلوب می­رسد، بهتر است در ماه اول از روش دیگری هم ( مثل کاندوم ) استفاده شود.

۲ ) درصورتیکه خوردن قرص یک شب فراموش شود، بایستی تا رسیدن نوبت بعدی هر موقع که به خاطر آورده شد، همان وقت قرص میل شود و درصورتیکه تا شب بعد به­یاد نیامد، در شب دوم دو قرص با هم مصرف گردد. اگر دوشب متوالی خوردن قرص فراموش شد، در دو شب بعد از آن هر بار دو قرص با هم خورده شده و تا آخر بسته از روش کمکی دیگری نیز برای جلوگیری از حاملگی استفاده شود. در صورتیکه ۳ شب متوالی و یا بیشتر، خوردن قرص فراموش شود، باید از خوردن بقیه­ی قرص­ها خودداری نموده و از روش دیگری برای جلوگیری از حاملگی استفاده شود، تا قاعدگی ایجاد شود و از روز پنجم قاعدگی، بسته­ی جدید آغاز گردد.

۳ ) قرص­ها باید بطور مرتب و ترجیحا در زمان معینی مصرف گردد.

۴) انواعی از قرص­ها وجود دارند که برای ۷ روز فاصله، ۷ عدد قرص فاقد اثرات هورمونی (معمولا ترکیباتی از آهن ) در نظر گرفته شده است تا بدین وسیله فرد در کل سیکل ۲۸ روزه از قرص استفاده نموده و فراموشی و یا عدم نظم در مصرف قرص پیش نیاید.

ب ) قرص­های ترکیبی تری فازیک: مصرف این قرص­ها از اولین روز سیکل قاعدگی یعنی روز اول پریود شروع می­شود و روزانه یک قرص به ­ترتیب علامت­های پشت بسته­ی قرص تا ۲۱ روز خورده می­شود. پس از آن ۷ روز کامل عدم مصرف قرص و از روز ۸ مصرف بسته­ی بعدی بدون توجه به زمان شروع قاعدگی شروع می­شود. اگر طی ۷ روز عدم مصرف قرص، قاعدگی رخ ندهد، باید از ادامه­ی مصرف قرص امتناع کرده و برای رد احتمال بارداری به پزشک متخصص مربوطه مراجعه گردد.

نکته­ی مهم در مصرف قرص­های تری فازیک، حساسیت در مصرف منظم آنها می­باشد. چنانچه مصرف یکی از قرص­ها در نوبت مقرر فراموش شود، چنانچه در مدت کمتر از ۱۲ ساعت از زمان همیشگی مصرف، به خاطر آورده شود، بلافاصله باید آنرا مصرف کرده و بقیه  را در موعد مقرر همیشگی خود میل نمود. و اگر بیش از ۱۲ ساعت از مصرف قرص گذشته باشد، باید از خوردن قرص فراموش شده اجتناب نمود و مصرف بقیه­ی قرص­ها را طبق  برنامه ادامه داده و حتما از یک روش کمکی دیگر ( مثل کاندوم ) برای پیشگیری از بارداری تا آخر بسته استفاده شود. سایر نکات مشابه قرص­های ترکیبی مونوفازیک می­باشد.

 

ب ) قرص­های دوران شیردهی   

در زمان شیردهی برای پیشگیری از تداخل اثرات هورمونی قرص­های پیشگیری از بارداری بر تولید شیر در بدن مادر، لازم است از قرص­هایی که تنها حاوی ترکیبات پروژسترون باشند استفاده نمود؛ چرا که پروژسترون برخلاف استروژن اثر مهاری بر تولید شیر ندارد. این قرص­ها مینی پیل یا لاینسترول نام دارند. مصرف این قرص با مکانیزم ایجاد اشکال در ورود اسپرم به داخل رحم به دلیل افزایش ضخامت موکوس سرویکس، تأثیر بر مخاط داخلی رحم ( اندومتر ) و جلوگیری از تخمک­گذاری ( در نیمی از موارد )، در صورت همزمانی با شیردهی، از بارداری با حدود ۹۹ درصد اثربخشی، جلوگیری می­کند.

 

  • زمان شروع لاینسترول:

۱) در صورت قاعده نشدن مادر شیرده و تغذیه­ی انحصاری شیرخوار با شیر مادر، مصرف قرص پس از ۶ هفته آغاز خواهد شد.

۲) در صورت بازگشت قاعدگی و تغذیه‌ی انحصاری شیرخوار با شیر مادر، مصرف قرص باید در ۵ روز اول قاعدگی و ترجیحا روز اول شروع شود.

 

برخی نکات که در مصرف قرص لاینسترول باید مد نظر قرار گیرند:

۱) هر بسته‌ی قرص حاوی ۲۸ عدد قرص بوده که باید هر شب یک عدد از آن در رأس ساعت معینی خورده شود.

۲) شروع مصرف بسته­ی بعدی قرص، بلافاصله پس از پایان بسته­ی قبلی است.

۳) فراموشی مصرف یک قرص تا ۳ ساعت مسئله­ای نبوده و ضمن خوردن قرص فراموش شده ( تا ۳ ساعت ) آموزش و تأکید برای خوردن قرص­های بعدی در ساعت مقرر لازم است.

۴) درصورتیکه مصرف یک قرص بیش از ۳ ساعت به تأخیر افتد و یا خوردن یک قرص تا نوبت بعدی فراموش شود، هر زمان که به­یاد آید، قرص فراموش شده خورده شده و قرص نوبت بعدی نیز در زمان تعیین شده­ی قبلی خورده شود. ضمنا تا ۲ روز هم از یک روش دیگر مانند کاندوم استفاده شود.

۵) درصورتیکه مصرف دو عدد قرص ( ۲ روز ) فراموش شود باید به­ محض به­یاد آوردن، قرص­های فراموش شده یک جا خورده شده و بقیه­ی قرص­ها ادامه یافته و تا ۷ روز از روش مضاعف مثل کاندوم استفاده شود. در صورت داشتن مقاربت محافظت نشده در این دو روز   از روش اورژانس پیشگیری از بارداری استفاده شود. در صورت قاعده نشدن در مدت ۶-۴ هفته پس از فراموشی، بررسی بارداری لازم است.

۶) در صورت فراموشی بیش از ۲ قرص و در صورت داشتن مقاربت محافظت نشده در عرض ۷۲ ساعت اخیر، تجویز روش اورژانس پیشگیری از بارداری و مشاوره برای انتخاب روش مناسب دیگر، الزامی است. در ضمن بررسی بارداری نیز لازم است.

۷) برخی داروها مانند ریفامپین، داروهای ضد انعقادی و داروهای خواب آور اثر قرص­های مینی­پیل را کاهش می­دهند و ضمن مصرف آنها باید حتما از یک روش مطمئن دیگر، مانند کاندوم استفاده نمود.

۸) اثر مینی پیل کمتر از قرص­های ترکیبی است لذا حتی اگر یک قرص فراموش شود، احتمال حاملگی بالا می­باشد.

۹) خونریزی­های نامرتب، قطع قاعدگی، سردرد و حساسیت سینه از اثرات جانبی قرص هستند.

۱۰) در صورت وجود بیماری­های عروق قلبی و مغزی نباید از این قرص­ها استفاده کرد.

 

ج) آمپول­های تزریقی پروژسترونی

این آمپول­ها ( مگسترون ) حاوی ۱۵۰ میلی گرم ماده­ی مؤثره دپو مدروکسی پروژسترون استات ( DMPA ) بوده و ۳ ماه از بارداری جلوگیری می­کند و لذا در دوره­های ۳ ماهه تزریق می­گردد. اثر بخشی این روش در سال اول استفاده بیش از ۷/۹۹ درصد است.

 

آمپول پروژسترونی     

 

  • مکانیزم عمل:

۱) جلوگیری از تخمک­گذاری

۲) تأثیر بر مخاط داخلی رحم ( اندومتر )

۳) دشوار نمودن رسیدن اسپرم به رحم از طریق افزایش غلظت ترشحات دهانه­ی رحم

۴) تغییر سرعت انتقال تخمک از لوله­های رحمی

 

  • مزیت­ها:

۱) اثربخشی بالا

۲) فاصله­های استفاده نسبتا طولانی ( هر ۳ ماه یک بار )

۳) مناسب برای بیماران تشنجی ( اگر با مصرف داروهایی مثل کاربامازپین و فنی توئین همزمان نباشد).

۴) کاهش ابتلا به سرطان­های اندومتر و تخمدان، بیماری­های التهابی لگن، کم خونی، حاملگی خارج رحمی، درد زمان قاعدگی، اندومتریوز و سندرم قبل از قاعدگی

۵) قابل استفاده در هر دوره­ی سنی

۶) قابل استفاده در دوران شیردهی

۷) افزایش شیر مادر

۸) تداخل نداشتن با تماس جنسی

۹) عدم نیاز به قطع مصرف قبل از اعمال بزرگ جراحی

 

  • عیب­ها:

۱) تأخیر در بازگشت باروری ( معمولا تا ۵- ۴ ماه از آخرین تزریق، هورمون از خون پاک نمی­شود، ولی ۸۰ درصد افراد بعد از یک سال و ۹۰ درصد بعد از ۲ سال حامله می­شوند).

۲) لزوم تزریق در فاصله­های زمانی ۳ ماهه

۳) عدم پیشگیری از بیماری­های مقاربتی از جمله ایدز

۴) احتمال افزایش وزن، سردرد، احساس درد در پستان­ها و کاهش میل جنسی در برخی افراد مشاهده شده است.

۵) آمنوره یا لکه بینی که اغلب در ۳ ماه اول مصرف وجود دارد.

 

  • این متد برای افراد ذیل مفید است:

۱) کسانی که تعداد فرزندان خود را تکمیل نموده و یا در نوبت انجام روش عقیم­سازی  دائمی هستند و یا به علت قرارگیری در اواخر دوره­ی باروری، نمی­خواهند از روش­های پیشگیری دائمی استفاده کنند.

۲) در زنانی که همسرانشان وازکتومی شده اند، تا زمان منفی شدن مایع منی از اسپرم

۳) برای فاصله­گذاری بیش از ۲ سال

۴) در خانم هایی که واکسن سرخجه زده و تا چند ماه نباید حامله شوند.

۵) عشایر و افرادی­که همیشه در جابجایی و تغییر مکان هستند و دسترسی به روش­های دیگر را ندارند.

۶) برای افرادی که با استفاده­ی مداوم و هر روزه از یک روش مشکل دارند ( افراد     فراموش­کار، عقب ماندگان ذهنی و … )

 

  • زمان شروع استفاده از آمپول مگسترون ( DMPA ) :

۱) در زمان قاعدگی:

اولین تزریق آمپول ( در شروع استفاده از روش ) در یکی از پنج روز اول قاعدگی انجام گرفته و تا یک هفته نیز از یک روش کمکی مانند کاندوم استفاده می­شود.

۲) مادران غیر شیرده:

الف) پس از زایمان: اولین تزریق بلافاصله پس از زایمان و تا ۳ هفته پس از آن امکان­پذیر بوده و نیازی به برگشت قاعدگی نیست.

ب) پس از سقط: چنانچه مددجو آمپول را به عنوان روش پیشگیری از بارداری انتخاب کند، تزریق آن تا ۵ روز بعد از سقط سه­ی ماهه اول یا دوم امکان پذیر است. تزریق آمپول پس از این فاصله­ی زمانی ( ۵ روز ) منوط به دریافت پاسخ منفی تست بارداری β – HCG از آزمایشگاه و رعایت سایر شرایط خواهد بود.

۳) مادران شیرده:

الف) در صورت قاعده نشدن و تغذیه­ی انحصاری شیرخوار با شیر مادر و انتخاب آمپول به عنوان روش پیشگیری از بارداری، تزریق آمپول باید ۶ هفته پس از زایمان آغاز گردد.

ب) در صورت قاعده شدن، تزریق باید در یکی از پنج روز اول قاعدگی انجام شود و تا یک هفته نیز از یک روش کمکی مانند کاندوم استفاده شود.

ج) به دنبال قطع یک روش: اگر فرد در پنج روز اول دوران قاعدگی مراجعه کند، می­توان بلافاصله آمپول را تزریق نمود، در غیر این صورت تا فرا رسیدن دوره­ی قاعدگی بعدی
( ‌برای تزریق DMPA ) کاندوم در اختیار فرد قرار داده شود.

 

  • موارد قابل توجه در مگسترون:

۱) DMPA به شکل عضلانی ( IM ) و با سرسوزن بلند و به صورت عمیق تزریق می­گردد.

۲) محل تزریق نباید ماساژ داده شود.

۳) با عنایت به اینکه برگشت باروری پس از تزریق این آمپول، معمولا ۹- ۸ ماه بعد امکان­پذیر است، باید به افرادی که فرزند نداشته و خواهان استفاده از این روش هستند، در مشاوره پیش از استفاده از این روش بر این مسئله تأکید بیشتری گردد.

۴) مصرف آن در افراد زیر ۱۶ سال، با توجه به احتمال اثر منفی بر رشد استخوانی توصیه نمی­شود.

۵) گرفتن شرح حال، انجام تست پاپ اسمیر و معاینه­ی فیزیکی سالانه برای استفاده­کنندگان از DMPA الزامی است.

 

عوارض شایع:

۱) اختلالات قاعدگی ( از آمنوره تا خونریزی­های نامرتب )

۲) افزایش وزن

 

  • عوارض غیر شایع:

۱) تغییر خلق بشکل بی­خوابی و افسردگی

۲) حساس شدن پستان­ها

۳) سردرد و گیجی

۴) نفخ شکم

۵) کاهش میل جنسی

۶) تأخیر زیاد در برگشت باروری

۷) بروز سرطان پستان

 

  • موارد منع مصرف مطلق:

۱) بارداری

۲) سرطان پستان

۳) خونریزی واژینال بدون علت مشخص

۴) اختلالات شدید انعقادی

۵)سابقه­ی تومور کبدی

۶) ترومبوآمبولی و یا سابقه­ی آن

۷) سابقه­ی سکته­ی مغزی

۸) فشار خون کنترل نشده

۹) دیابت کنترل نشده

۱۰) دیابت با ضایعه­ی عروقی و یا ابتلای به دیابت به مدت ۲۰ سال یا بیشتر از آن

 

  • موارد منع مصرف نسبی:

۱) بیماری کبدی

۲) بیماری شدید قلبی عروقی

۳) تمایل به برگشت سریع بارداری

۴) افسردگی شدید

۵) ) فشار خون کنترل شده

۶) دیابت کنترل شده

۷) مول

۸) چاقی

 

د) کپسول­های کاشتنی

 

نحوه­ی گذاشتن کپسول نورپلانت در بافت زیر جلدی

 

کپسول­های کاشتنی ( نور پلانت ) وسیله­ای شامل ۶ عدد کپسول سیلیکونی محتوی پروژسترون با دوز کم و طولانی اثر ( ۳۶ میلی گرم کریستال خشک لونورژسترول ) است. این کپسول­ها با بی­حسی موضعی و به روش استریل، به صورت زیرجلدی در سطح داخلی    بازوی خانم­ها گذاشته می­شود. محتوای هر کپسول به تدریج در بدن آزاد شده و لذا میزان هورمون آزاد شده در طی سال­های استفاده به تدریج کاهش می­یابد. سطح کافی هورمون برای پیشگیری از بارداری، از ۲۴ ساعت پس از کاشتن کپسول­ها در بازوها حادث می­شود و این اثر تا ۵ سال باقی می­ماند. قبل از گذاشتن نورپلانت احتمال حاملگی بایستی رد شود.  اثربخشی این روش ۵/۹۹ درصد گزارش شده است.

 

مکانیزم عمل:

۱) مهار تخمک­گذاری در ۷۰ درصد موارد

۲) ایجاد موکوس غلیظ گردن رحم و جلوگیری از نفوذ اسپرم

۳) ایجاد آتروفی آندومتر ( به دلیل کاهش سطح سرمی پروژسترون )

 

  • موارد مصرف:

۱) خانم­هایی که قصد فاصله­گذاری طولانی بین فرزندانشان را دارند ولی نمی­خواهند و یا نمی­توانند عقیم شوند.

۲) خانم­هایی که مایل به استفاده از روش­های با مصرف مستمر و مداوم مانند قرص یا کاندوم نمی­باشند.

۳) خانم­هایی که مصرف استروژن برای آنها ممنوع شده باشد.

۴) همراه با شیردهی

۵) در سنین نزدیک یائسگی با عدم تمایل به عقیمی یا مصرف قرص

 

  • زمان کاشت نورپلانت

۱) در بین ۷ روز پس از شروع قاعدگی

۲) در صورت سقط زیر ۱۲ هفته، بلافاصله بعد از سقط یا تا ۷ روز پس از آن و در صورت سقط بالای ۱۲ هفته از ۳ هفته بعد از آن

۳) از ۶ هفته بعد از زایمان، در صورت شیردهی و ۳ هفته بعد از زایمان در صورت عدم شیردهی

 

  • موارد منع مصرف:

۱) حاملگی شناخته شده یا مشکوک به حاملگی

۲) زردی یا بیماری فعال کبدی

۳) آنمی داسی شکل

۴) سرطان پستان و سرطان­های وابسته به هورمون

۵) ترومبوآمبولی یا ترومبوفلبیت

۶) بیماری­های شریان کرونر قلب یا بیماری­های عروقی مغزی

۷) دیابت

۸) خونریزی ناشناخته واژینال

 

  • عوارض جانبی:

۱) اختلال در خونریزی قاعدگی

۲) تهوع

۳) تاری دید

۴) سردرد و سرگیجه

۵) تغییرات وزن

۶) آمنوره، آکنه، ریزش مو یا پرمویی

۷) تغییر میل جنسی

۸) افسردگی

 

  • موارد قابل توجه در نورپلانت:
  • بهتر است ۳ ماه قبل از استفاده از نورپلانت از یک روش منحصرا پروژسترونی نظیر مینی­پیل + کاندوم یا تزریق DMPA ، برای بررسی عکس العمل فرد در استفاده از آن به عنوان تست استفاده گردد و در صورت بروز خونریزی از نورپلانت استفاده نشود.
  • لازم به­ ذکر است پس از دوره­ی ۵ ساله استفاده از نورپلانت باید کپسول­های آن را درآورده و در صورت تمایل اقدام به کشت کپسول­های جدید نمود.

 

  • معایب این روش:
  • گذاشتن و برداشتن آن نیازمند اقدام جراحی است.
  • داوطلب امکان قطع روش توسط خویش را ندارد.
  • هیچ مصونیتی در برابر بیماری­های آمیزشی نمی­دهد.
    • توجه: برطبق بخشنامه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در تاریخ ۲۸/۱۲/۷۸ ، مبنی بر مقرون به صرفه نبودن استفاده از کپسول­ها، فعلا در مراکز بهداشتی درمانی و کلینیک­ها این وسیله استفاده نمی­شود.

 

 

و ) حلقه­های واژینال

جدیدترین نوع ابزار پیشگیری از بارداری هورمونی می­باشند این حلقه­ها محتوی لووژسترول است و بسیار مؤثر می­باشد. حلقه­ها مانند دیافراگم درون مهبل قرار داده می­شود و هورمون­ها با دوزکم به تدریج توسط دیواره­ی مهبل جذب می­شوند در این روش هورمون به آرامی از مخاط واژن جذب می­شود. یک نوع از حلقه­ها به مدت ۳ هفته و نوع دیگر به مدت ۳ ماه در مهبل قرار می­گیرند، حلقه­ها در اندازه­های مختلف و طرح­های متفاوت ساخته شده است. قطر خارجی نوع اخیر آن، ۵ تا ۶ میلی­متر و ضخامتش ۵/۷ تا ۵/۹ میلی‌متر است. در نوع اول ترکیبی از دو هورمون استروژن و پروژسترون و در نوع دوم فقط از ترکیب پروژسترون استفاده شده است. اختلالات قاعدگی از جمله­ی عوارض این روش می‌باشد. تحریک مخاط واژن و ترشح واژینال در برخی از مصرف­کنندگان دیده شده و احتمال افتادن حلقه­ها نیز وجود دارد. در آمیزش جنسی تداخل ایجاد نمی­کند. میزان حاملگی در این روش بین ۱ تا ۳ درصد متغیر است و لذا اثربخشی آن بالا و حدود ۹۸ درصد گزارش شده است.


۳- روش­های سدی

کاندوم، دیافراگم مهبلی، کلاهک دهانه­ی رحم و اسفنج از جمله وسایل جلوگیری سدی به شمار می­آیند که عملا از تماس اسپرم با تخمک ( و در نتیجه، لقاح ) جلوگیری می­کنند.

 

الف) کاندوم

کاندوم یا غلاف یکی از روش­های موقت پیشگیری از بارداری می­باشد. جنس کاندوم از لاتکس می­باشد. کاندوم تنها روشی است که با بکار­گیری آن، علاوه بر پیشگیری از بارداری، از انتقال بیماری­های قابل انتقال از طریق تماس جنسی مانند STI –HIV–AIDS نیز پیشگیری به عمل می­آید. اثر بخشی کاندوم با استفاده‌ی صحیح و استفاده از اسپرم کش به همراه آن، بالا و حدود ۹۷ درصد می­باشد. کاندوم به دو شکل مردانه و زنانه ( Femidom ) در دسترس است.

 

  • مکانیزم عمل:

۱) جلوگیری از ریختن مایع منی به داخل واژن

۲) ممانعت از رسیدن اسپرم به تخمک

 

  • مزیت­ها:

۱) جلوگیری از انتقال بیماری­های قابل انتقال از راه تماس جنسی

۲) کاهش خطر بروز سرطان دهانه­ی رحم

۳) قابل استفاده در هر گروه سنی

۴) کمک به جلوگیری از انزال زودرس

۵) نداشتن عوارض موضعی و عمومی

۶) نداشتن آثار هورمونی

۷) قابل استفاده بلافاصله پس از زایمان

۸) نداشتن اثر بر شیردهی

۹) در مردانی که به دلیل پیری یا جراحی قسمت تحتانی شکم، قدرت حفظ نعوظ را ندارند، حلقه­ی انتهایی کاندوم نقش تورنیکه را ایفا کرده و به حفظ نعوظ کمک می­کند.

۱۰) با توجه به وجود ماده­ی لغزنده بر روی کاندوم، به حفظ و تسهیل ارگاسم در خانم­ها کمک می­کند.

۱۱) در برخی زوجین، زنان آنتی­بادی­هایی علیه اسپرم همسرانشان تولید می­کنند. استفاده از کاندوم مانع در معرض قرار گرفتن اسپرم و تولید آنتی بادی می­گردد و در حقیقت اثر   درمانی در مورد نازایی این افراد دارد.

۱۲) در خانم­هایی­که به اسپرم یا مایع منی همسر خود حساسیت شدیدی دارند که به شوک منتهی می­گردد، استفاده از کاندوم از بروز شوک جلوگیری می­کند.

 

  • عیب­ها:

۱) ایجاد حساسیت به کاندوم ( در بعضی از کاربرها )

۲) کاهش لذت جنسی به دلیل کاهش حس لمس

۳) لزوم استفاده پس از نعوظ

۴) احتمال خارج شدن یا پاره شدن

 

نکات مهم در استفاده از کاندوم:

  • در هر بار مقاربت باید از یک کاندوم جدید استفاده شود.
  • کاندوم باید پیش از مصرف مشاهده و از سالم بودن آن اطمینان حاصل نمود.
  • کاندوم باید در حالت نعوظ و قبل از انجام دخول روی آلت کشیده شود.
  • لازم است بلافاصله پس از انزال برای خروج کاندوم اقدام شود. برای این­کار، در حالی که هنوز نعوظ وجود دارد، با گرفتن حلقه‌ی بالایی کاندوم نسبت به خارج نمودن آن اقدام نمود.
  • حین استفاده باید مواظب بود که کاندوم با ناخن، انگشت یا انگشتر سوراخ نشود.
  • باید توجه نمود که کاندوم پس از انزال در داخل واژن باقی نماند.
  • نباید از کاندوم­های تاریخ گذشته، شکننده، تغییر شکل داده و تغییر رنگ داده و یا کاندومی که بسته­بندی آن صدمه دیده است، استفاده کرد.
  • نباید کاندوم به طور محکم روی آلت کشیده شود و لازم است فضای خالی کوچکی در انتهای آن برای تجمع مایع منی (بعد از انزال) باقی بماند.
  • هنگام گذاشتن کاندوم، باید نوک آن را جهت تخلیه هوا فشار داد.
  • اگر پس از مقاربت متوجه سوراخ یا پارگی در کاندوم شوند، برای پیشگیری از بارداری ناخواسته باید از روش­های اورژانسی پیشگیری از بارداری استفاده نمود.
  • کاندوم بایستی دور از نور آفتاب، گرما، رطوبت، نور لامپ فلوئورسانس و اشعه­ی ماورای بنفش بوده و در جای خنک و تاریک نگهداری شود.

۱۲) کاندوم زنانه گشادتر و ضخیم­تر از مردانه بوده و انتهای بسته­ی آن وارد کانال واژن شده و انتهای باز آن از سوراخ واژن آویزان می­باشد و بلافاصله بعد از انزال بایستی خارج گردد.

 

ب) دیافراگم مهبلی

وسیله­ی گنبدی شکلی است که از ورقه­ی نازکی از جنس لاستیک که لبه­ی آن دارای حلقه­ی فنری شکل بوده، تشکیل شده است و قبل از نزدیکی در داخل دستگاه تناسلی زن   ( کانال واژن) گذاشته می­شود و با پوشاندن دهانه­ی رحم مانع از ورود اسپرم به داخل رحم می­شود. برای بالا بردن اثربخشی این روش، پشت و روی آن را با کرم یا ژل اسپرم­کش آغشته می­نمایند، در این صورت تا حدود ۹۲ الی ۹۵ درصد اثربخشی خواهد داشت.

دیافراگم را می­توان از چند دقیقه تا یک ساعت قبل از نزدیکی در محل خود قرار داد و آن را نباید زودتر از ۶ ساعت بعد از نزدیکی بیرون آورد زیرا زودتر از این مدت اسپرم­ها   هنوز زنده بوده و ممکن است موجب حاملگی گردد و ضمنا بیش از ۲۴ ساعت نیز نباید در مهبل باقی بماند زیرا باعث التهاب، عفونت و یا عواقب نامطلوب دیگر می­شود.

در صورتی که دیافراگم به خوبی نگهداری شود، ممکن است تا ۲ سال دوام یابد ولی بهتر است هر سال آن را تعویض نمود. پس از خارج کردن دیافراگم، آنرا با آب و صابون شسته و خشک می­نمایند و جهت استفاده­ی بعدی نگه می­دارند.

 

ج) کلاهک دهانه­ی رحم

کلاهک یک مانع درون واژن است و به شکل سرانگشتی که روی انگشت قرار می­گیرد روی گردن رحم قرار می­گیرد، برخلاف دیافراگم که تمامی قسمت بالای مهبل را می‌پوشاند، کلاهک فقط گردن رحم را گرفته و مانع عبور اسپرم از آن می­گردد. اثربخشی این روش حدود ۹۲ درصد می­باشد. زمان استفاده از آن و زمان برداشتن آن همانند دیافراگم است. مشکل بودن داخل و خارج کردن آن، عدم حفاظت علیه ایدز، نیاز به استفاده‌ی دقیق و مداوم و نیز نیاز به استفاده­ی همزمان از اسپرم­کش از محدودیت­های این روش می­باشد. در پارگی و زخم دهانه­ی رحم، غیرطبیعی بودن دهانه­ی رحم، التهاب رحم و ضمایم آن و نیز زمانی که زن توانایی جایگزینی یا خارج کردن کلاهک را ندارد، از این روش نباید استفاده کرد.

 

د) اسفنج مهبلی

جسم کروی شکل اسفنجی که قطر آن حدود ۵ سانتی­متر بوده و آغشته به مواد     اسپرم­کش می­باشد. اسفنج از موادی از جنس پلی اورتان تهیه شده و دارای سیستمی است که به طور مداوم نانوکسینول- ۹ ( اسپرم­کش ) آزاد می­کند. مکانیزم عمل آن، جذب مایع منی و جلوگیری از ورود اسپرم به دهانه­ی رحم می­باشد. اسفنج را هر بار پیش از مقاربت با حدود دو قاشق آب خیسانده ( تا ماده­ی اسپرم­کش فعال شود) و سپس کناره­های آن را تا زده به طوری که اسفنج طویل و باریک شده و بعد آن را در دستگاه تناسلی قرار می­دهند، طوری که دهانه­ی رحم را بپوشاند. هر اسفنج برای یک دوره­ی مقاربت قابل استفاده بوده و حداکثر تا ۲۴ ساعت می­توان از آن استفاده کرد. حلقه­ای که در طرف خارج اسفنج وجود دارد، در زمان درآوردن اسفنج به خروج آن کمک می­کند. اثربخشی این روش حدود ۸۵ درصد می­باشد.

 

  • اسپرم­کش­ها

اسپرم­کش­ها مواد شیمیایی هستند که به همراه کاندوم، دیافراگم، کلاهک و اسفنج برای پیشگیری از بارداری به کار می­روند. این مواد ۳۰- ۱۰ دقیقه قبل از آمیزش در داخل مهبل قرار داده شده که با پوشاندن دیواره­ی مهبل، باعث از بین رفتن اسپرم­ها می­گردد. و از سویی با ایجاد پوشش در گردن رحم ( به شکل یک ورقه­ی نازک ) مانع از ورود اسپرم­ها می­شود. این داروهای شیمیایی به صورت کرم، ژله، شیاف و … وجود دارند. به افراد باید تذکر داد که بعد از به کارگیری اسپرم­کش­ها، حداقل تا ۶ ساعت پس از آخرین مقاربت، مهبل را شستشو ندهند. یک گروه از این ترکیبات، کف­ها هستند که پس از مقاربت خیلی کمتر از ژله­ها یا کرم­های ضد بارداری از مهبل بیرون می­ریزد و به طور یکنواخت در سراسر مهبل پخش می­شود. با توجه به اثر لغزندگی اسپرم­کش­ها، در بهبود مقاربت هم مفید می‌باشند. قرص­های مهبلی نیز مشابه کرم­ها و ژله­ها عمل می­کنند با این تفاوت که به محض تماس با رطوبت، در داخل مهبل حل می­شوند.

 

 

و) وسیله­ی داخل رحمی ( IUD )

ساختمان IUD و نحوه­ی گذاشتن آن در رحم

دستگاه داخل رحمی یکی از روش­های مؤثر و مطمئن و برگشت­پذیر جلوگیری از بارداری محسوب می­شود. این وسیله­ی کوچک قابل انعطاف است و از جنس پلی اتیلن یا مس می­باشد. انواع مسی آن عوارض کمتر و تأثیر بیشتری برای پیشگیری از بارداری داشته‌اند و در حال حاضر رایج­ترین IUD از نوع ” TCu 380A ” ، با اثربخشی حدود
۲/۹۹ درصد می­باشد.

 

  • مکانیزم اثر:

۱) با ایجاد التهاب در حفره­ی رحم از عمل لانه گزینی جلوگیری به عمل می­آورد.

۲) اختلال در حرکات لوله­های رحمی و جلوگیری از انتقال اسپرم و رسیدن آن به تخمک

۳) توانایی اسپرم در ورود به تخمک را از بین برده و در نتیجه عمل لقاح صورت نمی­گیرد.

۴) وجود مس درIUD باعث تجمع ماکروفاژها شده که به نوبه­ی خود تخمک را از بین   می­برد.

 

  • مزیت­ها:

۱) اثربخشی بالا

۲) قابلیت برگشت باروری بلافاصله پس از خروج IUD

۳) طولانی مدت بودن اثر پیشگیری از بارداری ( حدود ۱۰ سال )

۴) عدم تأثیر بر شیردهی

۵) نداشتن آثار و عوارض هورمونی

۶) قابل استفاده در اوایل دوران یائسگی

۷) عدم تداخل با تماس جنسی

۸) تداخل نداشتن با مصرف داروها

 

  • عیب­ها:

۱) لزوم جایگذاری و خروج توسط فرد دوره دیده

۲) احتمال خروج خودبخودی

۳) عدم پیشگیری از انتقال بیماری­های منتقله از راه تماس جنسی

۴) لزوم معاینه­ی دوره­ای (پس از ماه اول، سوم، ششم و در صورت عدم وجود مشکل، کنترل سالیانه)

  • موارد مصرف:

۱) خانمی که یک­بار زایمان کرده و به یک روش مؤثر و مناسب نیاز دارد.

۲) خانمی که شیر می­دهد و از روش­های هورمونی نمی­تواند استفاده کند.

۳) نزدیک به دوران پایان باروری و عدم تمایل به عقیم سازی

۴) افرادی که نیاز به استفاده از وسیله­ی مؤثر و طولانی مدت، بدون نیاز به استفاده­ی روزمره دارند.

 

  • عوارض:

۱) افزایش خونریزی در هنگام قاعدگی

۲) بروز درد در قاعدگی­ها

۳) خونریزی نامنظم و لکه بینی بین قاعدگی­ها

۴) افزایش ترشحات واژینال

۵) بیماری­های التهابی و عفونی لگن

۶) سوراخ شدن رحم هنگام جایگذاری

۷) درد در کمر، پائین شکم و یا در قسمت­های بالای ران­ها

۸) حاملگی همراه با IUD

۹) خارج شدن خودبخود IUD

 

  • زمان شروع استفاده از IUD:

۱) در زمان قاعدگی: با توجه به اطمینان از باردار نبودن، نرمی سرویکس و راحت­تر بودن ارائه‌ی خدمت، جایگذاری IUD در ۵ روز اول دوره­ی قاعدگی ( زمان خونروش ) توصیه می­شود.

۲) پس از زایمان ( طبیعی یا سزارین ): کوتاه­ترین فاصله­ی زمانی ممکن برای آغاز استفاده از IUD، ۶ هفته پس از زایمان است. ضمنا شیردهی مانع گذاشتن IUD نبوده و IUD اثری بر شیر مادر ندارد.

۳) پس از سقط یا کورتاژ: پس از سقط یا کورتاژ زیر ۱۲ هفته و درصورت عفونی نبودن آن، می­توان در ۵ روز اول پس از سقط IUD گذاری را انجام داد. در موارد سقط بالای ۱۲ هفته، این کار باید با ۶ هفته تأخیر و پس از بررسی­های لازم توسط متخصص انجام شود.

۴) در مادران شیردهی که قاعدگی آنها برنگشته است: IUD را می­توان ۶ هفته پس از زایمان با انجام آزمایش β – HCG و اطمینان از عدم بارداری کار گذاشت.

۵) گذاشتن  IUDپس از مقاربت: در فاصله­ی ۷- ۵ روز پس از مقاربت پرخطر و حفاظت نشده، گذاشتن IUD نقش پیشگیرانه از بارداری خواهد داشت و در واقع یکی از روش­های پیشگیری اورژانس محسوب می­شود.

 

  • خروج IUD:

۱) اگر فرد بخواهد IUD را زودتر از پایان اثر آن خارج نماید و نیز تمایلی به بارداری نداشته باشد، باید در زمان قاعدگی برای خارج نمودن IUDمراجعه نموده و پس از خارج نمودن آن بلافاصله از یک روش دیگر پیشگیری از بارداری استفاده نماید. اگر IUD در زمانی غیر از دوران قاعدگی خارج شود، احتمال بارداری وجود داشته و در صورت وجود تماس جنسی در عرض ۷۲ ساعت گذشته، استفاده از روش­های اورژانس پیشگیری از بارداری ضرورت دارد.

۲) پایان دوره‌ی کارآیی IUD

۳) موارد پزشکی مانند حاملگی، عفونت­های شدید لگنی و بدخیمی­های رحم و گردن رحم

۴) پس از یائسگی

۵) خروج ناقص IUD یا سوراخ شدن رحم.

 

۴ روش­های جراحی

برای زن و شوهر­هایی که دیگر کودک نمی­خواهند، سترون­سازی وسیله­ای بسیار خوب برای پیشگیری از بارداری محسوب می­شود. سترون­سازی ( استریلیزاسیون ) نسبت به دیگر روش­های پیشگیری از بارداری چند مزیت دارد که عبارتند از:

۱) روش یک­باره است.

۲) نیاز به تشویق مداوم ندارد.

۳) اگر براساس استانداردهای پزشکی انجام گیرد خطر عوارض آن ناچیز است.

۴) کارآیی آن بسیار بالا می­باشد.

۵) مؤثرترین روش برای حفاظت در برابر بارداری است.

لازم به ذکر است که استریلیزاسیون فقط احتمال حاملگی بعدی را از بین می­برد، ولی عقیم­سازی عبارت است از برداشتن بیضه­ها و یا تخمدان­ها و لذا استریلیزاسیون نقشی در کاهش میل جنسی یا هورمون­های جنسی ندارد و هیچ گونه آسیبی بر تخمدان­ها یا بیضه­ها وارد نمی­سازد و فقط لوله­ها و یا کانال­های عبور اسپرم و یا تخمک بسته می­شود.

در ایران خدمات سترون­سازی در مراکز دولتی به صورت رایگان انجام می­شود و در زمان سترون­سازی باید این آگاهی را در زوجین ایجاد کرد که عمل بازگشت ناپذیر است. ( البته در موارد معدودی با روش­های جراحی میکروسکوپی – و در عین حال پرهزینه – که اتصال    لوله­ها را امکان­پذیر می­سازد، احتمال بارداری مجدد وجود دارد).

سترون­سازی شامل دو روش توبکتومی ( بستن لوله­های رحمی ) و وازکتومی ( بستن لوله­های اسپرم بر ) می­باشد که ذیلا به آنها اشاره می­شود:

 

الف) توبکتومی ( TL )
نحوه­ی بستن لوله­های رحمی

بستن لوله­های رحمی در خانم­ها یک عمل جراحی ساده و بی­خطر است. در این عمل  لوله­های رحمی متقاضی طی بی­هوشی عمومی و یا بی­حسی موضعی، و به­صورت سرپایی   در بیمارستان، بسته می­شود. این عمل به روش­های مختلفی مثل مینی­لاپاراتومی و لاپاراسکوپی انجام می­گیرد. این عمل برای خانم­های چندزای بالای ۳۵ سال بسیار مناسب است و در مورد متقاضیان زیر ۳۰ سال با توجه به احتمال طلاق، ازدواج مجدد و … بهتر است ارائه­ی خدمات مشروط به ارائه­ی مشاوره­های دقیق و با در نظر گرفتن احتیاط­های  لازم همراه گردد. میزان اثر بخشی این روش در سال اول ۴/۹۹ درصد بوده و تا ۱۰ سال  پس از عمل ۹۸ درصد گزارش شده است.

 

  • مکانیزم عمل:

با بسته شدن لوله­های رحمی، از رسیدن اسپرم و تخمک به یکدیگر و تشکیل سلول تخم جلوگیری به عمل می­آید.

 

  • مزیت­ها:

۱) دایمی بودن

۲) اثربخشی بالا

۳) عدم نیاز به یادآوری و مراجعه­ی مکرر

۴) نداشتن عارضه برای سلامتی فرد استفاده­کننده­ی روش در درازمدت

۵) تأثیر نداشتن در روابط جنسی

۶) کاهش ابتلا به سرطان تخمدان

 

  • عیب­ها:

۱) نیاز به عمل جراحی

۲) پرهزینه و دشوار بودن عمل جراحی برگشت باروری

 

  • زمان انجام عمل ( TL ):

۱) در صورت اطمینان از باردار نبودن متقاضی، بستن لوله­های رحمی در هر زمانی از سیکل قاعدگی امکان پذیر است ( دو هفته­ی اول سیکل قاعدگی دوره­ی زمانی مناسب­تری است).

۲) پس از زایمان طبیعی

۳) هنگام سزارین

۴) همراه یک عمل جراحی لگن

 

  • نکته­های مهم:

۱) بایستی قبل از TL، ضمن مشاوره­ی دقیق به زن و شوهر در مورد کم بودن احتمال موفقیت، پرهزینه و دشوار بودن عمل جراحی برگشت توانایی باروری، تذکر داد.

۲) این روش برای زوجینی که خانواده­ی خود را از نظر تعداد فرزند کامل نموده و از زندگی باثباتی برخوردارند، مناسب است. قبل از عمل بایستی رضایت متقاضی عمل و نیز همسر وی کسب شود.

 

 

  • تذکرهای بعد از TL:

۱) حمام کردن روزانه

۲) در زمان احساس درد، استفاده از مسکن

۳) تمیز و خشک نگه داشتن محل بخیه

۴) نداشتن مقاربت تا یک هفته ( اگر درد پس از یک هفته ادامه یابد، لازم است تا زمان رفع درد از رابطه­ی جنسی خودداری گردد ).

۵)خودداری از برداشتن اجسام سنگین تا یک هفته

۶) در صورت بروز علایم عفونت ( تب، لرز، ترشح غیر معمول رحمی یا خونریزی بعد از عمل) باید بلافاصله به پزشک معالج مراجعه نمود.

 

ب) وازکتومی

وازکتومی یک روش دایمی پیشگیری از بارداری برای آقایان است. این روش با یک عمل جراحی سرپایی و بی­حسی موضعی و معمولا کمتر از ۲۰ دقیقه انجام می­گیرد. در طی این عمل لوله­های اسپرم­ بر، از طریق ایجاد یک سوراخ کوچک بر روی کیسه­ی بیضه­­ها بسته   می­شوند. پس از عمل تولید اسپرم و ترشح هورمون آسیبی نمی­بیند. اسپرماتوزوئیدهای  تولید شده، بوسیله­ی عمل بیگانه خواری گلبول­های سفید خون، در داخل مجرا نابود      می­شوند. این کار یک فرایند عادی دستگاه تناسلی مرد است ولی پس از بستن لوله­های مرد میزان از بین بردن اسپرم­ها به شدت افزایش می­یابد.

عمل وازکتومی، عملی ساده­تر، سریع­تر و بسیار ارزان­تر از توبکتومی است و در صورتی­   که عمل به درستی انجام گیرد، اثربخشی آن ۱۰۰ درصد می­باشد.

 

  • مکانیزم عمل:

بسته شدن لوله­های اسپرم بر از ورود اسپرم­ها به مایع منی جلوگیری می­نماید. در این حالت مایع منی فرد بدون اسپرم بوده و در صورت مقاربت، لقاح صورت نمی­گیرد.

 

  • مزیت­ها:

۱) اثربخشی بالا

۲) دایمی بودن

۳) تأثیر نداشتن در روابط جنسی

۴) عدم نیاز به یادآوری و مراجعه‌ی مکرر

۵) نداشتن اثر منفی بر قدرت مردانگی، میل جنسی و صفات ثانویه­ی مردانه ( ریش، سیبیل و صدای مردانه )

۶) عارضه نداشتن برای سلامتی استفاده­کننده از روش در درازمدت

۷) تأثیر نداشتن بر حجم و ظاهر مایع منی و کیفیت تماس جنسی

۸) افزایش لذت جنسی به دلیل از بین رفتن نگرانی حاملگی ناخواسته

 

  • عوارض:

وازکتومی عارضه­ی دراز مدت قابل توجه و سیستمیک نداشته و عارضه­های احتمالی محدود به محل عمل می­باشد. این عارضه­ها شامل درد، سوزش و کبودی مختصر ناحیه­ی عمل بوده که عموما بعد از حداکثر یک هفته برطرف می­شوند.

از عوارض غیر شایع آن می­توان به هماتوم، عفونت، اپیدیدیمیت احتقانی، درد مزمن بیضه­ها و گرانولوما اشاره کرد که در صورت بروز، فرد باید به مرکز ارائه­دهنده­ی خدمات وازکتومی مراجعه نماید.

 

  • دستورات پس از عمل وازکتومی:

۱) استراحت به مدت یک روز

۲) آب نزدن و خیس نکردن محل عمل تا دو روز

۳) نداشتن تماس جنسی تا ۴ روز

۴) پوشیدن شورت تنگ و یا بیضه بند و انجام ندادن کارهای سنگین تا یک هفته

باید پس از عمل وازکتومی به فرد تأکید کرد که بلافاصله بعد از بستن لوله­ها، سترون نمی­شوند و به طور معمول پس از نزدیک به ۳۰ مرتبه دفع انزال و ۲ بار آزمایش متوالی اسپرم ( بر مبنای منفی بودن وجود اسپرم در مایع منی )، سترون خواهد شد و باید در این دوره از روش دیگری جهت پیشگیری از بارداری استفاده نماید.

باز کردن مجرای وازودفران همانند بازکردن لوله­های رحمی با عمل جراحی میکروسکوپی انجام می­پذیرد و میزان موفقیت باز کردن مجرا ۸۰ – ۶۰ درصد می­باشد.

 

روش اورژانس پیشگیری از بارداری

روش اورژانس پیشگیری از بارداری که به روش­های جلوگیری از بارداری بعد از مقاربت نیز مشهور است، صرفا جهت جلوگیری از بارداری بعد از یک عمل مقاربت جنسی غیر مترقبه یا محافظت نشده مثل تجاوز، پاره شدن کاندوم ضمن مقاربت، و مواردی که بدون در نظر گرفتن روش پیشگیری خاص اقدام به نزدیکی می­کنند و احتمال بارداری ناخواسته پس از تماس وجود دارد، به کار می­رود و هرگز نباید به عنوان یک روش پیشگیری از بارداری تلقی شود. اثربخشی این روش به فاصله­ی زمانی تماس جنسی تا آغاز استفاده از روش، ارتباط قابل توجهی دارد و هر چقدر فاصله­ی زمانی تماس جنسی تا آغاز استفاده از روش کوتاه­تر باشد اثربخشی آن بیشتر و حداکثر تا ۹۸ درصد می­باشد. از آنجا که بعد از انزال مایع منی به داخل مهبل، اسپرم در عرض۹۰ ثانیه با موکوس آمیخته و مخلوط می­گردد و چنانچه موکوس در شرایط و وضعیت مناسب قرار گیرد، اسپرم ریخته شده به داخل واژن، حدود ۵ تا ۱۵ دقیقه بعد از انزال به لوله­های رحمی می­رسد. به این ترتیب، اگر یک روش پیشگیری صحیح به کار نرود، نمی­توان از رسیدن اسپرم به لوله­های رحمی بعد از مقاربت مهبلی جلوگیری کرد.

 

روش­های اورژانس پیشگیری از بارداری عبارتند از:

۱) استفاده از قرص­های ضد بارداری با دوز بالا: قرص­های ضد بارداری با دوز بالای استروژن با مکانیزم احتمالی سقوط پروژسترون و ایجاد تغییر در اندومتر رحم و نهایتا ایجاد محیط نامناسب برای تخمک بارور شده، از حاملگی جلوگیری می­کند.

  • زمان شروع و چگونگی استفاده از قرص با دوز بالا:

اگر بیش از ۷۲ ساعت از زمان نزدیکی مشکوک نگذشته باشد، داوطلب می­تواند با به کار بردن یکی از روش­های زیر از بارداری ناخواسته جلوگیری نماید:

الف) ۲عدد قرص HD در اولین فرصت و ۲ عدد ۱۲ ساعت بعد

ب) ۴عدد قرص LD در اولین فرصت و ۴ عدد ۱۲ ساعت بعد

ج) قرص تری­فازیک، ۴ عدد قرص سفید در اولین فرصت و ۴ عدد قرص سفید دیگر ۱۲ ساعت بعد ( قرص­های مرحله سوم )

۲) استفاده ازIUD  : چنانچه IUD تا ۲۴ ساعت پس از تماس جنسی در داخل رحم قرار داده شود، می­توان از آن به عنوان وسیله­ی مؤثری در جلوگیری از حاملگی سود برد. لازم به ذکر است که IUD را می­توان تا ۵ روز پس از مقاربت در رحم قرار داد و بدین طریق به میزان بالایی می­توان از بارداری ناخواسته جلوگیری به عمل آورد.

۳) شستشوی مهبلی: شستشوی واژن پس از نزدیکی یکی از روش­های بسیار قدیمی و غیر قابل اطمینان می­باشد. در این روش می­توان از مایع شستشو ( مثل آب ساده یا آبی که  ماده­ی اسپرم­کش به آن اضافه شده باشد یا آبلیمو و سرکه و … ) استفاده نمود. باید دانست که استفاده از مواد ضدعفونی قوی برای شستشوی مهبل موجب تحریکات واژن گردیده و منجر به زخم و التهاب و گاهی عوارض بسیار شدید می­شود. ضمنا شستشو باید چند بار تکرار شود و ضریب شکست آن بالا و حدود ۴۰ درصد می­باشد.

 

روش­های نوین پیشگیری از بارداری

راهیابی روش­های جدید به سیستم ارائه­ی خدمات تنظیم خانواده در کشور ما مستلزم طی مراحلی جهت تأیید، بابت تطابق این روش­ها با معیارهای موجود به لحاظ کیفیت، کمبود عوارض جانبی، هزینه- اثربخشی و مقبولیت و پذیرش مناسب در بین مردم        می­باشد. بسیاری از روش­ها به دلیل عدم وجود یک یا برخی از شرایط فوق، امکان گسترش در سطح وسیع را پیدا نمی­کند. روش­های ذیل که اکثرا در مرحله­ی آزمایش می­باشند    جزو روش­های نوین محسوب می­گردند:

۱) NES: نسل دوم نورپلانت

۲) Implanon: نورپلانتی که حاوی یک کپسول اتونوژسترول با ۳ سال کارایی

۳) Topaz: کاندوم مردانه حاوی ترکیبات اسپرم­کش و مقاوم در برابر پارگی

۴) Femidom: کاندوم زنانه با هدف پیشگیری از سرایت بیماری­های مقاربتی علاوه بر پیشگیری از بارداری

۵) Mirena: یک نوع IUD پروژسترونی با اثر طولانی مدت

۶) آمپول­های تزریقی که حاوی پریمتامین بوده و با مهار هورمون­های مردانه و آنزیم دی هیدروکسی فولات ردوکتاز، منجر به کاهش شدید اسپرم و حتی فقدان اسپرم شده است.

۷) اسپری محتوی هورمون در بینی به منظور مهار تخمک­گذاری

۸) داروهای تزریقی جدید حاوی استروژن و پروژسترون با اسامی Cyclofem و Mesigyna با اثرات جانبی کمتر و شیوع پایین­تر اختلالات قاعدگی

۹) Gossypol که یک نوع قرص جلوگیری از بارداری می­باشد که توسط مردان استفاده می­شود.

۱۰) Andorin به عنوان داروی پیشگیری از حاملگی پس از مقاربت

۱۱) Lunelle ترکیبی از استروژن و پروژسترون است که به­ صورت ماهانه تزریق می­گردد. اثربخشی آن حدود ۵/۹۹ درصد می­باشد. در مورد عوارض جانبی آن تحقیقات زیادی صورت نگرفته است.

۱۲) Depo – Provera داروی تزریقی با ترکیب پروستروژن طولانی ­اثر می­باشد که هر  سه ماه یک بار به صورت عضلانی تزریق می­گردد. درصد پیشگیری از بارداری ۷/۹۹% گزارش شده است. مهم­ترین عارضه­ی جانبی آن خونریزی­های نامرتب قاعدگی، سردردهای مزمن و عدم بارداری پس از قطع مصرف دارو تا چندین ماه می­باشد.

۱۳) Patch یک ورقه­ی نازک پلاستیکی است که بر روی پوست ناحیه­ی باسن و یا بازو   قرار می­گیرد. این ورقه هورمون­های استروژن و پروژسترون ترشح می­کند و هر هفته باید  تعویض شود. مصرف آن مانند قرص­های جلوگیری از بارداری به­صورت سه هفته مصرف و یک هفته عدم مصرف می­باشد. چنانچه به طور صحیح و طبق دستورالعمل استفاده شود، اثربخشی آن حدود ۹۹ – ۹۵ درصد می­باشد. نکته­ی مهم آن که چسب­های ضد بارداری برای زنان با وزن بالای۸۰ کیلوگرم مؤثر نمی­باشد.

در نهایت کیت­های مختلفی برای تعیین دوره­ی باروری زن در هر سیکل ( تاریخ    تخمک­گذاری) بر مبنای آزمایش روزانه­ی ادرار در منزل و توسط خود فرد با اسم Persona به بازار عرضه شده است. همچنین انواع کیت­ها و نوارهای تست برای تعیین زودرس باروری در دسترس مردم قرار گرفته ­است.

پاسخ دهید