هورمون‌ها می‌توانند آثار مختلفی را اعمال کنند

دستگاه درون‌ریز متنوع و پیچیده است. این دستگاه مواد خامی به نام «هورمون» ترشح می‌کند. هورمون یک کلمه یونانی است و به معنی «من برمی‌انگیزم» است. هورمون‌ها موادی شیمیایی هستند و ویژگی‌های خاصی دارند. از جمله آنکه در پاسخ به یک محرک خاص ساخته و ترشح می‌شوند و اگر وارد جریان عمومی خون شوند پیام را در سرتاسر بدن حمل می‌کنند و آن را به تمام سلول‌ها می‌رسانند.هورمون به وسیله یک سلول یا گروهی از سلول‌ها داخل مایعات داخلی بدن ترشح می‌شود و اثر کنترلی روی سلول‌های دیگر بدن دارد. هورمون‌ها به گیرنده‌های اختصاصی خود که روی سلول هدفشان قرار دارد متصل می‌شوند. اتصال هورمون به گیرنده موجب بروز پدیده‌های مختلف داخل سلول می‌شود. گیرنده‌ها باید هورمون را از میان میلیون‌ها مولکول دیگر که در معرض آن قرار دارند تشخیص دهند. برخی هورمون‌ها اعمال موضعی (مربوط به محل خاصی در بدن) و برخی اعمال عمومی دارند.
اکنون دانسته شده که:
هر هورمون می‌تواند بر چند سلول متفاوت اثر کند.
هر سلول معین می‌تواند تحت تاثیر بیش از یک هورمون باشد.
هورمون‌ها می‌توانند آثار مختلفی را در یک سلول یا سلول‌های مختلف اعمال کنند.


انواع هورمون‌ها
هورمون‌ها به چند گروه شیمیایی تقسیم می‌شوند؛ هورمون‌های استروئیدی، هورمون‌های پروتئینی یا پپتیدی، هورمون‌های آمینی و هورمون‌های پروستانوئیدی.


ساختار هورمون‌ها و ذخیره آنها چگونه است؟
ساخته شدن (سنتز) هورمون‌های پروتئینی، شبیه ساخته شدن سایر پروتئین‌هاست. این هورمون‌ها در شبکه اندوپلاسمی ساخته می‌شوند و معمولا ابتدا به شکل پره‌پروهورمون هستند. این پیش‌سازها داخل شبکه اندوپلاسمی شکسته شده و به پروهورمون تبدیل می‌شود، در دستگاه گلژی بسته‌بندی شده و داخل وزیکول‌ها (ساختارهایی کیسه‌مانند) به هورمون تبدیل می‌شود. هورمون‌های پلی‌پپتیدی و پروتئینی تا زمان نیاز در وزیکول‌های ترشحی ذخیره می‌شوند. هورمون‌های استروئیدی معمولا‌ از کلسترول ساخته می‌شوند و انبار نمی‌شوند، اگرچه معمولا ذخیره هورمونی بسیار اندکی در سلول‌های تولید‌کننده هورمون وجود دارد.هورمون‌های آمینی از اسید آمینه تیروزین مشتق می‌شوند و ذخیره می‌شوند.


هورمون‌ها چگونه در بدن منتقل می‌شوند؟
هورمون‌ها بعد از آزاد شدن می‌توانند به صورت آزاد یا متصل به پروتئین‌های خاصی در گردش خون حمل شوند. هورمون‌های محلول در آب ( پپتیدها و هورمون اپی‌نفرین و…) در آب پلاسما حل شده و به وسیله خود پلاسما منتقل می‌شوند ولی هورمون‌های استروئیدی و تیروئیدی و (ویتامین D ویتامین D نوعی هورمون است) در خون به طورعمده به پروتئین‌های موجود در پلاسما می‌چسبند و به وسیله آنها در خون گردش می‌کنند و تا زمانی که از پروتئین‌های پلاسما جدا نشده باشند غیرفعالند چون نمی‌توانند به آسانی از دیواره مویرگ‌ها انتشار پیدا کنند و به سلول‌های هدفشان دسترسی یابند و می‌توان آنها را به عنوان ذخیره قلمداد کرد.


هورمون‌ها چقدر در خون عمر می‌کنند؟
نیمه عمر هورمون در خون به طور مستقیم با میزان اتصال به پروتئین ارتباط دارد. هورمون‌هایی که به پروتئین‌های پلاسما می‌چسبند با سرعت بسیار آهسته‌تری از خون پاک می‌شوند و ممکن است برای چند ساعت یا حتی چند روز در خون باقی بمانند. به عنوان مثال نیمه عمر هورمون‌های استروئیدی غدد فوق‌کلیه، در گردش خون از 20 تا 100 دقیقه است، در حالی که نیمه عمر هورمون‌های تیروئید که به پروتئین چسبیده‌اند ممکن است در ازای 1 تا 6 روز باشد. (نیمه عمر یک ماده شیمیایی زمانی است که طول می‌کشد تا غلظت آن به نصف مقدار اولیه برسد.)


غلظت هورمون‌ها در گردش خون و سرعت ترشح آنها چقدر است؟
غلظت هورمون‌های مورد نیاز به طور غیرقابل‌تصوری اندک است. غلظت هورمون‌ها در خون در محدوده حداقل یک پیکوگرم (یک میلیونیوم میلیونیوم گرم) در هر میلی‌لیتر خون تا حداکثر چند میکروگرم (میلیونیوم گرم) در هر میلی‌لیتر خون است.به همین ترتیب، سرعت ترشح هورمون‌های مختلف نیز فوق‌العاده اندک است و معمولا برحسب میکروگرم یا میلی‌گرم در روز تعیین می‌شود.فرایندهای بسیار تخصص یافته‌ای در بافت‌های بدن وجود دارند که حتی به این مقادیر اندک هورمون‌ها امکان می‌دهند یک کنترل قوی روی بدن داشته باشند.هورمون‌ها باید به وسیله یک گیرنده شناخته شده و به آن متصل شوند و سپس مجموعه هورمون – گیرنده، تولید پیام (سیگنال) می‌کند. گیرنده‌ها باید هورمون‌ها را از میلیون‌ها مولکول دیگر که در معرض آن قرار دارند تشخیص دهند. پیام‌های تولیدشده باعث ایجاد تغییرات (به عنوان مثال در روندهای داخل سلول) می‌شود.


انواع گیرنده‌های هورمونی چه هستند؟
1.گیرنده‌های غشایی: این گیرنده‌ها درون غشا یا روی سطح غشای سلول‌ها هستند و اتصال هورمون به آنها باعث تولید پیام می‌شود. پاسخ در عرض چند ثانیه تا چند دقیقه ایجاد می‌شود. هورمون‌های پروتئینی و کاتکول امین‌ها (اپی‌نفرین و نوراپی‌انفرین) از این طریق عمل می‌کنند.
2. گیرنده موجود در سیتوپلاسم سلول مثل گیرنده‌های هورمون‌های استروئیدی
3. گیرنده‌های موجود در هسته سلول مثل گیرنده‌های هورمون‌های تیروئیدی
هورمون‌هایی که گیرنده‌های آنها در هسته یا سیتوپلاسم است به زمان بیشتری (چند دقیقه تا چند ساعت) نیاز دارند تا بتوانند عمل خود را انجام دهند.


ترشح هورمون‌ها چگونه کنترل می‌شود و کنترل فیدبکی چیست؟
ترشــــح هورمـــــون‌ها با مکانیسم کنترل فیدبکی(برمبنای بازخورد از محیط بیرون) کنترل می‌شود که شامل فیدبک مثبت و فیدبک منفی است. فیدبک منفی از فعالیت بیش از حد سیستم‌های هورمونی جلوگیری می‌کند و نمی‌گذارد هورمون بیشتر از میزان لازم ترشح شود. مکانیسم فیدبک مثبت کمتر رایج است و در جهت تقویت آثار زیستی یک هورمون است. در موارد کمی در ترشح هورمون‌ها مکانیسم فیدبک مثبت رخ می‌دهد، مثلا قبل از تخمک‌گذاری میزان ترشح هورمون لوتئینی (LH) افزایش می‌یابد، سپس خود LH با اثر بر تخمدان‌ها موجب ترشح بیشترش می‌شود. این مساله تا زمانی ادامه می‌یابد که غلظت LH به حد قابل قبولی برسد و از آن به بعد فیدبک منفی از ترشح LH می‌کاهد.مکانیسم کنترل فیدبکی هورمون‌ها بسیار مهم است و بسیاری از تشخیص‌ها بر پایه ارزیابی ارتباط فیدبکی است.علاوه بر کنترل فیدبکی منفی و مثبت ترشح هورمون، تغییرات دوره‌ای در آزاد شدن هورمون به وجود می‌آید که تحت تاثیر تغییرات فصلی، مراحل مختلف تکامل و پیر شدن، دوره شبانه‌روزی یا خواب قرار دارند. به عنوان مثال، ترشح هورمون رشد به طور بارزی در جریان مرحله اول خواب افزایش می‌یابد اما در جریان مراحل بعدی خواب کاهش می‌یابد.


هورمون نورواندوکرین یا نوروهورمون‌ها
هورمون‌هایی هستند که به وسیله سلول‌های عصبی (نورون‌ها) داخل گردش خون ترشح می‌شوند. به عنوان مثال سلول‌های عصبی هیپوتالاموس (در مغز) می‌توانند هورمون‌هایی ترشح کنند که از طریق جریان خون حمل می‌شوند و به غده هیپوفیز می‌رسند.
عمل اتوکرین
هنگامی رخ می‌دهد که ماده تولیدشده روی خود سلول ترشح‌کننده‌اش اثر بگذارد. به ماده‌ای که به این صورت منتقل می‌شود، «ماده اتوکرین» گفته می‌شود. هورمون‌ها هم گاهی می‌توانند این عمل را انجام دهند. به عنوان مثال گروهی از سلول‌های لوزالمعده (سلول‌های بتا)، هورمون انسولین ترشح می‌کنند، خود هورمون انسولین می‌تواند با اثر بر این گروه از سلول‌ها، رشد و عملشان را کنترل کند.
عمل پاراکرین
یعنی انتقال مولکول از یک نوع سلول به سلول متفاوت همسایه‌اش. به موادی که از این طریق بین سلول‌های مجاور و متفاوت منتقل می‌شوند مواد «پاراکرین» گفته می‌شود. هورمون‌ها هم می‌توانند از طریق پاراکرین منتقل شوند و روی سلول مجاور سلول ترشح‌کننده‌شان اثر بگذارند. به عنوان مثال گروه دیگری از سلول‌های لوزالمعده (سلول‌های دلتا) می‌توانند هورمونی ترشح کنند که روی سلول مجاورشان که تولید‌کننده انسولین است (یعنی روی سلول‌های بتا) اثر بگذارد و آزاد شدن انسولین را مهار کند.

هورمون‌ها چگونه بر عواطف و احساسات انسان تاثیر می‌گذارند؟
وقتی پای هورمون در میان است!
هورمون‌ها از مواد شیمیایی مهم بدن هستند که توسط دستگاه غدد درون‌ریز ترشح می‌شوند و از طریق خون به ارگان‌های مختلف انتقال می‌یابند. این مواد وظیفه انتقال پیام از مغز را برعهده دارند و سلامت و عملکرد ارگان‌های مختلف را کنترل می‌کنند. هورمون‌ها در عملکردهای مختلف بدن مثل خوردن، خوابیدن، میل جنسی، تولید مثل و همچنین عواطف و احساسات نقش دارند. خیلی اوقات احساساتی مثل شادی، غم، تحریک‌پذیری، عصبانیت و… به هورمون‌ها ارتباط داده می‌شوند. بنابراین اختلال در ترشح این مواد نه‌تنها سلامت جسمانی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد، بلکه در روحیه و عواطف انسان نیز تاثیرگذار است. در ادامه با نقش انواع هورمون‌ها در سلامت روان انسان بیشتر آشنا خواهید شد.


سروتونین
سروتونین در مغز تولید می‌شود. این هورمون کنار دوپامین در جلوگیری از افسردگی نقش مهمی ایفا می‌کند. با پایین آمدن سطح سروتونین، فرد تحریک‌پذیر و کم‌طاقت می‌شود و نمی‌تواند به خوبی با احساساتی مثل غم و غصه کنار بیاید. این هورمون طی روز باعث افزایش آرامش و طی شب باعث بهبود کیفیت خواب می‌شود. علاوه بر اینها سروتونین در بسیاری از عملکردهای اصلی بدن مثل کنترل اشتها و میل جنسی نقش دارد. این هورمون از اسید آمینه تریپتوفان طی 2 مرحله تولید می‌شود. این تغییرات بیوشیمیایی نیازمند آهن، ویتامین6 B و12 B، نیاسین، اسیدفولیک و منیزیم هستند.


دوپامین
دوپامین نوعی انتقال‌دهنده عصبی است که در بخش جلویی مغز تولید می‌شود و با حس لذت در ارتباط است. این ماده عملکردهای بسیاری را در بدن کنترل می‌کند، از جمله خلق‌وخو، احساسات و عملکردهای شناختی. بنابراین برای یادگیری ضروری است. دوپامین در مغز از سنتز تیروسین ساخته می‌شود. انسان برای تولید تیروسین نیاز به کبد سالم دارد. به همین دلیل افراد مبتلا به هپاتیت، کبد چرب، نشانگان مقاومت به انسولین و دیابت معمولا دچار دوپامین می‌شوند. سطح سروتونین نیز ممکن است در بدن این افراد کم باشد زیرا تریپتوفان به خوبی به مغز آنها منتقل نمی‌شود. کاهش سروتونین و دوپامین ممکن است با زیاده‌روی در مصرف قند نیز اتفاق بیفتد.


تستوسترون
هورمون تستوسترون در آقایان از بیضه‌ها تولید می‌شود. تعادل این هورمون برای تولید و تحرک اسپرم‌ها ضروری است. بسیاری از ارگان‌های اصلی بدن از جمله مغز نیز دارای گیرنده‌های تستوسترون هستند و برای حفظ عملکرد طبیعی خود به این هورمون نیاز دارند. حتی خانم‌ها نیز برای حفظ سلامت به میزان کمی از تستوسترون نیازمند هستند. عدم تعادل در ترشح تستوسترون باعث کاهش سطح انرژی و میل جنسی، خستگی، اختلال نعوظ و کاهش تولید اسپرم می‌شود. در افراد با کمبود تستوسترون می‌توان این هورمون را با دارو جایگزین کرد و این علائم را به حالت طبیعی بازگرداند.


استروژن
استروژن مهم‌ترین هورمون جنسی زنانه است که توسط تخمدان‌ها تولید می‌شود. این هورمون نقش مهمی در نظم تخمک‌گذاری خانم‌ها و قدرت باروری آنها ایفا می‌کند. با این حال بالا یا پایین رفتن آن بر خلق‌وخو و احساسات نیز تاثیر می‌گذارد. برای مثال احتمال بروز افسردگی در خانم‌های یائسه به دلیل کاهش سطح استروژن بیشتر می‌شود. تماس بیش از حد با مواد شیمیایی خطرناک نیز باعث افزایش تولید استروژن در بدن، نوسانات روانی و تحریک‌پذیری می‌شود. درواقع افزایش سطح استروژن می‌تواند در بی‌نظمی و اختلال عادت ‌ماهانه، کاهش میل جنسی، نفخ و احتباس آب، تورم و درد سینه، سردرد (به‌خصوص قبل از عادت ‌ماهانه) و نوسانات خلق‌وخو، تحریک‌پذیری و افسردگی نقش داشته باشد اما اگر میزان استروژن نسبت به پروژسترون در تعادل باشد، خانم‌ها از لحاظ روانی در وضعیت و ثبات مطلوب‌تری قرار می‌گیرند.


پروژسترون
پروژسترون یکی دیگر از هورمون‌های موثر در تولیدمثل و باروری زنان است. تاثیر این هورمون بر خلق‌وخو به نسبت آن با استروژن بستگی دارد. پروژسترون در حفظ کیفیت خواب و میل جنسی نقش مهمی ایفا می‌کند. بنابراین عدم تعادل آن می‌تواند منجر به بی‌خوابی، سردرد و اضطراب شود.


هورمون‌های تیروئید
هورمون‌های تیروئید عملکرد تمام سلول‌های بدن از جمله سلول‌های مغز را تحت کنترل قرار می‌دهند و سوخت بدن را به انرژی تبدیل می‌کنند. بنابراین کاهش ترشح آنها می‌تواند باعث بروز افسردگی، بی‌حالی و پایین آمدن سطح انرژی شود. افزایش هورمون‌‌های تیروئید نیز می‌تواند در بروز اضطراب، تحریک‌پذیری، بی‌قراری و افزایش ضربان قلب نقش داشته باشد. میزان ترشح این هورمون‌ها به راحتی با آزمایش خون قابل‌اندازه‌گیری است. علائم ناشی از اختلال در هورمون‌های تیروئید را می‌توان با مصرف داروی خوراکی برطرف کرد.


نوراپی‌انفرین و اپی‌نفرین (آدرنالین)
نوراپی‌نفرین یکی دیگر از هورمون‌های موثر بر خلق‌وخو و احساسات است. این هورمون با نام «نوروآدرنالین» نیز شناخته می‌شود. نوراپی‌نفرین مانند آدرنالین عمل می‌کند؛ هورمونی که در زمان ترس و مواقع اورژانسی ترشح می‌شود. درواقع این هورمون با قرار گرفتن در شرایط خطرناک ترشح می‌شود تا باعث تحریک ترشح هورمون استرس و بالا رفتن فشارخون، دمای بدن، ضربان قلب و متابولیسم شود. تمامی این موارد، هوشیاری و تمرکز فرد را در مواقع مواجهه با خطر بالا می‌برند. اپی‌نفرین نیز نوع دیگری از آدرنالین است که در بروز احساسات شدید مثل ترس، خشم یا لذت نقش دارد.


گابا GABA
هورمون گابا (گاما آمینوبوتیریک اسید) شاید برای خیلی از افراد ناآشنا باشد اما این هورمون از طریق مهار تحریکات نورون‌ها یا تضعیف آنها در بهبود کیفیت خواب و کاهش ترس و اضطراب نقش مهمی ایفا می‌کند. جالب است بدانید بسیاری از داروهای خواب‌آور و ضداضطراب نیز با هدف افزایش ترشح این هورمون در مغز و افزایش فعالیت گیرنده‌های آن مورد استفاده قرار می‌گیرند. هورمون گابا در بهبود بیش‌فعالی، افسردگی، التهاب و علائم پیش از عادت‌ ماهانه نیز تاثیرگذار است. گابا می‌تواند ترشح هورمون رشد را هم افزایش دهد و از این طریق به کاهش خطر بیماری‌های قلبی، افزایش قدرت عضلانی و کاهش وزن اضافه کمک کند. تولید هورمون گابا در مغز نیازمند وجود ویتامین B6 است.


کورتیزول
کورتیزول با نام هورمون «استرس» نیز شناخته ‌می‌شود. این هورمون در بدن عملکردهای مختلفی دارد و باعث تنظیم متابولیسم و کنترل فشارخون می‌شود و به رشد جنین در بارداری کمک می‌کند. افزایش سطح کورتیزول باعث افزایش وزن و فشارخون ‌می‌شود. از لحاظ روانی نیز میزان استرس و افسردگی را بالا ‌می‌برد. کاهش سطح کورتیزول هم با نوسانات روانی همراه است.


اکسی‌توسین
این هورمون با نام هورمون «عشق و مهربانی» شناخته می‌شود. اکسی‌توسین در خانم‌های باردار به کاهش دردهای زایمان و افزایش شیر مادر کمک ‌می‌کند. این هورمون بر روابط اجتماعی و میل جنسی نیز تاثیر مثبت می‌گذارد. کاهش سطح اکسی‌توسین با احتمال بروز افسردگی در ارتباط است.

نظرات بسته شده است.